Bir hükümdar çıkaran askerler, vatanlarının şarkılarını bastıran tüccarlar, Kahire’nin üstündeki bir kayalıkta yer alan derviş tekkesi ve sürgündeki bir kral: bir buçuk yüzyıl boyunca Mısır’ın kendine ait bir Arnavut hikâyesi vardı. İşte o hikâye ve ondan geriye kalanlar.
Temmuz 1952’de İskenderiye sahilindeki iki sürgün bir gemiyi dürbünle izledi. Arnavutluk Kralı Zog ile Kraliçe Geraldine, Ramleh sahil yolunda sattıkları villayı geri kiralamıştı; biyografi yazarı Jason Tomes’un yazdığına göre oradan “kraliyet yatının eski Kral Faruk’u sürgüne götürüşünü dürbünle izleyebildiler”. O ay bir askerî darbe Faruk’un saltanatına son vermişti.
Yattaki adam, 1805’te Mısır’da iktidarı ele geçiren ve birçok Arnavut tarafından kendilerinden biri sayılan Arnavut birliklerinin komutanı Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın torununun torunuydu. Dürbünlü adam ise altı yıl önce Faruk’un daveti üzerine Mısır’a gelmişti; Tomes’un ifadesiyle onu kısmen “on sekizinci yüzyıla uzanan” bir Arnavut topluluğu çekmişti. Üç yıl içinde o da gitmişti.
Bu sahne hikâyenin sonuna doğru yer alıyor. Hikâye askerlerle başlıyor; Nil kıyısında basılan, ulusal uyanışın dönüm noktası sayılan kitapları ve yavaş yavaş Mısırlılaşan bir koloniyi de içeriyor. Şimdilik, atalarının dilini öğrenmek isteyen Mısırlılarla sona eriyor.
Kapak görseli: Jean-Léon Gérôme, Arnavut Reisinin Evinde Namaz, 1857, ahşap üzerine yağlıboya; 2021’de Londra’da Sotheby’s’te satıldı, Gérôme’un eserlerinin 2000 tarihli kataloğu bu tabloyu atölyesinde yapılmış daha küçük bir versiyon olarak listeliyor. Sotheby’s satış fotoğrafı, Wikimedia Commons aracılığıyla, kamu malı; kırpılmış ve WebP biçimine dönüştürülmüştür.
Mısır’daki Arnavutlar kimlerdi?
Mısır’daki Arnavutlar hiçbir zaman tek bir topluluk olmadı. Birkaç topluluktan oluşuyorlardı ve yaklaşık 150 yıl boyunca farklı nedenlerle geldiler. İlk gelenler askerlerdi; bazıları daha on sekizinci yüzyılda, çoğu ise 1801’den itibaren geldi. Ardından 1860’lardan başlayarak, çoğu güney Arnavutluk’tan olmak üzere tüccarlar, serbest meslek sahipleri ve işçiler geldi. Onların yanında Bektaşi dervişleri yaşadı, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra da sürgündeki bir saray. Bugün var olan ise yine başka bir şey: Arnavut kökenli Mısır vatandaşları ve daha yeni gelenler.
Askerler: Arnavutlar Kahire’ye nasıl hâkim oldu
Arnavut birlikleri Mısır’a 1801 baharında, Fransız işgaline son vermek üzere gönderilen Osmanlı ordusunun düzensiz askerleri olarak geldi. Otuz yaşlarında bir adam olan Mehmed Ali Paşa, memleketi Kavala limanında toplanan yaklaşık 300 kişilik bir birliğin ikinci komutanı olarak onlarla birlikte geldi ve kısa sürede birliğin komutasını devraldı. Mısır’da bu küçük birlik, biyografi yazarı Khaled Fahmy’nin sözleriyle “yaklaşık 4000 kişilik olduğu bildirilen”, çok daha büyük bir Arnavut kuvvetine katıldı; bu kuvvet, ne kadar başına buyruk olduklarıyla olduğu kadar “gayretleri ve cesaretleriyle” de “Osmanlı İmparatorluğu’nda ünlü” düzensiz askerlerden oluşuyordu. Komutanları Tahir Paşa’ydı. Fahmy’nin 1997 tarihli kendi kitabı ve Encyclopaedia Britannica dahil daha eski anlatımlar, yalnızca 300 rakamını verir.

Fransızlar gidince birlikler kaldı ve kimse onlara maaş ödemedi. 29 Nisan 1803’te Arnavutlar, ödenmeyen maaşları yüzünden Kahire’de isyan etti ve Osmanlı valisini kovdu. 26 Mayıs’ta Tahir Paşa kendi evinde öldürüldü. Fahmy’nin biyografisi, Yeniçeri askerleriyle maaş yüzünden çıkan bir kavgayı anlatıyor; daha önceki kitabına göre katiller “görünüşe göre” Mehmed Ali’nin kendi adamlarıydı. Arnavutların komutası yardımcıya geçti. Fahmy’ye göre Mehmed Ali o zamana kadar Arnavut liderleri öylesine iyi kazanmıştı ki “çoğu zaman kendisi de Arnavut sayılıyordu”.
İki yıl sokak siyaseti sürdü. 1805’te Arnavut birlikleri, Kahire’nin ulemasıyla ve halkıyla birlikte, İstanbul geri adım atana kadar sultanın valisiyle savaştı. 9 Temmuz 1805 tarihli bir ferman Mehmed Ali’yi Mısır valisi olarak onayladı. Arnavutlar, onu var eden güçlerden biriydi.
Onlar aynı zamanda onun en kötü şöhretli eyleminin de aracıydı. 1811’de Mehmed Ali Paşa, Mısır’ın eski askerî seçkinleri Memlüklerin önde gelenlerini Kale’deki bir şölene davet etti ve dar bir geçitte kurşuna dizdirdi. Fahmy’nin daha önceki kitabı All the Pasha's Men’de ateş açma emrini alanlar “Arnavut askerleri”ydi. 450’den fazla Memlük emiri öldü ve izleyen günlerde, diye yazıyor Fahmy, paşanın Arnavut birliklerine “Memlüklerin Kahire’deki evlerine girip mallarını yağmalama ve kadınlarına tecavüz etme izni verildi”.

Onlara ne oldu
Konumunu isyancı birliklere borçlu olan bir hükümdarın onlardan korkmak için her nedeni vardı. Fahmy’nin yazdığına göre Mehmed Ali Paşa, Arabistan’da yedi yıl süren Vahhabi savaşı sırasında onları çölde “dalga dalga kaderleriyle yüzleşmeye gönderdi”. Birçok Arnavut asker o zamana kadar, köylerin gelirini toplama hakkı olan iltizamlar elde etmişti ve Fahmy, paşanın reformlarının bunları “fiilen kârsız” hâle getirdiğini kaydediyor. Ağustos 1815’te Arnavut askerleri Kale’nin eteğinde topladı ve onlara yeni Avrupa usulü talim yaptırmaya çalıştı. Ertesi gece onu öldürmeyi planladılar; plan başarısız olunca Kahire’de yağmaya giriştiler.
Arnavutlar 1820’de Sudan’a gönderilen birlikler arasındaydı. Şubat 1822’de paşa, bunun yerine Mısırlıları askere almaya karar verdi ve 4.000 köylüyü Asvan’daki eğitim kamplarına gönderdi. Yirmi yıl boyunca iktidarının bel kemiği olan Arnavut düzensiz birlikleri merkezi konumunu yitirmişti.
