İtalya’daki Arbëreshë: Eski adını koruyan Arnavutlar

01Adı

Shqiptar değil, arbëresh: bu ad ne anlama geliyor?

Arnavutluk cumhurbaşkanının Ekim 2024’te Palermo’nun yukarısındaki tepelerde yer alan Piana degli Albanesi’yi ziyaretini izleyen aylarda, Balkanlar’da yaşarken Arnavutça öğrenmiş New Orleans’lı yazar Mark Orfila, kasabanın ana meydanının yakınındaki pastane Extrabar’a girdi. İşletme sahibi Nicola Petta onu İtalyanca selamladı. Orfila Arnavutça karşılık verince Petta’nın yüzü aydınlandı. “Aa, Arnavutsun!” İki adam cannoli eşliğinde sohbet etti. Petta, Orfila’nın söylediklerinin neredeyse tamamını; Orfila ise Petta’nın yanıtlarının yarısından fazlasını anlıyordu. Orfila’nın sonradan yazdığına göre bu, yerel dilin “Shakespeare İngilizcesinin bir türü” olduğu bir yere varmak gibiydi. Kasabaya girerken balkonlarda İtalyan ve Arnavut bayrakları yan yana asılıydı.

Bu sohbet, Arbëreshëlerin küçük bir özeti: iki tarihi olan tek bir dil; İtalya ya da Arnavutluk devlet olarak var olmadan çok daha önce, aynı anda hem Arnavut hem İtalyan olmuş insanların konuştuğu bir dil.

En eski parçası adı. Dilbilimci Eqrem Çabej, İskender Bey’in yaşadığı yüzyılda shqiptar ve Shqipëri sözcüklerinin ya henüz ortaya çıkmadığını ya da yaygınlaşmadığını saptadı. Yeni ad 1700 dolaylarında yerleşti ve sonraki on yıllarda Balkanlar boyunca eskinin yerini aldı. Göçmenlerin çoğu çoktan gitmişti. Shqiptar onların köylerine ancak daha sonra, öğrenilmiş bir sözcük olarak ulaştı; geleneksel lehçelerinde bulunmaz.

Eski ad bugün yalnızca Arnavutluk dışında yaşıyor: İtalya’da arbëresh, arvanites adıyla Yunanistan’da, arbnesh adıyla Hırvatistan’daki Zadar Arnavutları arasında. Arbëreshëler bu adı dört yüzyıldan uzun süredir basılı eserlerde kullanıyor. Arbërisht dilinde bilinen en eski kitap olan Luca Matranga’nın 1592’de Roma’da yayımlanan din bilgisi kitabının başlık sayfasında, eserin “mbë gluhë të arbëreshë”, yani Arbëreshëlerin diline çevrildiği yazıyor. Giulio Variboba, 1762’de uzun şiirinin başlık sayfasında kendisini “bir rahip, kendisi de bir Arbëresh” diye tanıttı. Topluluğun büyük şairi Girolamo De Rada, 19. yüzyılda daha açık konuştu: “İtalya’ya getirdiğimiz ad Arbëresh’tir.”

Bir Arbëresh arbërisht konuşur. Bir zamanlar denizin ötesindeki anayurdu ifade eden Arbëria, bugün Güney İtalya köylerinden oluşan dağınık ulusun adıdır. Her kasabanın bu dilde kendi adı vardır: Piana degli Albanesi, Hora e Arbëreshëvet, yani Arbëreshëlerin kasabasıdır; Lungro Ungra, Civita Çifti, Contessa Entellina Kuntisa adını taşır. Arbëresh olmayan herkes ise bir litì, yani Latin’dir; çoğulu litinjdir.

İtalya’nın adı doğru öğrenmesi yüzyıllar aldı. Yerleşimciler Rum ritine göre dua ettikleri için yetkililer ve komşuları onlara Rum diyordu: “græcum est!”, yani onlar Rum, deniyordu. Palermo’daki Rum-Arnavut ruhban okulunu kuran rahip Giorgio Guzzetta, 18. yüzyıldaki bir incelemesinde şöyle yanıt verdi: “Arnavutlar Rum değildir; Rumlarla en kutsal ritüelleri paylaşsalar da dili paylaşmazlar.” Kalabriya’daki Sant’Adriano kolejinin kayıtlarında öğrenciler 1825’e kadar Rum ve Latin kolej öğrencileri olarak listelendi; ancak 1825–26 öğretim yılında Arnavut ve İtalyan oldular. Sicilya’daki Piana dei Greci kasabası, 1941’de Piana degli Albanesi adını aldı. Zangarona ve Andali’de insanlar hâlâ ngriku ve ngreku, yani “Rumca” konuştuklarını söylüyor.

