Qysh Me Perballu Pikellimin?

nga Argjenda Selmani

Humbja e dikujt apo diçkaje që doni, është shumë e dhimbshme. Pas një humbje domethënëse, ju mund të përjetoni të gjitha llojet e vështirësive dhe emocioneve të pa pritura, sikur shoku, zemërimi dhe faji. Ndonjëherë  mund të duket se pikëllimi nuk do të largohet kurrë. Përderisa këto ndjenja mund të jenë frikësuese dhe dërrmuese ,ato janë reaksione normale ndaj humbjes . Pranimi I tyre si pjesë e procesit të pikëllimit dhe lejimi I vetes për të përjetuar atë që po ndjeni është I nevojshëm për shërim . Nuk ka rrugë të drejt apo të gabuar të pikëllimit- por ka mënyra të shëndetshme për të përballuar dhimbjen . Ju mund t’ja dilni . Pikëllimi që përjetohet dhe shprehet ka potencial për shërim dhe e eventualisht për forcim dhe pasurim të jetës . Çfarë është pikëllimi ? Pikëllimi është një përgjigje normale ndaj humbjes . Është vuajtja emocionale që ju ndjeni kur dicka apo dikush që donit ju është marrë . Pikëllimi mund të lidhet me vdekjen e më të dashurve – ky lloj I humbjes shpesh shkakton pikëllimin më intenziv. Por çdo humbje mund të shkaktoj pikëllim përfshirë edhe: Shkëputje e një marrëdhënie ( ndarje) Humbje e  shëndetit Humbje e punës Humbje e stabilitetit ekonomik Abort Humbje e kafshës shtëpiake Humbja e një ëndrre të ushqyer Sëmundja serioze e më të dashurve Humbja e miqësisë Humbja e sigurisë pas një traume Sa më domethënëse humbja,aq më intensive pikëllimi. Sido që të jetë , edhe humbjet e lehta mund të qojnë në pikëllim . P.sh., ju mund të përjetoni pikëllim pasi jeni shpërngulur nga vendbanimi, keni diplomuar nga kolegji, keni ndërruar punën , shitur shtëpinë familjare , apo të jeni graduar në punën që donit . Çdo njeri pikëllohet ndryshe Pikëllimi është personal dhe një eksperiencë e lartë individuale. Si ju pikëlloheni varet nga disa faktorë , përfshirë këtu personalitetin dhe stilin tuaj të përballimit, eksperiencat tuaja jetësore, besimin tuaj , dhe natyrën e humbjes. Procesi i pikëllimit kërkon kohë . Shërimi ndodhë gradualisht; nuk mund të shtyhet apo shpejtohet . Për disa të tjerë,procesi I pikëllimit zgjatë me vite . Cilado që të jetë përvoja juaj e pikëllimit, është e rëndësishme të jeni të duruar me veten dhe të lejoni që procesi të shtjellohet natyrshëm . MITE DHE FAKTE PËR PIKËLLIMIN Miti : Dhimbja do të ikë më shpejt nëse ju e injoroni atë . Fakti : Përpjekja për të injoruar/mohuar apo mbajtur atë nga shfaqja , vetëm sa do ta keqësojë atë në kuptimin afatgjatë . Miti : Është e rëndësishme të jeni “ të fortë “ në përball humbjes . Fakti : Ndjenja e dhimbjes ,frikës,apo vetmisë është reaksion normal kundrejt humbjes. Të qarit nuk do të thotë se jeni të dobët . Nuk keni nevojë të “ mbroni” familjen apo shokët tuaj duke i vënë ata në frontin e guximit . Të shfaqurit e ndjenjave të vërteta mund të ndihmojë ju dhe ata . Miti : Nëse nuk qani d.m.th që nuk ju vjen keq për humbjen . Fakti : Të qajturit është një përgjigje normale ndaj dhimbjes/pikëllimit,por nuk është e vetmja. Ata që nuk qajnë mund të ndjejnë dhimbjen po aq thellë sa të tjerët . Ata thjesht kanë një mënyrë tjetër për ta shfaqur atë . Miti : Pikëllimi duhet të zgjasë një vit . Fakti : Nuk ka formë të duhur apo të gabuar të pikëllimit . Sa ai mund të zgjasë ndryshon nga personi në person . Burimi : Qendra për shërimin nga pikëllimi : http://www.hns.org/Portals/1/Myths and Facts About Grief.pdf A ka stade të pikëllimit ? Më 1969,psikiatrja Elisabeth Kübler-Ross prezantoj atë çfarë u bë e njohur si “ pesë stadet e pikëllimit “ . Këto stade të pikëllimit ishin të bazuara në studimet e saj të ndjenjave të pacientëve të cilët përballnin sëmundje kufitare, por disa njerëz i kanë përgjithësuar ato ( stadet) në tipe të tjera të ndryshimeve negative jetësore dhe humbjes, sikur vdekja e më të dashurve apo ndarja ( nga një lidhje dashurie ) . Pesë stadet e pikëllimit Mohimi : “ Kjo nuk mund të më ketë ndodhur mua “ Zemërimi : “ Pse është duke më ndodhur kjo “ Kush duhet fajësuar ? Pazarllëk : “ Bëjë që kjo të mos ndodhë,dhe në kthim unë do të …. “ Depresioni : “ Jam shumë i mërzitur për të bërë diçka “ Pranimi : “ Jam në pajtim/paqe me atë çfarë ka ndodhur “ . Nëse jeni duke përjetuar cilëndo nga këto emocione që shoqërojnë humbjen,mund të ndihmojë  të dini se reaksioni juaj është natyral dhe do të shëroheni me kohën. Si do që te jetë,jo çdonjëri që është duke kaluar nëpër pikëllim kalon nëpër këto stade – dhe kjo është në rregull . Ndryshe nga të besimi i përgjithshëm : ju nuk keni nevojë të kaloni nëpër cdo stad në mënyrë që të shëroheni . Në fakt,disa njerëz zgjidhin problemin e pikëllimit pa kaluar në ndonjërën nga këto stade . Mirëpo,nëse kaloni nëpër këto stade të pikëllimit,ka mundësi të mos përjetoni ato saktësisht,apo në renditje vijuese,kështu që mos u brengosni në lidhje me atë se si do të “ duhej” të ndiheshit apo çfarë stadi supozohet se do të duhej të ishit . Vetë Kübler-Ross  asnjëherë nuk provoj që këto stade t’i aplikojë si kërkesa rigjide tek çdokush që vajton . Para vdekjes së saj më 2004,në librin e saj të fundit kishte thënë për pesë stadet e pikëllimit se “ Ato kurrë nuk kanë për qëllim të palosin emocionet e çrregulluara në një pako të spikatur . Ato janë përgjigje ndaj humbjeve që njerëzit kanë,por nuk ka një përgjigje tipike ndaj humbjes ,si dhe ska humbje tipike . Pikëllimi është individual ashtu si dhe jetët tona “. Simptomat e zakonshme të pikëllimit Përderisa humbja ndikon tek njerëzit në mënyra të ndryshme,shumë njerëz përjetojnë simptomat vijuese kur ata janë të pikëlluar . Vetëm kujtoni që gati çdo gjë që ju përjetoni në fazat e hershme të pikëllimit është normale – duke përfshirë duke dhe ndjenjën se do të çmendeni , ndjenjën se ishit në një ëndërr të keqe , apo rishikimi i besimeve religjioze . Shoku dhe pa besueshmëria – Menjëherë pas humbjes,mund të jetë e vështirë të pranoni atë çfarë ka ndodhur . Ju mund të ndiheni të mpirë,të keni të vështirë të besoni që humbja ndodhi me të vërtet , apo madje dhe ta mohoni të vërtetën. Nëse ka vdekur dikush që keni dashur,ju mund të vazhdoni të pritni që ata të shfaqen , edhe pse e dini që ka ikur . Trishtimi – Trishtimi i thellë është ndoshta një nga simptomat universal  më të përjetuara të pikëllimit . Faji – Ju mund të pendoheni apo të ndjeheni fajtor që keni bërë apo që nuk keni bërë apo thënë . Ju po ashtu mund të ndjeni faj për shkak të disa ndjenjave ( p.sh., ndjenja e lehtësimit pas vdekjes së personit me sëmundje të gjatë e të vështirë) . Pas vdekjes,ju madje mund të ndjeheni fajtor që nuk keni bërë diçka për të parandaluar vdekjen,edhe po të mos kesh mundur çfarë të bësh më shumë . Zemërim – Edhe nëse humbja nuk ka qenë për faj të dikujt,ju mund të ndiheni të zemëruar dhe prekur . Nëse keni humbur një të dashurin tuaj,ju mund të ndjeheni të zemëruar me veten tuaj,Zotin ,mjekun , apo madje dhe me personin që vdiq,për braktisjen e juaj . Ju mund të ndjeni nevojën që të fajësoni dikë për padrejtësinë që ju është bërë juve . Frika – Një humbje domethënëse mund të bart një mori brengosjesh dhe frikërash. Ju mund të ndiheni anksioz,të pa ndihmë,apo të pasigurt .Madje dhe mund të keni goditje paniku. Vdekja e më të dashurve mund të sjelle frikë për vdekshmërinë tuaj,për përballjen e jetës pa atë person, apo për përgjegjësit që do të përballoni të vetëm . Simptomat fizike – Ne shpesh mendojmë për pikëllimin si për një proces strikt emocional , por pikëllimi