Hepsi ölmedi ya da ayrılmadı, ancak kaçının kaldığını kimse bilmiyor. Bugünkü Arnavut kökenli Mısırlıların bazıları bu adamların soyundan gelmiş olabilir. Ne var ki bu bir çıkarımdır: bilinen hiçbir kaynak, 1801’deki bir askerden bugüne tek bir ailenin izini sürmüyor.
Arnavut asker, Türkçedeki Arnavut sözcüğünden türeyen adıyla “Arnaut” (Arapçada al-Arna'ut, الأرناؤوط, Arap dünyasında hâlâ bir soyadı), Avrupalı ressamların onu bulabileceği kadar uzun süre Kahire’nin tanıdık bir figürü olarak kaldı. Jean-Léon Gérôme 1857’de Nil’de yolculuk etti ve o yıl “Namaz Kılan Arnaut Subayı” adlı bir çizim yaptı; çizim bugün New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde. Walters Art Museum, daha sonraki resimlerinden birini anlatırken müzisyenini “Arnaut denen bir Arnavut asker” olarak tanımlıyor. Müze, hâlâ geçerli olan bir uyarı da ekliyor: bu türden resimler “konularını basmakalıplaştırır”.

Mehmed Ali Paşa Arnavut muydu?
Arnavutlar Mehmed Ali Paşa’yı, Arnavutçadaki adıyla Mehmet Ali Pasha’yı uzun zamandır kendilerinden biri sayıyor, bazı tarihçiler de aynısını yazdı. Onun önde gelen modern biyografi yazarı ise yazmıyor. Dürüst yanıt şu: kökeni belgelenmemiştir.
Bilinenler şunlar. Kavala’da doğdu; o dönemde Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı olan, bugün kuzey Yunanistan’da yer alan bir liman kenti. Kendisi doğum yılı olarak 1769’u verdi; 1847’de bastırılan bir madalya ve mezar yazıtı, Fahmy’nin savunduğu gibi 1770’e işaret ediyor. Babası İbrahim Ağa’nın küçük bir yerel kuvvetin komutanı olduğu belirtiliyor. Encyclopaedia Britannica konuya ihtiyatla yaklaşıyor: “etnik kökeni bilinmiyor; Arnavut olmuş olabilir, ama kesinlikle bir Müslüman ve Osmanlı tebaasıydı.”

Mısır arşivleriyle yakından çalışmış olan Khaled Fahmy daha da ileri gidiyor. 2008 tarihli biyografisinde paşanın ana dilinin Türkçe olduğunu, aile geleneğinin babasının soyunu orta Anadolu’daki Konya’ya, ondan önce de daha doğuya bağladığını yazıyor; bu durum bazılarının ailenin bir zamanlar Kürt olduğunu düşünmesine yol açmış. Fahmy’ye göre “Arnavutlarla yakın ilişkisi”, onun “etnik olarak Arnavut olduğu yolundaki yanlış fikre yol açtı”.
Karşıt görüşün de uzun bir geçmişi var. Henry Dodwell’in 1931 tarihli klasik çalışması onu “Arnavut bir maceraperest” olarak niteliyor, ama aynı sayfada “ailesinin kökenleri hakkında kesin hiçbir şey bilinmediğini” ve “kendisine Türk, hatta Fars soyu atfedildiğini” de kabul ediyor. Fahmy’nin kendisi 1997’de “Paşa’nın kendisi de Arnavuttu” diye yazmıştı. Robert Elsie’nin sözlüğü Mehmed Ali Paşa’yı “bir Arnavut hanedanının kurucusu” olarak tanımlıyor. Kral Zog’un biyografi yazarı Jason Tomes ise en ihtiyatlı ifadeyi seçti: hanedanın kurucusunun “Arnavut kökenli olduğu söyleniyordu”.
Kurduğu hanedan dil bakımından Arnavut değildi. Tarihçi Philip Mansel’in yazdığına göre “1860’lara kadar Mısır’da saray ve hükümetin ilk dili Arapça değil Türkçeydi”. Kaynakların hiçbirinde sarayda Arnavutçanın konuşulduğuna dair bir işaret yok.
Süren bir bağ
Kesin olan, Mehmed Ali Paşa’nın Arnavut birliklerinin başında yükseldiği ve birçok Arnavut ile bazı yabancıların onun hanedanını Arnavut bir hanedan olarak gördüğüdür. Bu bağ ondan bir yüzyıl sonrasına kadar sürdü. Büyük güçler 1913’te yeni bağımsız olan Arnavutluk için bir hükümdar ararken ilk adaylardan biri, Mehmed Ali’nin torununun oğlu olan Mısırlı Prens Ahmed Fuad’dı. Ilirjana Kaceli ve Haxhi Ademi’nin taht sorunu üzerine incelemesine göre “Mısır’da yaşayan Arnavutlar adaylığını güçlü biçimde destekledi”. Avusturya-Macaristan onu İtalya’ya fazla yakın bularak reddetti ve büyük güçler Hristiyan bir prens seçti. Fuad sonradan Mısır kralı oldu ve 1946’da sürgündeki Kral Zog’u ağırlayan, onun oğlu Faruk’tu.
Mısır’daki Arnavutlar için, bizim okumamıza göre, inanç nüfus kütüğünden daha önemliydi. Araştırmacı H. T. Norris bu etkiyi şöyle anlattı: hanedanın Arnavutlara duyduğu “sevgi” ve “onlara sunduğu sığınak” sayesinde Mısır kentleri, dernekler kuran, gazete çıkaran ve “modern Arnavut edebiyatının önemli başyapıtlarını” yazan Arnavutlara barınak oldu.
Nil kıyısındaki koloni: kimler geldi, nerede yaşadılar
1860’lardan itibaren Mısır’a ikinci ve çok farklı bir göç dalgası geldi: tüccarlar, serbest meslek sahipleri ve işçiler; bunların çoğu güney Arnavutluk’un Görice (Korçë) bölgesinden gelen Ortodoks Hıristiyanlardı. Mısır demiryolları inşa ediyor ve pamukla zenginleşiyordu; hüküm süren hanedanın da Arnavutları iyi karşılayan bir ünü vardı.
Görice bölgesi on dokuzuncu yüzyıl boyunca yurt dışına insan gönderdi ve 1879’daki bir deprem oradaki yoksulluğu derinleştirdi. Ayrılanların başlıca varış yeri Romanya’ydı; hatırı sayılır bir kısmı Mısır’a yerleşti.
En tanınmış yerleşimcilerin hayatları kimler olduklarını gösteriyor. 1820’de Görice’de doğan Thimi Mitko, Viyana’da birkaç yıl terzilik yaptıktan sonra 1865’te Mısır’a taşındı ve “Beni Süveyf’te başarılı bir ticaret işi kurdu”. Vithkuqlu Spiro Dine, yaklaşık yirmi yaşındayken 1866’da onu izledi ve Delta kasabası Şibin el-Kom’u yurt edindi. Andon Zako Çajupi, Kavala’da ve Mısır’da iş yapan bir tütün tüccarının oğluydu; 1882’de İskenderiye’deki bir Fransız lisesine gönderildi. Milo Duçi, tarihçi Isa Blumi’nin ifadesiyle “Görice’den güçlü bir pamuk tüccarının oğluydu”. Hepsi güneyli değildi: İşkodra’da Fransiskenler tarafından eğitilen Filip Shiroka, Prizren Birliği yıllarında, 1880’de göç etti ve Mısır ile Lübnan’da demiryolu inşaatında mühendis olarak çalıştı.