Piana, 1900 dolayları. Carlo Brogi’nin Floransa’daki stüdyosunun fotoğrafladığı, Piana’nın bayramlık giysileri içindeki genç bir kadın. · Carlo Brogi / Wikimedia Commons · Kamu malı

“Piana dei Greci”. Muhtemelen aynı stüdyo ve çekimden, 1900 dolaylarına ait bir cam slayt; etiketinde kasabanın o dönemki resmî adı Piana dei Greci kullanılıyor. · Muhtemelen Carlo Brogi, no. 13785 · KU Leuven, EuroPhot / Wikimedia Commons · Kamu malı

Komşularının daha kaba adları vardı. Kalabriya’da kullanılan sözcük ghiegghi idi. Cosenza’daki bir sandviç zinciri, Cosenza ağzında “Arnavut” anlamına gelen “U ghiegghiu” adlı sandviçi satmaya başlayınca, Lungro Eparhiyası genel vekili Papàs Pietro Lanza Ocak 2023’te açıkça itiraz etti: “Kimliğimiz bir sandviçe de bugün hâlâ aşağılamak için kullanılan bir sözcüğe de sığdırılamaz.”

Arbëreshëlerin kim olduklarını anlatan kendi ifadeleri var: gjaku ynë i shprishur, dağılmış kanımız.

Biz dağılmış kanız; ama aynı bayrağın altında toplandığımızda Arbëreshëlerin bütün gururu ortaya çıkar.

Bayrak Arnavutluk’un bayrağıdır; İskender Bey’in siyah çift başlı kartalını taşıyan kırmızı bayrak, İtalyan üç renginin yanında asılır. Ayrı bir Arbëreshë bayrağı yoktur. Arnavutluk hakkında tek bir Arbëreshë görüşü de yoktur. Molise’nin Portocannone kasabasındaki yetişkin konuşurlar, 2003’te dilbilimci Carmela Perta’ya kendilerini Arnavutluk’la özdeşleştirmediklerini ve standart Arnavutçaya ihtiyaç duymadıklarını söyledi. Piana’da yazar Mario Caliva Arnavutluk’a “vaat edilmiş topraklar” diyor. 1954’te Carfizzi’de doğan romancı Carmine Abate, göçmenlerin yaptığı gibi adlar biriktirdi: Almanya’da yabancı, diğer yabancılara göre İtalyan, diğer İtalyan göçmenlere göre güneyli, diğer güneylilere göre Kalabriyalı, Kalabriyalılara göre ghiègghio ve kendi köyüne döndüğünde germanese. Bunlardan birini seçmeyi reddetti. “Ekleyerek yaşamak istiyorum” diye yazdı.

02Kökler

Arbëreshëler İtalya’ya nasıl geldi?

Tek bir teknede ya da tek bir yılda gelmediler. Askerler, mülteciler ve çiftçi aileleri, üç yüzyıl boyunca Arnavutluk’tan ve Yunanistan’daki Arnavut köylerinden karşıya geçerek Napoli ve Sicilya krallıklarında yaklaşık yüz yere yerleşti.

Hikâye bir savaş ve bir ittifakla başlar. Gjergj Kastrioti Skanderbeg, Arnavut beylerini Osmanlılara karşı çeyrek yüzyıl boyunca bir arada tuttu; Napoli kralları onun müttefikiydi. Napoli, 1452’ye gelindiğinde Türklerden kaçan Arnavutlara sığınma sözü vermişti. İskender Bey 1461’de bizzat Puglia’ya geçerek Kral Alfonso’nun oğlu Ferdinand için savaştı; 1464’te ise Gargano’daki Monte Sant’Angelo ve San Giovanni Rotondo fieflerini elinde tutuyordu.

İskender Bey 1468’de öldükten sonra dul eşi Andronika ve oğulları Gjon, Napoli Krallığı’na taşındı. Krujë Haziran 1478’de düştü; ertesi yıl Shkodër, halkının ayrılmasına izin verilmesi koşuluyla Osmanlılara teslim edildi. İnsanlar, çoğunlukla Venedik’e olmak üzere gittiler. Askerlerin oluşturduğu ince akış, ailelerin göçüne dönüştü. Yanlarında bir dil, bir litürji, birbirine bağlı bir zincir hâlinde edilen bir dans ve atlı bir kahramanın hatırasını getirdiler.

İşgücüne ihtiyaç duyan beyler onlara sözleşmeyle toprak verdi. Sicilya’da bir grup mülteci, 1488’de Palermo’nun yukarısındaki tepelerde yeni bir kasabanın kuruluş belgesini imzaladı: bugünkü Piana degli Albanesi olan Piana dei Greci. İkinci dalga yarım yüzyıl sonra, Arnavutların Geç Orta Çağ’dan beri Peloponnesos’a, yani Mora’ya yerleştiği Yunanistan’dan geldi. Andrea Doria, 1532’de Koroni Kalesi’ni V. Karl için aldı. Kuşatılmış kentin 1533’te yardım almasının ardından gemileri yaklaşık 2.800 sakini Napoli’ye taşıdı; Nisan 1534’te ise kale Osmanlılara geri verildi. Yunanca ve Arnavutça konuşan bu Coronei’lerin çoğu Basilicata ve Kalabriya’ya yerleştirildi; San Demetrio da sonradan adına Corone’yi ekledi. Himara kıyısından gelen son grup 1743’te Abruzzo’daki Villa Badessa’ya ulaştı.