shpesh përfshinë problem fizike,përshirë këtu rraskapitjen, neverinë , humbjen e imunitetit, humbjen apo fitimin në peshë,shtrëngime, dhimbje dhe pagjumësi . Përballja me pikëllimin dhe humbjen-  1. Kërko ndihmë Faktori i vetëm me rëndësi në shërimin nga humbja është të pasurit e mbështetjes nga njerëzit e tjerë . Edhe nëse nuk ndiheni komod të flisni për ndjenjat tuaja në rrethana normale , është e rëndësishme që të shprehni ato kur jeni duke kaluar nëpër pikëllim/vuajtje . Të ndash dhimbjen e bënë më të lehtë bartjen e  barrës së pikëllimit .Prej ngado që vjen ndihma, pranoje atë dhe mos vuaj i vetmuar . Të lidhesh me të tjerët të ndihmon të shërohesh . Të gjedh mbështetje pas një humbje Kthehu tek miqtë dhe anëtarët e familjes – Tani është koha që të mbështeteni tek njerëzit që përkujdesen për ju,edhe nëse bartni krenari për të qenurit e fort dhe vetë-mjaftues . Vendosi të dashurit e tu afër,më parë se ti largosh ata , dhe prano ndihmën që ata të ofrojnë . Shpeshherë , njerëzit duan të ndihmojnë por nuk dinë se si,kështu që, ju trego se çfarë të nevojitet- pa marrë parasysh nëse është një krah për të qarë apo ndihmë rreth organizimit të funeralit . Kërko rehati nga besimi yt – Nëse ju përcillni ndonjë traditë religjioze,përqafo rehatinë e ritualit të zisë që ato ofrojnë. Aktivitetet spirituale që janë domethënëse për ju – sic është lutja,meditimi,apo shkuarja në kishë – mund të ofrojnë ngushëllim. Nëse keni vënë në pyetje besimin tuaj në zgjimin e humbjes,fol me ndonjë kler apo anëtar tjerë religjioz në komunitetin tuaj . Bashkëngjitu një grupi ndihmues – Pikëllimi mund të tju bëjë të ndiheni të vetmuar,madje dhe kur keni të dashurit tuaj për rreth . Ndarja e vuajtjet tuaj me njerëz që kanë përjetuar humbje të njëjta,mund të ndihmojë . Bisedoni me një terapist apo këshilltar – Nëse ndjeni se pikëllimi juaj është tepër I madh për t’u përballuar,thirrni një profesionist të shëndetit mendor , me eksperiencë në këshillimin e pikëllimit/vuajtjes . Një terapist me përvojë mund të ju ndihmojë që ta kaloni nëpër emocionet intensive dhe të tejkaloni pengesat . Përballja me pikëllimin dhe humbjen , 2. Kujdesu për veten . Kur jeni të pikëlluar/duke vuajtur , është më e rëndësishme se kurrë që të keni kujdes për veten . Stresi I një humbje të madhe mundet shpejt të humb energjinë dhe reservat emocionale. Kujdesi për nevojat fizike dhe emocionale do të ju ndihmoj të kaloni nëpër këtë periudhë të vështirë . Bëj ballë ndjenjave . Mund t’provoni të shtypni pikëllimin tuaj,por nuk mund ta mohoni atë përgjithmonë. Në mënyrë që të shëroheni,ju duhet ta njihni dhimbjen. Përpjekja për të shmangur ndjenjat e dhimbjes dhe humbjes ,vetëm sa prolongon procesin e pikëllimit/vuajtjeve . Pikëllimi I pa zgjidhur mund po ashtu të qoj në komplikime siç është depresioni,ankthi,abuzimi me substance dhe problemet shëndetësore . Shpreh ndjenjat në mënyrë kreative dhe të qartë . Shkruaj për humbjen tënde. Nëse ke humbur një njeri të dashur,i shkruaj një letër duke I thënë gjërat që nuk arrite t’ja thuash ; puno një album festiv për jetën e tij ; apo përfshiju në një qëllim apo organizatë që ishte i rëndësishëm për të . Kujdesu për shëndetin fizik . Trupi dhe mendja janë të lidhura. Kur ndjeheni mirë fizikisht , po ashtu do të ndiheni më mirë emocionalisht. Lufto stresin dhe rraskapitjen duke fjetur mjaftueshëm, duke ngrënë si duhet,dhe duke  ushtruar. Mos përdor alkool apo substanca të tjera për të mpirë dhimbjen e pikëllimit apo për të ngritur disponimin artificialisht . Mos lejoni askënd që t’ju tregoj se si ju duhet të ndiheni,dhe mos i tregoni vetes se si duhet të ndiheni po ashtu . Pikëllimi është juaji, dhe askush s’mund të ju tregojë se kur është koha