Koloni yalnızca Hıristiyanlardan da oluşmuyordu. Müslüman Arnavutlar, tüccarlar gelmeden çok önce Kahire’ye eğitim görmeye gelmişti: şair Muhamet Kyçyku, namıdiğer Muhamet Çami, “hatırı sayılır bir Arnavut kolonisinin yerleştiği” bu kentte on bir yıl ilahiyat okudu, ardından 1844’te öldüğü köyü Konispol’e döndü. 1912’de Arnavutluk’un bağımsızlığını ilan edecek olan Ismail Qemali Kahire’ye sık sık geldi; 1901’de koloninin Arnavut Kardeşliği’ni yeniden canlandırmaya çalıştı. Aşağıda anlatılan Mukattam’daki Bektaşi tekkesi de Müslümanları da Hıristiyanları da kendine çekiyordu.
Stavro Skendi, ulusal uyanış tarihinde, Mısır’daki Arnavutların ağırlıklı olarak güney Arnavutluk’tan geldiğini ve Kahire’de, İskenderiye’de ve Nil Deltası’nın kentlerinde yaşadığını kaydetti. 1970’lerden beri koloniyi inceleyen tarihçi Muhamed Mufaku daha uzun bir kasaba listesi veriyor: İskenderiye, Reşid, Dimyat, Mansoura, Şibin el-Kom, Zakazik, Kahire, Feyyum, Beni Süveyf ve Maghagha. Ona göre koloni en yoğun İskenderiye’de, Reşid’de ve Kahire’deydi. Spiro Dine’den yararlanan Mufaku, üyelerinin orada gazeteleriyle, kitaplarıyla ve kimliklerine gösterdikleri özenle kurdukları şeyi bir “küçük Arnavutluk” olarak tanımlıyor.

Bu koloni ne kadar büyüktü? Kimse bilmiyor. Blumi, Romanya’da, Bulgaristan’da ya da Mısır’da bu tür siyasi derneklerin “üye sayısının hiçbir zaman birkaç yüz kişiyi aşmadığı” konusunda uyarıyor. Var olan az sayıdaki rakam aşağıda bir araya getirildi.
Bir ulus için kitaplar: Nil kıyısında uyanış
Osmanlı yönetiminin son on yıllarında, Arnavutça kitaplar ülke içinde özgürce basılamadığında, Mısır’daki Arnavutlar folklor derledi, cemiyetler kurdu, kitap ve gazete yayımladı. Mısır, Bükreş, Sofya, İtalya ve Brüksel’in yanında yurt dışındaki bu tür merkezlerden biriydi.

Halk bilimci, 1865’ten itibaren Mısır’da

Halk bilimci, 1866’dan itibaren Mısır’da

Şair, 1930’da Heliopolis’te öldü

Şair ve demiryolu mühendisi

1903–1906 arasında Mısır’da

Soprano, 1910’da Feyyum’da doğdu
Hepsi kamu malı olan Wikimedia Commons portreleri: Mitko (Kristo Frashëri koleksiyonu), Dine, Çajupi, Shiroka (fotoğraf: Kel Marubi, Marubi National Museum of Photography), Noli (1909’da çekilmiş fotoğraf), Tashko-Koço (1930’lar, Arnavutluk Arşivler Müdürlüğü).
Arı ve dalgalar
Thimi Mitko’nun folklora ilgisi 1859 dolaylarında Viyana’da başladı. 1874’te derlemesi tamamlanmıştı: çoğu güney Arnavutluk’tan 55 halk şarkısı ile 39 masal ve halk deyişi. Dört yıl sonra İskenderiye’de, Yunan harfleriyle, Yunanca Albaniké melissa başlığıyla ve Arnavutça bir alt başlıkla basıldı. Arnavutlar onu Bleta shqiptare, yani “Arnavut Arısı” olarak biliyor. Robert Elsie onu “Arnavut halkı için tasarlanmış ilk sözlü edebiyat derlemesi” olarak değerlendirdi. Bir nüshasının Atina’da herkesin gözü önünde yakıldığı söylenir. Mitko’nun yayımlanmamış, el yazması olarak yaklaşık 3.000 sayfalık Arnavutça-Yunanca sözlüğü ise sonradan İskenderiye’de bulundu.
Arkadaşı Spiro Dine çalışmayı daha geniş ölçekte sürdürdü. Dine’nin Valët e detit adlı eseri, yani “Denizin Dalgaları”, 1908’de Sofya’da çıktı: folklor ve edebiyattan oluşan 856 sayfa; o zaman için Arnavutça basılmış en uzun kitap.
Cemiyetler ve gazeteler
Mısır’ın ilk Arnavut cemiyeti 1875’te kuruldu ve ardından başkaları geldi. 1881’de Dine, İstanbul merkezli Arnavutça Yazıların Yayımı Cemiyeti’nin Mısır şubesini kuranlar arasındaydı. 1894’te, başkanlığını Milo Duçi’nin yaptığı Vëllazëria Shqiptare, yani Arnavut Kardeşliği kuruldu. Nerede kurulduğu daha az kesin: tarihçi Stavro Skendi Kahire’de kurulduğunu yazdı; kaynak göstermeyen diğer anlatımlar ise Beni Süveyf’i anıyor.
Gazeteler izledi. Tarihçi George Gawrych, 1908’e gelindiğinde Mısır’da dört Arnavutça süreli yayın sayıyor; bu sayı Romanya’dakiyle aynı, Bulgaristan ve İtalya’da ise yedişer. O dönemde ve biraz sonra koloninin gazeteleri arasında Toska, Besa-Besën, Shkopi (“Sopa”) ve Rrufeja (“Yıldırım”) vardı. Kaynaklar bunların birkaçının tarihleri, hatta çıktıkları kasabalar konusunda hemfikir değil; kesin olan şu: Toska 1901’den 1903’e kadar çıktı. Athanas Tashko ile Jani Vruho’nun yayın yönetmenliğini yaptığı hiciv gazetesi Shkopi ilk kez 10 Mart 1907’de çıktı; künyesinde Kahire yazıyor, Sofya’da basıldı ve ücretsiz dağıtıldı. 1922’de Duçi, Kahire’de Arnavut Yayın Cemiyeti’ni kurdu.
Koloni birlik içinde değildi. Arnavutluk’un bağımsızlığından sonraki yıllarda koloni, siyasi konularda çoğu zaman birbiriyle çatışan yurtsever kulüplere ve cemiyetlere örgütlendi.
Heliopolis’te bir şair, Feyyum’da bir kantor
1866’da Sheper köyünde doğan Andon Zako Çajupi, Cenevre’de hukuk okudu ve 1894 dolaylarında Kahire’deki bir hukuk bürosunda staj yapmak üzere Mısır’a döndü. Hukuk kariyeri, bir Fransız şirketini hidivin çıkarlarına karşı savunmasının ardından çabuk sona erdi. Maddî bağımsızlığı olan Çajupi zamanını edebiyata ve Mısır’daki Arnavut hareketine verdi. 1902’de Kahire’de basılan ve adını orta Arnavutluk’taki Tomor Dağı’ndan alan Baba-Tomorri, en çok hatırlandığı şiir kitabıdır. Şiirleri arasında, köyünden on altı yaşında ayrılmış bir adamın yazdığı “Mëmëdheu”, yani “Vatan” da var:
„Mëmëdhê” quhetë toka
ku më ka rënurë koka.
Ku kam dashur mëm’ e atë,
Ku më njeh dhe gur’ i thatë.“Vatan”, doğduğum, annemi ve babamı sevdiğim, kuru taşın bile beni tanıdığı toprağın adıdır.