Villa Badessa, 1846. Edward Lear, Abruzzo gezilerinde en yeni koloninin kadınlarını çizdi: “Costume of the women of Abadessa”. · Edward Lear (çizim), gravürü yapan: S. Williams, Illustrated Excursions in Italy, 1846 / Wikimedia Commons · Kamu malı

Köylerde anlatılan bazı hikâyeler, kanıtlardan daha eski. En bilineni, 1448’de Napoli Kralı adına Kalabriya’ya yerleşen General Demetrio Reres anlatısı, tarihçilerin sahte kabul ettiği 1665 tarihli tek bir belgeye dayanıyor. Palermolu filolog Matteo Mandalà, Reres’in muhtemelen hiç var olmadığı sonucuna vardı. Arbëreshëler 18. yüzyıldan önce neredeyse hiç tarih yazmadı. Geçmişlerini de dillerini korudukları gibi, sözle korudular ve ihtiyaçlarına göre biçimlendirdiler. İskender Bey gerçekti; Mandalà’ya göre onun adına düzenlenen şenlikler ve anlatılan efsaneler ise topluluğun kendi yaratılarıydı.

Arbëreshëler, İskender Bey’e ihtiyaç duydukları anda İskender Bey mitini yarattı.

Yerleşimciler toplamda, çoğu Kalabriya’da olmak üzere, yaklaşık yüz yerleşim kurdu veya yeniden nüfuslandırdı. Bunların yaklaşık yarısında bugün hâlâ arbërishtin bir biçimi konuşuluyor: dilbilimci Vito Matranga’nın sayımına göre yedi bölgede 41 kasaba ve dokuz küçük köy. Bu liste, devletin 50 belediyelik siciline yakın olmakla birlikte onunla aynı değil. Kalmak için nedenleri olduğundan kaldılar: sözleşmeyle verilen topraklar, kendi ritlerinden rahipler ve uyum sağlamalarından çok çiftçiliklerine ihtiyaç duyan beyler.

04Dil

Eski seslerini koruyan Arbëreshë dili: arbërisht

Arbërisht Arnavutçadır, ama Tiran’ın Arnavutçası değildir. Yerleşimcilerle denizi aştı, Balkanlar’ın sonradan yitirdiği sesleri korudu ve daha sonra gelen her şey için İtalyanca ve Sicilyaca sözcükler aldı.

Dilbilimciler onu, Yunanistan’daki Arvanitikayı ve Arnavutluk’un standart dilini de ortaya çıkaran Güney Arnavutluk’un Tosk ailesine yerleştirir. Onu standart dilden ayıran şey, beş yüzyıllık ayrı bir yaşamdır. Tiranlı bir Arnavut, Frascineto’da bir büyükanneyle oturup konuştuğunda dilbilgisini ve günlük sözcüklerin çoğunu takip eder; sonra Arnavutluk’ta kuşaklardır kimsenin kullanmadığı sözcüklerle karşılaşır.

En belirgin izler eski olanlar. Balkan Arnavutçasında l sesi j olurken arbërisht l sesini korudu: dilin kendisi gluha diye adlandırılır, gjuha diye değil. Süt klumështtir; Balkanlar’da çoktan yumuşamış bir kl- sesi taşır; seksen de hâlâ yirmilerle sayılır. Sonra ödünç sözcükler gelir: teşekkür ve lütfen için Yunancadan, para için Sicilyacadan, pencere için İtalyancadan. Arbërisht, 1500 yılında donup kalmış bir Arnavutça değildir. Eski şeyleri korudu ve değişmeye devam etti.

Arbëresh dilinde, bizimkinin yüreğin dili, İtalyancanın ise ekmeğin dili olduğunu söyleriz.

Her köy dili biraz farklı konuşur. Kampanya’nın Greci kasabasında insanlar a la kadundsha, yani köy usulü konuştuklarını söyler; Santa Cristina Gela’nın ise kendi sıfatı vardır: sëndastinar. Tek bir yazı standardı yoktur; 1999’dan önce eğitim dağınık girişimlere dayanıyordu: Sant’Adriano kolejinde 1895’ten 1938’de boş kalmasına kadar bir Arnavutça kürsüsü ve 1970’lerden itibaren okul projeleri.