që të “ ecni “ apo “ ta përfundoni “ . Leni veten të ndjeni çfarëdo që ndjeni , pa u turpëruar apo paragjykuar . Është në rregull të jeni të zemëruar,të bërtisni kundrejt qiellit, të qani e të mos qani. Është po ashtu në rregull të qeshni,të gjeni momente kënaqësie,dhe të liroheni kur jeni të gatshëm . Përgatitu për “ ndërkëmbëzat “ e pikëllimit . Përvjetorët,pushimet dhe përkujtimet mund të rizgjojnë kujtimet dhe ndjenjat . Ji i përgatitur për një goditje emocionale,dhe dije që është plotësisht normale . Kur Pikëllimi nuk ikë Është normale të ndiheni të mërzitur,të mpirë apo të zemëruar pas një humbje . Por me kalimin e kohës, këto emocione do të duhej të bëhen më pak intensive , me pranimin e humbjes dhe fillimin e ecjes përpara . Nëse nuk ndiheni mirë me kalimin e kohës,apo pikëllimi juaj është duke u përkeqësuar, kjo mund të jetë një shenjë që pikëllimi juaj është zhvilluar në një problem më serioz,siç është pikëllimi I komplikuar apo depresioni . Pikëllimi i komplikuar Trishtimi I humbjes së dikujt që keni dashur kurrë nuk ikë tutje tërësisht,por nuk do të duhej të mbetej skena qendrore . Nëse dhembja e humbjes është aq konstante dhe e ashpër sa t’ju mbaj larg përmbushjes së jetës suaj,mund të jeni duke vuajtur gjendjen e njohur si pikëllimi i komplikuar . Pikëllimi i komplikuar është sikur të jeni të ngujuar në një gjendje vuajtjeje intensive . Mund të keni vështirësi në pranimin e vdekjes , gjatë pasi ajo të ketë ndodhur,apo të jeni aq të preokupuar me personin që ka vdekur sa të ju pengoj në rutinën ditore dhe të dëmtoj lidhjet e juaja me të tjerët . Simptomat e pikëllimit të komplikuar : Përmallim intenziv dhe etje për të vdekurin Mendime ngacmuese apo pamje të personit Mohim i vdekjes apo sens i mosbesimit Imagjinim se personi është gjallë Kërkim i personit në vende të njohura Shmangie e gjerave që ju përkujtojnë atë person Zemërim ekstrem apo zbrazëti e pakuptimtë Dallimi në mes të Pikëllimit dhe Depresionit Dallimi në mes të depresionit klinik dhe pikëlimit nuk është gjithmonë i lehtë ,përderisa ato ndajnë shumë nga simptomat e përbashkëta . Megjithatë, ka mënyra për të treguar dallimin. Pikëllimi përfshinë lloje të gjerë emocionesh dhe një bashkim ditësh të mira dhe të këqija. Kur jeni në mes te procesit të pikëllimit,do të keni momente kënaqësie dhe lumturie. Kurse tek depresioni,në anën tjetër,ndjenjat e zbrazëtisë dhe dëshpërimit janë konstante. Disa simptoma që tregojnë për depresionin,përveç pikëllimit . Ndjenja intensive,pervasive të fajit. Mendim për vetëvrasje apo preokupim me vdekjen. Ndjenja të gjendjes së pashpresë dhe pa vlefshmërisë. Të folur dhe lëvizje trupore  të ngadalshme Pa aftësi për të funksionuar në punë,shtëpi apo shkollë . Të parë apo të dëgjuar të gjërave që nuk janë në realitet. Kur të kërkoni ndihmë profesionale .. Nëse ju njihni cilëndo nga simptomat e pikëllimit të komplikuar apo depresionit klinik,flisni me një profesionist të shëndetit mental menjëherë . I lënë i pa trajtuar,pikëllimi I komplikuar dhe depresioni mund të qojë në dëmtime emocionale ,problem shëndetësore të rrezikshme për jetën,madje dhe vetëvrasje . Por trajtimi mund të ju bëjë të ndiheni më mirë . Kontaktoni me një këshilltar apo terapist profesional nëse ju : –          Ndjeni se jeta nuk ka vlerë të jetohet –          Do të donit të kishit vdekur me të dashurin tuaj –          Fajësoni veten për humbjen dhe dështimin në parandalimin e tij –          Ndjeheni të mpirë dhe të tërhequr nga të tjerët më shumë se disa javë. –          Keni probleme t’ju besoni të tjerëve që nga humbja . –          Nuk jeni në gjendje të kryeni aktivitetet normale ditore Falenderojme lexuesen tone Fitore Fazliu per kontributin ne kete teme.