Andon Zako Çajupi, “Mëmëdheu” (Vatan), Baba-Tomorri içinde, Kahire 1902; metin ikinci baskıdaki (Tiran, 1935) hâliyle; çeviri: dua.com
Son yıllarını Heliopolis’teki bir villada geçirdi ve 11 Temmuz 1930’da orada öldü. Naaşı 1958’de Arnavutluk’a götürüldü.

En etkili ziyaretçi, Edirne’nin güneyindeki bir köy olan Ibrik Tepe’de doğan, gezici bir Yunan tiyatro topluluğuyla gelip topluluktan İskenderiye’de ayrılan genç bir adamdı. Fan Noli, Mart 1903’ten Mart 1905’e kadar Şibin el-Kom’da, ardından Nisan 1906’ya kadar “küçük bir Arnavut kolonisinin yerleştiği” Feyyum’da Yunanca öğretmeni ve kilise kantoru olarak çalıştı. Mısır’da Nilos adlı bir keşişten Bizans kilise müziği öğrendi ve kendisinin de Ortodoks rahibi olmaya karar verdi. Ayrıca onu Amerika’ya gitmeye teşvik eden Dine, Vruho ve Tashko ile tanıştı. Nisan 1906’da Noli, “Spiro Dine’nin ödediği ikinci mevki vapur bileti ile” New York’a yola çıktı. İki yıl sonra rahip olarak takdis edildi ve ayini ilk kez Arnavutça yönetti; bu hikâye Amerika’daki Arnavutlar rehberimizin konusudur.
Bazıları ise ülkelerinde bir göreve giderken buradan geçti. Elbasanlı Aleksandër Xhuvani, sonradan önde gelen bir Arnavut dilbilimci olacaktı; 1910’da göç etmek zorunda kaldı ve Mısır’da gazeteci olarak çalıştı; bağımsızlıktan sonra dönüp Elbasan’daki öğretmen okulunun başına geçti. Mısır, Arnavutluk’a kelimenin tam anlamıyla bir ses de verdi: Athanas Tashko’nun kızı Tefta Tashko-Koço 1910’da Feyyum’da doğdu. Montpellier’de ve Paris’te şan eğitimi aldı, 1936’da Arnavutluk’a gitti ve orada önde gelen bir konser sopranosu oldu.
Koloninin kültürel hayatı bağımsızlıkla sona ermedi. Arşivci Nevila Nika’nın yayımladığı 1937 tarihli bir belge, “Kahire’deki Arnavut okulu”nda yapılan bir kutlamayı anlatıyor: öğrenciler ve öğretmenler, müzik ve ulusal marş Himni i Flamurit eşliğinde bir oyun sahneledi.
Kayalıktaki tekke: Kahire’nin Bektaşi tekkesi
Kahire’nin üstündeki Mukattam Tepesi’nde yer alan Bektaşi tekkesi yaklaşık yetmiş yıl boyunca Arnavut babalar tarafından yönetildi ve Mısır’daki Arnavutların buluşma yeri oldu. Kahireliler onu, mağarasında gömülü olduğu söylenen ermişin adından, Arapça تكية المغاوري, Meğavirî Tekkesi olarak biliyordu; ad “mağara adamı” anlamına gelir. Robert Elsie ona Magauri tekkesi der. Mekân, Arnavut topluluğundan daha eskidir. Tekkenin kendi geleneği ermişi, Anadolu kıyısındaki Alanya’dan, Kahire’de Abdullah el-Meğavirî adıyla bilinen bir derviş olan Kaygusuz Abdal olarak tanıtır. Kaygusuz Abdal Arnavut değildi.
1885’ten itibaren tekke kesintisiz olarak Arnavutlar tarafından yönetildi. O yıl Leskovik doğumlu Haydar Mehmed Baba fiilen tekkenin başına geçti. Onu, 1849’da Ergiri bölgesinde doğan Mehmed Lutfi Baba ve 1895’te Leskovik yakınlarındaki Glina köyünde doğan Ahmed Sırrı Baba izledi. H. T. Norris onlardan “tarikatın Mısır’daki son üç şeyhi, hepsi de Arnavut” diye söz ediyor. Daha önceki babaların çoğu Anadolu’dan gelmişti; ancak Türk araştırmacı H. Dursun Gümüşoğlu’nun Bedri Noyan’dan hareketle yayımladığı baba listesi, 1800 dolaylarından Elbasanlı bir babayı da anıyor.
Mekân hakkında yazanlar güzelliğini vurguladı. Amerikalı araştırmacı John Kingsley Birge, tarikata dair 1937 tarihli incelemesinde orayı Türkiye ile Arnavutluk dışındaki en ünlü Bektaşi tekkesi olarak, “Kahire’de Mokattam [Muqattam] üzerindeki güzel Kaygusuz Tekkesi” diye andı. Mısır’daki Arnavutlar için burası bir türbeden fazlasıydı. Arnavutça Univers dergisinde yazan Dorian Koçi, orayı “Mısır’daki bütün Arnavutların buluşma yeri” olarak tanımlıyor ve kolonideki Müslümanlarla Hıristiyanları birbirine yakınlaştırdığını belirtiyor.
1946’dan sonra tekkenin kraliyet konuğu da oldu. Tomes’a göre Kral Zog’un Kahire’deki “gözde yeri, Mukattam [Muqattam] kayalığındaki Bektaşi manastırıydı; orada çeşmeler ve evcil ceylanlar arasında oturup Arnavut kökenli Mısırlılarla sohbet edebiliyordu”. Kralın kız kardeşi Ruhije 1948’de ölünce tekkenin mezarlığına gömüldü; Hidiv İsmail’in torunu ve kendisi de tarikata mensup olan Prens Kemaleddin Hüseyin de 1932’deki ölümünden sonra aynı mezarlığa defnedilmişti. Ruhije’nin kalıntılarının bugün nerede olduğu, burada kullanılan kaynaklarda kayıtlı değil. Babanın dostları arasında Ümmü Gülsüm için şarkı sözleri yazan şair Ahmad Rami de vardı; babanın mezarına kazınan dizeleri de sonradan o yazdı.
30 Ocak 1949’da Kahire tekkesinde toplanan Bektaşi temsilcileri, Arnavutluk’un komünist rejiminin atadığı hiç kimsenin tarikatı temsil edemeyeceğine hükmetti ve en yüksek makam olan dedebabalık için en uygun adayın Ahmed Sırrı Baba olduğuna karar verdi. Tekke aynı zamanda batıya giden yolda bir duraktı. 1944’te Arnavutluk’tan kaçan Receb Baba, 1952’de New York’a varmadan önce burada kaldı. Kahire’den başka dervişlerle birlikte, 1954’te açılan Detroit yakınlarındaki Arnavut Bektaşi tekkesini kurdu.
Son hızla geldi. 1957’nin başında Mukattam’daki arazi kamulaştırıldı ve askerî bölgeye dönüştürüldü. Ahmed Sırrı Baba ile son beş dervişi, Kahire’nin güneyindeki Maadi’ye, eski hanedanın bir prensine ait binalara taşındı. Komşunun oğlu, gazeteci Samir Raafat, babanın “küçük bir maiyet, minik bir keçi sürüsü ve bazı nadir saksı bitkileriyle birlikte” geldiğini hatırlıyordu. Sonrasında olanları yalnızca Mısırlı ressam İsmet Dâvistâşî’nin anıları kaydediyor: Mukattam’da gömülü olanların kemikleri Besâtîn Kabristanı’na taşındı, ermişin mağarası da bir erzak deposu oldu. Dâvistâşî ayrıca, hafızası zayıflamaya başladığı için anılarında hayal gücü ile gerçeğin birbirine karıştığını yazdı.