Paskalya, Piana, 2007. Yaşlı bir adam Paskalya kutlamalarını izliyor. · John Borchard / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Epifani, Piana, 2007. Suların kutsandığı Teofani’de tören giysileri içindeki genç kadınlar. · Bjs / Wikimedia Commons · CC0

Bu durum kâğıt üzerinde 15 Aralık 1999’da değişti. 482 sayılı Kanun, Arnavutçayı İtalya’nın koruduğu on iki tarihî azınlık dili arasına aldı. Sicildeki belediyeler artık bu dili mecliste kullanabiliyor, okulda öğretebiliyor ve yol tabelalarına yazabiliyor. Örneğin Frascineto girişindeki tabelada Frasnitë de yazıyor. Üniversiteler daha önce başlamıştı: Napoli’de 1900’den beri Arnavutça kürsüsü var; University of Calabria ise 1973’ten beri bu dili öğretiyor.

Frascineto, Frasnitë. 1999 tarihli 482 sayılı Kanun’dan beri sicildeki kasabalar, arbërisht adlarını yol tabelalarına yazabiliyor. Altta görülen Eianina, Purçill’dir. · Asia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Daha zor sınav oyun bahçesinde. UNESCO’nun çevrimiçi tehlike altındaki diller atlası, arbërishti “kesinlikle tehlikede” olarak sınıflandırıyor; bu, çocukların artık evde anadil olarak öğrenmediği diller için kullandığı tanım. Şubat 2026’da Rai’nin dil hakkındaki Ti ëndërrën si na programında, Santa Sofia d’Epiro’dan on iki yaşında bir çocuk yer aldı. Rai’nin aktarımıyla, yaşıtlarının çoğu artık konuşmadığı için arbërisht konuşurken duygulanıyor. Me qän zëmëra, dedi: yüreğim ağlıyor.

Piana degli Albanesi, Ekim 2024’te isteyen herkese Gluha Jonë, yani Dilimiz adlı ücretsiz kursu zaten açmıştı. Eylül 2026’da Contessa Entellina’daki Arbëreshë Kimliği Günü’nde Firmo Belediye Başkanı Giuseppe Bosco, kasabasındaki gençlerin dili hâlâ konuştuğunu söyledi. Acquaformosa Belediye Başkanı Annalisa Milione ise çocukların arbërishtin içine doğduğu, İtalyancayı ancak okulda öğrendiği günleri hatırladı.

Oynat

05İnanç

Katolik ama Bizans ritinde: Arbëreshëleri bir arada tutan din

Birçok Arbëreshë, Roma’yla tam birlik içinde, Rumlar gibi dua eden Katoliklerdir; Spezzano Albanese, Barile ve Ururi’de olduğu gibi bazıları ise uzun zaman önce Latin ritine geçti. Bizans riti onlarla Balkanlar’dan geldi ve beş yüzyıl boyunca onları Latin komşularından ayırdı.

Lungro’daki San Nicola ya da Piana’daki San Demetrio Katedrali’ne girdiğinizde, Latin kilisesinde sunak korkuluğu bulunacak yerde ikonlardan oluşan bir duvarla, ikonostasla karşılaşırsınız. Rahip bir papàstır, don değil; evli de olabilir. Litürji Yunanca ve Arnavutça ilahi olarak söylenir; Paskalya’da selam Krishti u ngjall, yani Mesih dirildi şeklindedir. Lungro’da buna Virteta u ngjall karşılığı verilir.

Piana degli Albanesi, 8 Aralık 2025. Bizans ritinde Meryem’in Günahsız Gebeliği Bayramı; sunakta Piskopos Raffaele De Angelis. · Gspata / Wikimedia Commons · CC0

Teofani alayı, Piana, 2007. Teofani alayı, suların kutsanması için San Demetrio Katedrali’nden ayrılıyor. · Bjs / Wikimedia Commons · CC0

Bu yüzyılların çoğunda köylerin kendi piskoposu yoktu; çevrelerindeki Latin piskoposlukları onları uyum sağlamaya zorluyordu. Bazıları boyun eğdi: Kalabriya yerleşimlerinin en kalabalığı Spezzano Albanese, Rum ritindeki rahiplerini yitirdi ve Latin ritine geçti. Birçoğu ise direndi. Papa XV. Benedictus, 13 Şubat 1919’da anakaradaki Bizans ritine bağlı Arnavutlar için Lungro Eparhiyası’nı kurdu ve başına 33 yaşındaki Acquaformosalı Giovanni Mele’yi piskopos olarak getirdi. Mele, 1979’daki ölümüne kadar bu makamda kaldı. Sicilya, 26 Ekim 1937’de Piana dei Greci adıyla kendi eparhiyasına kavuştu. Roma yakınında 1004’te kurulan Rum Grottaferrata Manastırı ile birlikte, piskoposları doğrudan Kutsal Makam’a bağlı olan İtalo-Arnavut Katolik Kilisesi’ni oluştururlar. Eparhiyalarda Lungro’nun 30 cemaatinde yaklaşık 32.000, Piana’nın 16 cemaatinde ise 23.400 inanan sayılmaktadır.