Dâvistâşî ile ailesi Kahire’ye geldiklerinde hep babanın yanında kalırdı. 1962 yazında o sırada on dokuz yaşında olan Dâvistâşî, babasıyla Maadi’deki tekkeyi ziyaret etti. Şeker hastalığından ağır hasta olan baba ona bir teklifte bulundu:
“Sırrı Baba bana Maadi’deki yeni tekkeye derviş olmamı teklif etti. Sırrı Baba’nın amacı, vefatı sonrasında bu tekkedeki dervişlerin başına şeyh olarak geçmemi temin etmekti.”
İsmet Dâvistâşî, hatırat (İskenderiye, 2004); Türkçesi: Salih Çift (2011, s. 140)
Dâvistâşî reddetti: İskenderiye’de güzel sanatlar fakültesinde okumak istiyordu. Ayrılmadan önce baba, Dâvistâşî’nin, babasının ve bazı konukların derviş giysisi giymesinde ısrar etti ve Dâvistâşî onları kendi fotoğraf makinesiyle çekti; yazdığına göre bunlar muhtemelen babanın ve tekkesinin son fotoğraflarıydı. Ahmed Sırrı Baba Ocak 1963’te öldü ve özel izinle, eski tekkede kendisi için yaptırdığı türbeye gömüldü. Türkiye Diyanet Vakfı’nın İslam Ansiklopedisi’nde Salih Çift’in vardığı sonuca göre onun ölümüyle Mısır’da Bektaşilik sona erdi. 1972’de Hollandalı araştırmacı Frederick de Jong, tekkenin belgelerini Kahire’de bir pazarda buldu; belgeler bugün Leiden Üniversitesi kütüphanesinde.
İskenderiye’de bir kral: Zog’un Mısır yılları
1939 İtalyan işgaliyle ülkesinden sürülen Arnavutluk Kralı Zog, sürgününün dokuz yıldan fazlasını, Şubat 1946’dan Ağustos 1955’e kadar Mısır’da geçirdi. Mansel’e göre “Kral Faruk’un daveti üzerine” geldi. Tomes seçimin üç nedenini sıralıyor: Mısır’ın “hatırı sayılır bir Arnavut topluluğu vardı”, “Arnavutluk Krallığı’nı tanımaktan hiç vazgeçmemişti” ve hanedanının kurucusunun Arnavut olduğu söyleniyordu.
Zog ile Kraliçe Geraldine, 23 Şubat 1946’da sabahın erken saatlerinde Port Said rıhtımına adım attı. Tomes’un kaydettiğine göre trenleri Kahire’ye ulaştığında istasyonu “Arnavut bayraklarıyla donatılmış” buldular. Tomes’un yazdığına göre Mısır’da ithalat ve ihracat girişimlerine yatırım yaptı ve küçük bir silah fabrikası kurdu; diplomatik statüsü onu vergiden muaf tuttuğu için herhangi bir paşa kadar gösterişli yaşadı. İskenderiye’de Ramleh sahil yolunda bir arsa satın aldı ve aile 1948 yazında yeni eve taşındı. Dokuz yaşındaki Veliaht Prens Leka, yakındaki Victoria College’a “her zaman iki koruma eşliğinde” gitti.
Kralın çevresinde Mısır’daki Arnavutlar kısa süreliğine yeniden bir merkeze kavuştu. Tomes’a göre Kahire’de “son Kraliyet Arnavutluk Elçiliği bulunuyordu” ve her 28 Kasım’daki ulusal bayram “yurttaşları ve dost diplomatları bir araya getiriyordu”. Yine de kralın biyografi yazarı, Zog’un tekkede tanıştığı Arnavut kökenli Mısırlılar hakkında ölçülü bir gözlem ekliyor: “Çoğu ona sempatiyle bakıyordu, ama pek azı modern Arnavutluk’la güçlü biçimde özdeşleşiyordu.”
Bu uzun sürmedi. Evi satın aldıktan bir yıl sonra Zog, Geraldine’e şöyle dedi: “Burada uzun süre yaşayabileceğimizi sanmıyorum.” Faruk’un düşüşünden sonra Mısır hükümeti Ağustos 1953’te Arnavutluk elçiliğini kapattı. 28 Eylül’de ve yine 1 Kasım’da polis villayı aradı ve Zog vergi kaçırmakla suçlandı. O sırada ciddi biçimde hasta olduğundan artık karar alamıyordu; ayrılışı örgütlemek Geraldine’e düştü. Aile Mısır’dan 1 Ağustos 1955’te ayrıldı ve Zog 1961’de Fransa’da öldü.
Zog’un ayrılışından bir yıldan kısa süre sonra, 19 Nisan 1956’da Mısır ile Arnavutluk Halk Cumhuriyeti diplomatik ilişki kurdu.
Koloninin sonu nasıl geldi
Mısır’daki Arnavut kolonisi koruyucularını 1952’de, kurumlarını izleyen yıllarda, zamanla da ayırt edici kimliğinin çoğunu kaybetti.
En sert anlatımı Elsie veriyor. “Cemal Abdülnasır’ın gelişi ve Mısır’ın Arap millileştirmesiyle birlikte,” diye yazıyor, “yalnızca kraliyet ailesi değil, yaklaşık 4.000 aileden oluşan tüm Arnavut topluluğu da ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.” Rakam için kaynak göstermiyor ve başka kanıtlar “tüm” sözcüğünün fazla ileri gittiğini düşündürüyor.
Ayrılışlar gerçekti. Salih Çift, Temmuz 1952’den itibaren Mısır’da yaşayan Türklerin, Çerkeslerin ve Arnavutların açık ya da dolaylı baskı altına girdiğini yazıyor. Tekkenin son iki dervişi akrabalarının yanına Amerika’ya gitti.
Ama bazıları kaldı. Mufaku 1979 yazında bir ay Mısır’da kaldığında, anlattığına göre, Arnavut kolonisinin seçkin aktivistleriyle, aralarında Qerim Haxhiu ve Musa Shehu’yla tanıştı; bu kişiler ona özgün yayınlar ve nadir fotoğraflar verdi.
Kalanlara ne olduğu, bize göre hikâyenin daha sessiz yarısı: Mısırlı oldular. Tomes, 1940’ların sonunu anlatırken o zaman bile az sayıda Arnavut kökenli Mısırlının modern Arnavutluk’la güçlü biçimde özdeşleştiğini kaydediyor. 2010’a gelindiğinde Elsie tek cümleyle şunu yazabildi: “Mısır’daki Arnavut azınlık artık dağılıp gitmiştir.”
Tarihlerle dönüm noktaları
- 1811: bir katliamMehmed Ali Paşa, Memlük önderlerini Kahire Kalesi’nde öldürtür; bir anlatım, ateş açanların Arnavut askerleri olduğunu belirtir.
- 1878: bir kitapMitko’nun Arnavut halk şarkıları ve masalları derlemesi İskenderiye’de basılır.
- 1894: bir cemiyetMilo Duçi’nin başkanlığında Arnavut Kardeşliği, Vëllazëria, kurulur.
- 1902: bir şairAndon Zako Çajupi, “Baba-Tomorri”yi Kahire’de yayımlar.
- 1906: bir biletFan Noli, Spiro Dine’nin ödediği bir biletle New York’a yola çıkar.
- 1936: bir sayımArnavutluk devlet arşivindeki bir rapor, Mısır’daki Arnavutların sayısını yaklaşık 8.000 olarak verir.
- 1952: bir kral gidiyorKral Faruk tahttan indirilir ve Mısır’dan deniz yoluyla ayrılır.
- 1963: son babaAhmed Sırrı Baba ölür ve Mısır’da Bektaşi hayatı onunla birlikte sona erer.
- 1972: belgelerTekkenin belgeleri Kahire’de bir pazarda ortaya çıkar; bugün Leiden’dedir.
- 2013: KosovaMısır, Kosova Cumhuriyeti’ni tanır.
- 2025: okul kitaplarıKahire’deki büyükelçilik, Arnavut kökenli Mısır vatandaşlarına Arnavutça ders kitapları sunar.
Kaç Arnavut vardı? Var olan rakamlar
Mısır’daki Arnavutların hiçbir tarih için savunulabilir bir sayısı yok. Onları ayrı olarak sayan bir Mısır nüfus sayımı tablosu bilinmiyor. Muhtemel nedenlerden biri, 1912’ye kadar Arnavutların Osmanlı tebaası olması ve ayrı bir uyruk olarak listelenmemiş olabilmeleri. Geriye kalitesi birbirinden çok farklı bir avuç rakam var.
| Tarih | Rakam | Neyi sayıyor ve ne kadar sağlam |
|---|---|---|
| 1801 | yaklaşık 4.000 | Osmanlı ordusunun Arnavut düzensiz kuvveti, Khaled Fahmy’nin Mehmed Ali Paşa biyografisinde “bildirildiği” gibi. Onunla birlikte sıkça anılan 300 rakamı, Mehmed Ali Paşa’nın hizmet ettiği Kavala birliğidir. Yerleşimciler değil, askerler. |
| 1936 | yaklaşık 8.000 | Arnavutluk Merkezi Devlet Arşivi’ndeki bir rapora göre Mısır’daki Arnavutlar; bu rakamı aktaran tarihçi Muhamed Mufaku, bunun onları Mısır’daki beşinci büyük yabancı topluluk, yani Yunanlılardan, İtalyanlardan, Fransızlardan ve İngilizlerden sonra gelen topluluk yaptığını da ekliyor. Raporun kendisine başvurulamadı. |
| 1950’ler | “yaklaşık 4.000 aile” | Robert Elsie’ye göre Nasır döneminde ülkeden çıkarılan topluluk. Kaynak ya da tanım verilmiyor ve rakam 1936’daki 8.000 kişiyle rahat bağdaşmıyor. |
| 2011 | “yaklaşık 18.000” | Siyaset bilimci Robert A. Saunders’ın milliyetçilik ve internet üzerine bir kitabında (s. 98) Mısır’daki Arnavutlar, “sözde Mohammad Ali’nin ordusundan geriye kalan kalıntılar”. Yazarın “sözde” demesi onların kökenini niteliyor, rakamı değil; rakamın kaynağını verebilecek dipnot okunamadı. İngilizce Wikipedia, bu kitabı kaynak göstererek rakamı Mısır’daki Arnavutların toplamı olarak veriyor. |
| tarihsiz | “yaklaşık 50.000” | Dorian Koçi’nin 2010 tarihli bir makalesinde Mehmed Ali’nin “zamanından beri” Mısır’daki Arnavutlar. Kaynak verilmiyor ve tek bir tarihin mi, yoksa bütün bir dönemin mi kastedildiği belirsiz. |
| 2024 | rakam yok | Birleşmiş Milletler göçmen stoku tabloları, Arnavutluk doğumlu olup Mısır’da yaşayanlar için ayrı bir rakam vermiyor. |
Bu rakamlar toplanamaz ya da bir eğilim olarak çizilemez; bu yüzden burada bir nüfus grafiği yok. 1936 raporu, doğruysa, koloniyi zirvesinde anlatıyor: Mufaku, iki dünya savaşı arasında gelen yeni bir göç dalgasının Mısır’daki Arnavutların sayısını en yüksek noktasına çıkardığını yazıyor.
Bugün Mısır’daki Arnavutlar
Bugün var olanlar bir büyükelçilik, Mısır vatandaşı olan torunlar ve daha yakın zamanda gelen Arnavutlar. Mısır’da güncel faaliyeti olan bir Arnavut derneği, kulübü ya da okulu bilinmiyor.
Büyükelçiliğin kendisi iki terim kullanıyor: “eski diaspora” ve “yeni diaspora”. Arnavutluk Cumhurbaşkanı Bajram Begaj’ın Kasım 2025’in başında Büyük Mısır Müzesi’nin açılışı için Kahire’yi ziyaretinde ikisi de davet edildi. Büyükelçiliğin anlatımına göre cumhurbaşkanı Arnavutça ile Arnavut kültürünün korunmasından söz etti ve Arnavutça öğrenmek isteyen çocuklar için dersler önerdi. Rapor, eski diasporadan bazı katılımcıların Arnavut pasaportu almak için güçlü bir istek dile getirdiğini ve kendilerine destek sözü verildiğini belirtiyor.
Raporlar sayı vermiyor, isim de az veriyor. Bir isim öne çıkıyor. Mart 2026’da büyükelçi, büyükelçiliğin Mısır’da başarılı bir iş insanı, eski Arnavut diasporasının en tanınmış temsilcisi ve Thimi Mitko’nun soyundan gelen biri olarak tanımladığı Erik Adam’ı kabul etti. Aynı not, büyükelçiliğin Kahire’de, İskenderiye’de ve başka yerlerde Arnavut toplulukla düzenlediği faaliyetleri desteklediği için ona teşekkür ediyor. Soy bağı büyükelçiliğin beyanıdır ve bağımsız olarak doğrulanmamıştır.
Mısır’da iletişim kurmak isteyen herkes için tek adres büyükelçiliktir. Haziran 2025’te Mısır’daki Arnavutlarla yaptığı bir toplantıda, toplulukla bağlantıyı sürdürecek kişi olarak konsolosu Harilla Goga’yı tanıttı ve Arnavutça öğrenmek isteyenlere okul kitapları önerdi. Kasım 2026’da kontrol edilen haber sayfaları herhangi bir ders, kulüp ya da düzenli toplantı duyurmuyor; topluluğa yönelik en son haberler, Mart 2026 tarihli, yurt dışındaki Arnavutları Nisan 2026’nın ortasındaki dördüncü Arnavut Diaspora Zirvesi’ne, Diaspora Shqiptare 2030’a, davet ediyor.
Bugün en iyi belgelenmiş bağ din eğitimidir. Kahire’deki El-Ezher Üniversitesi, bazı Arnavut ve Kosovalı ilahiyatçıların yetiştiği yerdir: Arnavutluk Müslüman Cemaati’nin başkanı Bujar Spahiu, cemaatin kendi profiline göre ilahiyat eğitimini 2003’te orada tamamladı. Eylül 2024’te Kosova İslam Birliği, El-Ezher’de okuyan burslu öğrencilerinden oluşan bir grubu kabul etti. İki kurum da Mısır’da kaç öğrenci bulunduğunu yayımlamıyor ve oradaki Arnavut öğrencilerin bir derneği de bilinmiyor.
İki devlet arasındaki resmî temas 2020’lerde arttı. Aralık 2025’in ortasında iki ülkenin ortak ekonomi komitesi, 1993’ten beri ilk kez Tiran’da toplandı; Arnavutluk büyükelçiliği bu toplantıyı neredeyse yirmi yıl içindeki ilk üst düzey Mısır bakanlık ziyareti olarak niteledi. 2025’te Tiran ve İskenderiye bir unvanı paylaştı: Akdeniz İçin Birlik onları ilk Akdeniz Kültür ve Diyalog Başkentleri ilan etti.