Java e Madhe: Kutsal Hafta

Kutsal Hafta’da rit bütün kasabanın ritine dönüşür: Java e Madhe, Büyük Hafta. Sicilya’da Palmiye Pazarı’ndan önceki cuma günü, Lazarus ilahisinin kapı kapı söylenmesiyle başlar. Piana’da Palmiye Pazarı’nda piskopos kasabaya bir eşeğin üzerinde girer. Kutsal Cuma’da ölü Mesih alayı ve ağıtlar, vajtimet vardır; Lungro’da Kutsal Cumartesi kilisenin orta nefine defne yaprakları serpilir. Gece yarısı kilise Yunanca Christós anésti ve Arnavutça Krishti u ngjall sözleriyle yankılanır. Paskalya sabahı Piana’nın kadınları tören giysileriyle dışarı çıkıp ana caddede yürür; Kutsal Cumartesi ailelerin boyadığı kırmızı yumurtalar meydanda dağıtılır.

Piana dei Greci’de bir kilise bayramı, 1933. Danimarkalı ressam Carl Budtz-Møller’in yağlıboyası: iki savaş arasındaki yıllarda bir dış gözün gördüğü bayramlık giysiler. · Carl Budtz-Møller / Wikimedia Commons · Kamu malı

Kırmızı ve yeşil. Her ailenin altın iplikle işlenen giysisi kendine özgüdür. · Effems / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Lungro, Kutsal Cumartesi 2015. Kutsal Cumartesi’de Lungro Katedrali’nin orta nefine serpilmiş defne yaprakları. · KaTaverna / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

06Âdetler

Arbëreshë gelenekleri: Vallje, tören giysileri ve sofra

Paskalya’yı izleyen salı günü Civita, Frascineto ve San Basile sokakları, zincirler oluşturan dansçılarla dolar. Vallje, bütün kuşakların aynı anda sokağa çıktığı günlerdir.

İpek ve altın işlemeli giysiler içindeki kadınlarla erkekler el ele tutuşur ya da aralarında renkli bir mendil tutar; zincir, şarkı söyleyerek köyün içinden Vallje meydanına doğru kıvrılır. Geleneğe göre şarkılar, İskender Bey’in Osmanlılara karşı kazandığı bir zaferi anar. İtalya’nın ulusal turizm portalı italia.it bu zaferi 1467’ye tarihler.

Civita, Paskalya’yı izleyen salı, 2017. Her yaştan kadın meydanda el ele tutuşuyor. · Asia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Oynat

Tören giysisi: Arbëreshë kıyafeti

Her köyün kendine özgü kesimi, renkleri ve işlemesi vardır; kadınlar bir bakışta giysinin Lungro’dan mı, San Demetrio’dan mı yoksa Piana’dan mı olduğunu anlayabilir. Tören giysisi; Paskalya’da, kilise takviminin diğer büyük bayramlarında, düğünlerde ve vaftizlerde giyilen bir aile yadigârıdır. Piana’da giysinin temelini bugün düğün gününde takılan işlemeli başlık keza ve geniş gümüş kemer brezi oluşturur. Palermo’da 1710’da damgalanmış bir Piana brezisi, Londra’daki Victoria and Albert Museum’da bulunuyor. Müzenin kataloğu adını şöyle açıklıyor: brez, soy veya nesil demektir ve gelin onu annelik vaadi olarak takar. Kasaba ile rahibi Papàs Giuseppe Faraco’nun 1984’te açtığı Vaccarizzo Albanese’deki Museum of Costume and Gold, yedi topluluğun tören, yarı tören ve günlük giysilerini yan yana sergiler.

San Demetrio Corone. San Demetrio Corone’nin tören giysileri: pileli ipek etekler, altın işlemeli ceketler ve başörtüleri. · Asia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Piana, Palmiye Pazarı 2026. 29 Mart 2026’daki Palmiye Pazarı alayında Piana giysisi: işlemeli başlık, ipek şal ve altın işlemeli kırmızı etek. · Effems / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Giysinin arkadan görünüşü. Civita’daki Vallje’de altın iplikli ceketler ve pileli etekler, 2017. · Asia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Piana dei Greci’den bir kartpostal. 20. yüzyılın başlarından bir stüdyo kartpostalı: “Costume da festa di Piana dei Greci”. · Boston Public Library / Wikimedia Commons · Kamu malı

Pianalı bir gelin, 1861. Jean-François Portaels, kasabanın eski adını kullanarak “J. Portaels, Piano dei Greci, Sicilia” diye imzaladı. 1861’e tarihlenen tablo Royal Collection’a aittir. · Jean-François Portaels / Wikimedia Commons · Kamu malı

Gjitonia ve Arbëreshë mutfağı

Köyün kendisi, sokakların buluştuğu küçük meydan ve ona açılan evlerden oluşan gjitonia çevresinde kuruludur. Etrafındaki aileler bir zamanlar burada tarla işlerini, çocukların bakımını ve akşamları paylaşırdı. Bu ortak yaşam büyük ölçüde geride kaldı; ancak Yunancadan gelen sözcük yaşıyor ve Civita ile Frascineto’nun eski mahallelerinde bu yapının izleri hâlâ görülebiliyor.