Bilimsel çalışma da ilerledi. 2018’de Kahireli yayınevi Dar al-Shorouk, Mufaku’nun tarihini Arapça olarak, Arapça adı Muhammad al-Arna'ut ile, al-Jaliya al-makhfiya (الجالية المخفية) adıyla, yani “Gizli Topluluk: Mısır’daki Arnavutların Tarihinden Bölümler” olarak yayımladı. Mufaku’nun açıklamasına göre bu kitap, bir zamanlar bu kadar büyük bir rol oynamış bir koloninin gizli kaldığı Mısırlı okurlar için hazırlanmıştı.
Bugün hâlâ görülebilenler
En görünür izler, Mısır’ın ulusal mirasının bir parçası olarak sunduğu Mehmed Ali hanedanının anıtlarıdır. Topluluğun kendi mekânlarını, kayalıktaki tekkeyi ve şairlerin evlerini bulmak daha zor.

- Kahire, Kale. Mehmed Ali Camii, Kale’nin içinde, Memlük saraylarının yerinde duruyor. Memlükler 1811’de de burada öldürüldü. Kale’nin eteğindeki meydanda paşa 1815’te Arnavut askerlerine talim yaptırmaya çalıştı.
- Kahire, er-Rifai Camii. Hidiv İsmail ile Kral I. Fuad ve Kral Faruk burada gömülü.
- Kahire, Manyal Sarayı. Hanedan üyelerinden Prens Muhammed Ali Tevfik’in sarayı bugün müze.
- İskenderiye. Fransız heykeltıraş Henri-Alfred Jacquemart’ın yaptığı, Mehmed Ali Paşa’nın bronz atlı heykeli 1872’de Mısır’a geldi ve sanat tarihçisi Alia Nour’a göre 16 Ağustos 1873’te açıldı. Beş yıl sonra Mitko’nun kitabı aynı kentte basıldı.
- Kavala, Yunanistan. Mehmed Ali’nin evi olarak bilinen yapı ile onun 1813’te yapımına başladığı hayır külliyesi İmaret, eski kentte hâlâ duruyor. Yunan heykeltıraş Konstantinos Dimitriadis’in yaptığı ikinci bir atlı heykel 6 Aralık 1949’da açıldı.

Mukattam’daki Bektaşi mekânı 1957’den beri kapalı. Bugünkü durumu belgelenmemiş ve askerî bölgeye dönüşen bir alanda bulunuyor; bu yüzden onu aramaya gitmeyin. Çajupi artık Mısır’da yatmıyor; naaşı 1958’de Arnavutluk’a götürüldü.
Dizin: doğrulanmış iletişim bilgileri ve kaynaklar
Kasım 2026’da kontrol edildi. Liste bilerek kısa tutuldu: yalnızca bugün doğrulanabilir biçimde var olanları içeriyor. Çalışma saatleri, ücretler ve giriş kuralları değişir; seyahat etmeden önce teyit edin. Arapça adlar, yerinde arama yapabilmeniz için verilmiştir.
- Arnavutluk’un Kahire Büyükelçiliği: 27 El-Gezera Al-Wossta, zemin kat no. 4, Zamalek, Kahire. Telefon +202 27361815/4321. E-posta [email protected]. Büyükelçi Sami Shiba güven mektubunu 14 Temmuz 2024’te sundu. Kaynak: büyükelçiliğin web sitesi.
- Konsolosluk hizmetleri: büyükelçilik, biyometrik pasaport ve kimlik kartı üretimi dışında tüm konsolosluk hizmetlerini sunduğunu ve bunların e-Albania portalı üzerinden çevrimiçi sağlandığını belirtiyor. Sayfalarında iki farklı acil durum cep telefonu numarası görünüyor; hangisinin güncel olduğunu büyükelçiliğe sorun.
- Kosova vatandaşları için: Mısır, Mısır Dışişleri Bakanlığı’nın o günkü duyurusuna ve Kosova’nın kendi tanınma listesine göre Kosova Cumhuriyeti’ni 26 Haziran 2013’te tanıdı. Kasım 2018’de Mısır Dışişleri Bakanı Sameh Shoukry, Belgrad ziyareti sırasında Sırp televizyonuna kararın Kosova’nın statüsü müzakerelerle çözülene kadar uygulanmayacağını söyledi; Kosovalı haber sitesi Periskopi röportajı 28 Kasım 2018’de aktarırken bunu “dondurulmuş” bir tanıma olarak nitelendirdi. Kosova’nın büyükelçilik listesinde Mısır’da hiçbiri yok; bu yüzden oradaki vatandaşlarına hangi temsilciliğin hizmet verdiğini Priştine’deki Dışişleri ve Diaspora Bakanlığı’na sorun.
- Mısır vizeleri: Mısır’ın resmî e-Vize portalı, çevrimiçi başvurabilecek uyruklar arasında hem Arnavutluk’u hem de Kosova Cumhuriyeti’ni sayıyor. Kasım 2026’da tek girişli turist vizesinin ücretini 30 ABD doları, çok girişli vizenin ücretini 65 ABD doları olarak veriyor ve başvuruların hareketten en az yedi gün önce yapılmasını istiyordu.
- Mısır’ın Tiran Büyükelçiliği: Str. Kuvajt no. 1, Tiran; telefon +355 4 223 3022, Mısır Dışişleri Bakanlığı’nın listelediği şekilde.
- Arnavutça ve İngilizce okumalar: Robert Elsie’nin Çajupi ve Fan Noli sayfaları ile Muhamed Mufaku’nun Dielli gazetesindeki “Nga historia e shqiptarëve në Egjipt” makalesi.
Bu rehber nasıl hazırlandı
Bu rehber, 16 ile 17 Kasım 2026 arasında bizzat açtığımız kaynaklara dayanıyor: akademik tarih çalışmaları ve başvuru eserleri, Arnavutluk büyükelçiliğinin kendi raporları, Mısır ve Yunanistan’ın resmî miras sayfaları ve müze kayıtları. Her ifadenin dayandığı tam pasajı gösteren bir kaynak kaydı, makalenin çalışma dosyalarıyla birlikte saklanıyor.
Metni birkaç kural şekillendirdi. Tarihçilerin, Mehmed Ali Paşa’nın kökeninde olduğu gibi, anlaşamadığı yerlerde iki görüşü de aktarıyor, hangi görüşü kimin savunduğunu belirtiyoruz. Arnavut ve Türk kaynaklarından alınan ifadeler kendi çevirimizle ya da kendi özetimizle veriliyor. İzlenebilir bir kaynağı olmayan bir rakam varsa, bunu ya belirtiyor ya da rakamı metne almıyoruz. Kendi çıkarımımızı yaptığımız yerlerde, örneğin askerlerin torunlarının akıbeti ve koloninin nasıl dağıldığı konusunda, bunu çıkarım olarak işaretliyoruz.