Sofra, Balkan hatıraları ve Arnavutça adlarla Güney İtalya sofrasıdır. Dromësat, doğrudan domates sosunda pişirilen un kırıntılarıdır. Shtridhëlat, elle uzatılıp yumak gibi sarılan, ardından nohut veya fasulyeyle servis edilen tek bir hamur ipliğidir. Strangujët, iki parmak üzerinden yuvarlanan gnocchidir. Piana degli Albanesi bir cannolo kasabasıdır; her aile ve pastane dış kabuk için kendi tarifini saklar. Lungro’da ise elden ele dolaşan bir su kabağından mate içilir; bu alışkanlığı yaklaşık 140 yıl önce Arjantin’den dönen göçmenler getirmiştir. Şarkıcı Anna Stratigò, Temmuz 2026’da La Nación’a “Lungroluların kendilerini biraz Arjantinli hissetmesinin nedeninin bu olduğunu düşünüyorum” dedi. Alışkanlık kaybolmasın diye köyün mate festivalini başlattı.

Extrabar, Piana. Extrabar’ın tezgâhında bir ön kol büyüklüğünde cannolo kabukları, 26 Eylül 2026. · Auregann / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Cannolo ve raviola. Piana’daki bir fırından içi doldurulmuş cannolo ve kızarmış ricottalı hamur işi raviola. · Auregann / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Eski zanaatlar da hatırlanıyor: Pollino’nun eteklerindeki San Paolo Albanese’de, 1975’te kurulan Arbëreshë kültür müzesi, kadınların katırtırnağı toplayıp liflerini elle ipliğe ve kumaşa dönüştürme sürecini belgeliyor.

Katırtırnağı hasadı, San Paolo Albanese. Kadınlar, lifleri ipliğe ve kumaşa dönüştürmenin ilk adımı olarak katırtırnağı topluyor. · Rosangela Palmieri / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

08İnsanlar

Ünlü Arbëreshëler: yazarlar, isyancılar ve bir başbakan

Birkaç düzine tepe köyünde yaşayan bir halk, modern Arnavut edebiyatının başlamasına katkıda bulundu, 1860’ta Garibaldi’nin hükûmetinde görev aldı ve birleşik İtalya’ya bir başbakan verdi.

Arnavutluk, Arnavutça eğitim veren okulun neredeyse bulunmadığı bir Osmanlı vilayetiyken Arbëreshëlerin kendi dillerinde kitapları ve kendi kolejleri zaten vardı: Giorgio Guzzetta’nın Palermo’daki ruhban okulu ve San Demetrio Corone’de Sant’Adriano adını alacak kolej.

Sant’Adriano’nun en ünlü öğrencisi, Macchia Albanese’nin cemaat rahibinin oğlu Girolamo De Rada’ydı. Manzum bir aşk hikâyesi olan I canti di Milosao, genellikle Arnavut edebî uyanışı Rilindja’nın başlangıcı kabul edilir. Sonradan kurduğu iki dilli derginin adı Fiàmuri Arbërit, yani Arbër’in bayrağıydı. Çevresinde San Cosmo’dan Zef Serembe, Santa Caterina’dan Francesco Antonio Santori, Palazzo Adriano’dan Gavril Dara, Piana’dan Giuseppe Schirò ve yine Piana’dan, şarkıları derleyen filolog Demetrio Camarda yazıyordu.

Aynı kolejlerden isyancılar da çıktı. Napoli’de kraliyet kütüphanesini yöneten, Santa Sofia d’Epiro’lu Yunan dili bilgini Pasquale Baffi, Napoli Cumhuriyeti’ndeki rolü nedeniyle 1799’da asıldı. San Demetriolu Domenico Mauro, Cosenza bölgesinin genç Rum-Arnavutları arasında devrimci bir ağ kurdu, 1843–44 ayaklanmalarına katıldı ve 1848’de Cosenza’da geçici hükûmeti oluşturan vekiller arasında yer aldı. Garibaldi 1860’ta Napoli’yi aldığında Vaccarizzolu Pasquale Scura adalet bakanı, Maschito doğumlu Luigi Giura ise bayındırlık bakanı oldu. Babası Palazzo Adriano’dan gelen Francesco Crispi, daha sonra başbakanlığa yükseldi.

Girolamo De Rada

Jeronim de Rada · 1814–1903 · Macchia Albanese

I canti di Milosao (1836) adlı eseri genellikle Arnavut edebî uyanışı Rilindja’nın başlangıcı kabul edilir. 1848’de L’Albanese d’Italia gazetesini, 1883’te ise Fiàmuri Arbërit dergisini kurdu.

Albanian General Directorate of Archives · Kamu malı

Giorgio Guzzetta

Gjergj Guxeta · 1682–1756 · Piana degli Albanesi

1734’te Palermo’daki Rum-Arnavut ruhban okulunu kuran rahip; okul iki yüzyıl boyunca Sicilya topluluklarının din adamlarını yetiştirdi.

Kimliği belirlenemeyen ressam · Kamu malı

Francesco Crispi

Zef Krispi · 1818–1901 · ailesi Palazzo Adriano’dan

Garibaldi’nin Binler’inden biri, ardından 1887–91 ve 1893–96 yıllarında İtalya başbakanı. Guzzetta’nın ruhban okulunda eğitim gördü; kendisini “kanıyla ve yüreğiyle Arnavut” olarak tanımladı.

Eugenio Interguglielmi · Kamu malı

Agesilao Milano

1830–1856 · San Benedetto Ullano

Sant’Adriano’da öğrenciyken asker olan, 8 Aralık 1856’da Kral II. Ferdinand’a süngüsüyle saldıran ve beş gün sonra asılan genç.

Eseri kimin yaptığı bilinmiyor · Kamu malı

Luigi Giura

1795–1864 · Maschito

Arnavutların kurduğu bir kasabada doğdu; Garigliano üzerinde İtalya’nın ilk asma köprüsünü inşa etti ve 1860’ta Garibaldi’nin bayındırlık bakanı oldu.

Eseri kimin yaptığı bilinmiyor · Kamu malı

Zef Serembe

Giuseppe Serembe · 1843–1891 · San Cosmo Albanese

São Paulo’da ölen, sürgünün huzursuz lirik şairi; günümüze kalan şiirleri ancak 1926’da yayımlandı.

Eseri kimin yaptığı bilinmiyor · Kamu malı

Anselmo Lorecchio

1843–1924 · Pallagorio

La Nazione Albanese gazetesiyle Arnavutluk’un bağımsızlığı için mücadele etti; Arnavutluk cumhurbaşkanı, 2024’te ölümünün yüzüncü yılı için Pallagorio’ya geldi.

La Nazione Albanese · Kamu malı

Giuseppe Schirò

Zef Skiroi · 1865–1927 · Piana degli Albanesi

Denizin öte yanındaki yurtseverlerin okuduğu Rapsodie albanesi (1887) eserinin şairi; sonrasında Napoli’deki Oriental Institute’ta Arnavutça profesörü oldu.

Albanian General Directorate of Archives · CC BY-SA 3.0

Terenzio Tocci

Terenc Toçi · 1880–1945 · San Cosmo Albanese

1911’de Mirdita reislerini Osmanlılara karşı ayaklandırdı; ardından Zog döneminde bakan, İtalyan işgali sırasında ise Faşist Korporatif Konsey başkanı olarak Arnavutluk’ta görev yaptı. 1945’te ölüm cezasına çarptırıldı.

Albanian Central State Archive · Kamu malı

Stefano Rodotà

1933–2017 · ailesi San Benedetto Ullano’dan

Treccani, onun kökenini “eski bir Arbëreshë ailesi”ne dayandırır. İtalya’nın ilk veri koruma başkanı ve AB Temel Haklar Şartı’nı hazırlayanlardan biriydi.

Andrea Caranti · CC BY-SA 3.0

Victor Schiro

1904–1992 · Chicago doğumlu, ailesi Sicilya’dan

1961’den 1970’e kadar New Orleans belediye başkanıydı. French Quarter Journal onu, Contessa Entellina Society adlı dernekleri 1886’ya uzanan kentin Arbëreshëleri arasında sayar.

New Orleans City Government · Kamu malı

Joseph J. DioGuardi

1940’ta Bronx’ta doğdu · ailesi Greci’den

Babası, Kampanya’nın tek Arbëreshë kasabası Greci’den Mart 1929’da, on beş yaşındayken ayrıldı. Oğlu 1985–1989 yıllarında ABD Temsilciler Meclisi’nde New York’u temsil etti ve Albanian American Civic League’in kurucu başkanı oldu.