Çok şey bilinmiyor. Mufaku’nun kitaplarına, 1927’den 1947’ye kadar Mısır nüfus sayımlarına, onun atıfta bulunduğu 1936 raporuna ya da Tiran’daki Arnavut cemiyetleri arşivine başvuramadık; bu anlatıyı derinleştirecek birkaç çalışmaya da erişemedik: Frederick de Jong’un Meğavirî Tekkesi üzerine makalesi (1981), Frances Trix’in Receb Baba biyografisi (2009), Nathalie Clayer’in Arnavut Bektaşileri üzerine çalışması (1990), Shkëlzen Halimi ile Emin Azemi’nin 1993 tarihli seyahat anlatısı ve eski büyükelçi Faruk Borova’nın hanedan tarihi (2012). Mısır’daki Arnavutların herhangi bir tarih için güvenilir bir sayımını, bugün Mısır’da yaşayan bir torunla yapılmış yayımlanmış bir röportajı ve güncel faaliyeti olan bir derneği bulamadık. Bu ailelerden birine mensupsanız ya da koloniden kalma belgeleriniz ve fotoğraflarınız varsa, burada anlatılan hikâye sizsiz eksik kalır.
Mısır’daki Arnavutlar hakkında sık sorulan sorular
Bugün Mısır’da kaç Arnavut yaşıyor?
Kimse bilmiyor. Arnavut kökenli sakinlere ilişkin yayımlanmış bir Mısır rakamı bilinmiyor ve Birleşmiş Milletler göçmen tabloları Arnavutluk doğumlular için ayrı bir sayı vermiyor. Kahire’deki Arnavutluk büyükelçiliği, sayı vermeden, Arnavut kökenli Mısır vatandaşlarını kastederek eski bir diasporadan ve yeni bir diasporadan söz ediyor. Bilinen tek arşiv rakamı tarihî: 1936 tarihli bir raporda yaklaşık 8.000 Arnavut.
Mısırlı Mehmed Ali Paşa Arnavut muydu?
Belgelenmiş değil. Yaklaşık 1769 ya da 1770’te, bugün Yunanistan’da olan Kavala’da doğdu ve Mısır’da Arnavut birliklerinin komutanı olarak iktidara yükseldi. Encyclopaedia Britannica, etnik kökeninin bilinmediğini, ancak Arnavut olabileceğini söylüyor. Biyografi yazarı Khaled Fahmy ise ana dilinin Türkçe olduğunu yazıyor ve onun etnik olarak Arnavut olduğu fikrini yanlış buluyor. Robert Elsie’nin sözlüğü gibi diğer eserler hanedanını Arnavut olarak tanımlıyor.
Arnavutlar Mısır’a neden gitti?
İki farklı dönemde iki farklı nedenle. Arnavut askerler Mısır’da on sekizinci yüzyıldan itibaren görev yaptı ve 1801’de Osmanlı ordusuyla gelenler, Mehmed Ali Paşa’nın yükselişinin arkasındaki güç oldu. 1860’lardan itibaren güney Arnavutluk’tan, özellikle Görice bölgesinden gelen tüccarlar, serbest meslek sahipleri ve işçiler, hızla büyüyen bir ekonomide iş ve ticaret için geldi. Pek çok kişinin Arnavut saydığı hüküm süren bir hanedan, Mısır’ı onlar için misafirperver bir yer yaptı.
Mısır’da hangi Arnavutça kitaplar yazıldı ya da basıldı?
En bilinenler, Thimi Mitko’nun 1878’de İskenderiye’de basılan halk şarkıları ve masalları derlemesi Arnavut Arısı ile Andon Zako Çajupi’nin 1902’de Kahire’de basılan şiirleri Baba-Tomorri. Mısır’da yaşayan Spiro Dine, 856 sayfalık Denizin Dalgaları adlı eserini 1908’de Sofya’da yayımladı. Toska ve Shkopi gibi Arnavutça gazetelerin yayın yönetimi de 1900’lerde Mısır’da yapıldı.
Fan Noli Mısır’da ne yaptı?
Fan Noli 1903’ten 1906’ya kadar Mısır’da yaşadı. Önce Şibin el-Kom’da, sonra Feyyum’da Yunanca öğretmeni ve kilise kantoru olarak çalıştı ve kolonideki Arnavut yurtseverleri tanıdı. Bu kişiler onu Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etmeye teşvik etti ve vapur biletini Spiro Dine ödedi. Noli Nisan 1906’da yola çıktı. İki yıl sonra Boston’da ayini ilk kez Arnavutça yönetti; bu, bir Arnavut Ortodoks Kilisesi’ne giden ilk adımdı.
Kahire’deki Bektaşi tekkesine ne oldu?
Mukattam Tepesi’ndeki Bektaşi tekkesi 1885’ten itibaren kesintisiz olarak Arnavut babalar tarafından yönetildi. 1957’nin başında arazisi kamulaştırıldı ve askerî bölge oldu; son baba Ahmed Sırrı beş dervişle birlikte Maadi’deki bir villaya taşındı. Ocak 1963’te öldü ve Mısır’daki Bektaşi hayatı onunla birlikte sona erdi. Tekkenin belgeleri 1972’de Kahire’de bir pazarda bulundu ve bugün Leiden Üniversitesi’nde saklanıyor.
Kral Zog neden Mısır’da yaşadı?
Kral Zog, Şubat 1946’da Kral Faruk’un daveti üzerine Mısır’a geldi. Mısır’da hatırı sayılır bir Arnavut topluluğu vardı ve Arnavutluk Krallığı’nı tanımaktan hiç vazgeçmemişti; hanedanının da Arnavut kökenli olduğu söyleniyordu. Zog ağırlıklı olarak İskenderiye’de yaşadı. Kral Faruk 1952’de tahttan indirildikten sonra Arnavut elçiliği kapatıldı ve Zog’un villası polis tarafından arandı. 1 Ağustos 1955’te Fransa’ya gitti.
Mısır’da bir Arnavut büyükelçiliği var mı?
Evet. Arnavutluk Büyükelçiliği, Kahire’nin Zamalek semtinde 27 El-Gezera Al-Wossta adresinde; telefon +202 27361815, e-posta [email protected]. Biyometrik pasaport ve kimlik kartı üretimi dışında, e-Albania portalı üzerinden konsolosluk hizmetleri sunuyor. İki devlet bugünkü diplomatik ilişkilerini 19 Nisan 1956’da kurdu; bundan önce Mısır, Arnavutluk Krallığı’nı tanımıştı. Mısır’ın Tiran’da bir büyükelçiliği var. Kosova’nın Mısır’da büyükelçiliği görünmüyor; Mısır Kosova’yı 2013’te tanıdı, ancak dışişleri bakanı 2018’de bu kararın Kosova’nın statüsü müzakerelerle çözülene kadar uygulanmayacağını söyledi.
Haziran 2025’te Kahire’deki büyükelçilik, Arnavutça öğrenmek isteyen Mısırlılara okul kitapları vaat etti. 120 yılı aşkın bir süre önce, aynı kentte basılan Çajupi’nin Baba-Tomorri kitabının iç kapağı, okurlarına iki dizelik bir soru yöneltmişti: “Shqipja qysh u eshte dukur? Sa é-embel, sa é-bukur.” Arnavutça size nasıl göründü? Ne kadar tatlı, ne kadar güzel.
Mısır’daki Arnavutlar daha geniş bir dünyanın parçasıydı. Aynı Osmanlı yüzyıllarının çok daha büyük olan Türkiye’deki Arnavutlar topluluğunu nasıl şekillendirdiğini okuyun, Fan Noli’yi okyanus ötesine, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Arnavutlar arasına kadar izleyin, Mitko ile Dine’nin muhabirleriyle İtalya’daki Arbëreshë, yani İtalyan Arnavutları arasında tanışın ya da Arnavut topluluk merkezinde yer alan tüm ülkelere göz atın. Son bölümü okumaktansa bir sonraki bölümü yazmak isterseniz, dua.com’da Arnavutlarla tanışın.