Dr. Susan Hardwicke · CC BY-SA 3.0

20. yüzyılda Arbëreshëler Arnavutluk davasına ve İtalya’daki kendi haklarına yöneldi. 10 Eylül 1911’de Piana degli Albanesi’de, kasabanın aktarımına göre merkezinde Giuseppe Schirò’nun bulunduğu bir “Pro Albania” gösterisi yapıldı. Birkaç ay önce, nisanda, San Cosmolı Terenzio Tocci Mirdita reislerini Orosh’ta toplamış ve Arnavutluk’un bağımsızlığını ilan etmişti. İtalya’da ise evi Civita’da olan bir Arbëreshë ailesinden Costantino Mortati, İtalyan Anayasası’nı yazan hukukçular arasındaydı. Arbëreshë araştırmacı Francesco Altimari, onun topluluğunun deneyimini, dil azınlıklarını koruyan 6. maddeye taşıdığını savunur. Platacili milletvekili Mario Brunetti, bu maddeyi hayata geçiren 1999 yasasının kabulüne katkıda bulundu. Yurt dışında Arjantinli romancı Ernesto Sabato, annesinin “eski bir Arnavut ailesine mensup olduğunu” söyledi; Kalabriya’da yayımlanan bir ölüm yazısı annesinin ailesini San Martino di Finita’ya dayandırır.

“Pro Albania”, Piana, 10 Eylül 1911. Kasabanın fotoğraf açıklamasına göre ortada şair Giuseppe Schirò, arkasında Papàs Gaetano Petrotta duruyor. Arnavutluk’un bağımsızlığı ertesi yıl Vlorë’de resmen ilan edildi. · Fotoğrafçı bilinmiyor, Comune di Piana degli Albanesi tarafından çoğaltılmıştır / Wikimedia Commons · Kamu malı

İnternetteki listelerde Monica Bellucci, Gennaro Gattuso ve Danny DeVito da yer alıyor. Hiçbirinin biyografisi bu iddiayı desteklemiyor.

10Bugün

Bugün Arbëreshëler

Köyler eskisinden küçük, aileler ise her yerde. İki yıl içinde Arbëreshëleri iki cumhurbaşkanı ziyaret etti; Rai’de yayınları başladı, Torino belediye meclisinin gündemine girdiler ve Wikimedia gönüllüleri Piana’da onları fotoğraflayıp kaydetti.

Contessa Entellina’nın 1861’de 3.364 sakini vardı; sonraki on yıllarda yaklaşık 3.000 kişi New Orleans’a gitti. Buradaki Contessa Entellina Society, 8 Eylül 1886’da tüzel kişilik kazandı; üyeleri 1990’larda hâlâ birbirleriyle arbërisht konuşuyordu. Contessa’daki 1919 tarihli savaş anıtının masraflarını kısmen “New Orleans’ta yaşayan kardeşlerimiz” karşıladı. Acquaformosa, Lungro ve Firmo’dan göçmenler Buenos Aires’te topluluklar kurdu; San Benedetto Ullanolu bir kadın da 1961’de oraya yerleşti. Aynı üç kasabadan aileler Almanya ve Fransa’da da kök saldı. Başkaları ise İtalya içinde kuzeye gitti: Torino belediye meclisinin 2026 kararı kentte yaklaşık 10.000 Arbëreshë bulunduğunu belirtiyor; bu topluluk, onlarca yıl süren göçle oluştu.

Öteki kıyı artık eskisinden daha ilgili. Arnavutluk, 2019’da Tiran’da Centre for Arbëresh Studies kurumunu kurdu. Cumhurbaşkanı Bajram Begaj, Ekim 2023 ve Mayıs 2024’te Kalabriya köylerini gezdi. Arnavut şarkıcılar artık San Demetrio’daki şarkı festivalinde yarışıyor. Piana Eparhı, Ağustos 2026’da yaz için memleketine dönen göçmenlere bir mektup yazarak onları elçiler diye niteledi ve gençlerden dili “gururla” korumalarını istedi.

Arbëresh dilini 500 yıl koruduk. Şimdi bizim için bir şeyler yapması gereken sizsiniz.

Daha zor soru, Santa Sofia’daki çocuğu duygulandıran soru: arbërishti bundan sonra kim konuşacak? Köylerin beş yüzyıllık azınlık deneyimi, 1999’dan beri bir yasası, 2025’ten beri her pazar sabahı Rai’de bir saatlik televizyon yayını ve dili kamusal alanda kullanan şarkıcıları ile öğretmenleri var.

Denizi aşmalarından beş yüzyıl sonra eski ad hâlâ kullanılıyor: Piana degli Albanesi kendisine Hora e Arbëreshëvet diyor ve San Demetrio Corone her yaz Festival della Canzone Arbëreshe’de yeni bir şarkıyı taçlandırıyor. Balkanlar shqiptar adına geçti. Ayrılan insanlar ise gittiklerinde kim olduklarını anlatan sözcüğü korudu; bu sözcük, ayrılış nedenlerinden daha uzun ömürlü oldu.