Ukrayna'daki Arnavutlar: dört köy ve dilleri

Bu rehberdeki en küçük Arnavut topluluğu Ukrayna'dadır ve açık ara en dikkate değer olanı da odur. Modern göçün kurduğu bir diaspora değildir. Bir dil adasıdır: 1811 ile 1862 arasında, Bulgaristan'da zaten üç yüzyıl geçirmiş Ortodoks Arnavutlarca kurulmuş dört köy; konuşmaları, güney Arnavutluk'un kendisinin 1500 dolaylarında yitirdiği biçimleri koruyor. Onları en son 2001 sayımında sayan oldu; 3.308 kişiydiler. O tarihten beri sayım yapılmadı, çalışma tahmini 5.000 civarında ve dört köyün üçü 24 Şubat 2022'den beri Rus işgali altında.

1930'lara kadar bu köylerin insanları, gelen bir etnografa ne olduklarını söyleyemiyordu. Kendilerinden olanlara ga tantë, «bizimkilerden», dillerine si neve, «bizim gibi» diyorlardı. Bozkırda Bulgar kolonileri arayan Slavist Nikolay Derjavin, bambaşka bir dil konuşan köylere rastladı ve köylülere bunun ne olduğunu söyledi. Aşağıdaki rakamları okurken akılda tutulması gereken olgu budur: bu, kendi adını onu incelemeye gelen bilim insanlarından öğrenmiş bir topluluktur ve onunla ilgili yapılmış her sayım o sisin içinden yapılmıştır.

Ukrayna'da kaç Arnavut yaşıyor?

Dürüst yanıt şu: kimse bilmiyor; ve herhangi bir rakam anılmadan önce nedeni açıkça söylenmeli. Ukrayna bağımsızlıktan bu yana tam olarak bir nüfus sayımı yaptı, Aralık 2001'de. İkincisi 2023 için emredilmişti; o karar 20 Ekim 2023'te hükmünü yitirdi ve o tarihten beri hiçbir sayım yapılmadı. Dolayısıyla Arnavut topluluğuna dair 2001 sonrası her rakam bir tahmindir, sayım değil.

Bu konu hakkında daha fazlası için Hırvatistan'daki Arnavutlar ve İtalya'daki Arnavutlar yazılarını okuyun.

2001 sayımının kaydettiği ise kesindir. Ukrayna genelinde 3.308 kişi kendini Arnavut olarak beyan etti. Bunlardan 1.740'ı ana dili olarak Arnavutçayı, 1.181'i Rusçayı, 301'i Ukraynacayı, 84'ü başka bir dili verdi. Yalnızca o satır bile, kendine Arnavut diyenlerin kabaca yarısının artık Arnavutçayı ilk dili saymadığını ve geçtikleri dilin ezici çoğunlukla Ukraynaca değil Rusça olduğunu söylüyor.

Sovyet serisine karşı konduğunda 2001 rakamı çökmekten çok istikrarlı görünür: 1959'da 3.809, 1970'te 3.972, 1979'da 3.874, 1989'da 3.343, 2001'de 3.308. Ama seksen yıldır dışarıyla evlenen bir toplulukta istikrarlı bir beyan sayısı, istikrarlı bir toplulukla aynı şey değildir; köylerde çalışan araştırmacılar bunu hep söylemiştir.

En yetkin iki modern tahmin aynı yere düşüyor. 1998'den beri köylerde alan çalışması yapan Kunstkamera ekibi 2016'da Ukrayna'da «yaklaşık 5.000 Arnavut» yaşadığını yazdı ve hemen ekledi: kesin bir sayı verilemez ve güvenecekleri resmî bir istatistik yoktur. Ukrayna Arnavutları Birliği'ni yöneten Aleksandr Dermentli, Mayıs 2022'de Radio Free Europe'a yaklaşık 5.000 olan aynı rakamı verdi. Daha geniş aralıklar da dolaşıyor — Ukraïner çeşitli kaynaklara dayanarak 5.000 ile 10.000 arasını, yarısından azının dili konuştuğunu bildiriyor — ama bunlar sayım değil.

Kaynak: 1897 Rus İmparatorluğu sayımı; Sovyet sayımları 1926–1989 (Ukrayna SSC); Ukrayna Devlet İstatistik Servisi, 2001 sayımı.

Sayım tabanından bir çalışma rakamına

Basamakları yukarıdan aşağıya okuyun, tersine değil. Sayım satırı sayılmış tek sayıdır; altındaki her şey birilerinin tahminidir ve bildirilen aralığın üst ucunun arkasında yayımlanmış bir yöntem yoktur. Bu sayfa, dikkatli bir okurun yanında taşıması gereken aralık olarak 4.000–6.000'i kullanır; hem araştırmacıların hem de topluluğun kendi derneğinin verdiği 5.000 rakamına ortalanmıştır.

3.308 kişinin sayıldığı yerler

İki vilayet, sayılanların yüzde 83'ünü barındırıyordu. Odesa vilayeti — yani pratikte, Moldova sınırına yakın Bucak bozkırındaki tek köy olan Karakurt — 1.862 kişiye sahipti. Azak Denizi'nin iç kesimindeki üç köy demek olan Zaporijya vilayetinde 892 kişi vardı. Geri kalan 554 kişi ülkenin diğer bütün bölgelerine dağılmıştı; en büyük gruplar Donetsk vilayetinde (112), Dnipropetrovsk vilayetinde (102) ve Kiev şehrinde (74) bulunuyordu.

İlginç olan sayı toplam değil, dağılımdır. Odesa vilayetinde 1.862 kişiden 1.484'ü — yüzde 80'in biraz altı — hâlâ ana dili olarak Arnavutçayı veriyordu. Zaporijya vilayetinde bunu 892 kişiden yalnızca 198'i yapıyordu, ancak yüzde 22; buna karşılık 608 kişi Rusçayı veriyordu. Küçük bir topluluğun 1862'de altı yüz kilometre bozkırla ayrılmış iki kolu, tümüyle farklı dilsel yerlerde son bulmuştu. Bu sayfadaki diğer her şey, şu ya da bu biçimde, o uçurumu açıklama denemesidir.

Kaynak: Ukrayna Devlet İstatistik Servisi, 2001 sayımı, tablo 5.1, bölgelere göre.

Ukrayna'nın dört Arnavut köyü

Dört tanedir ve hikâyenin tamamı onlardır. Biri, ülkenin en güneybatısında, Tuna ile Dnyester arasındaki bozkır kamasında, Bucak'tadır. Diğer üçü Azak bozkırında birbirlerine birkaç kilometre uzaklıktadır; bugünkü Zaporijya vilayetinin Melitopol ilçesinde bulunurlar ve ilk köyü 1862'de terk eden ailelerce kurulmuşlardır.

Azak köylerinin üçü de Ukrayna'nın geçici işgal altındaki topraklar resmî siciline kayıtlıdır ve her biri aynı başlangıç tarihini taşır: 24 Şubat 2022. Karakurt o sicilde yoktur. Mart 2026'da Besarabya merkezli Mahala, köyü, Ukrayna denetimindeki topraklarda kalmış Arnavutça konuşan tek köy olarak tanımladı.

Kaynak: yerleşim koordinatları Ukrayna Toplumsal Veri Merkezi'nden; işgal durumu Topluluklar ve Bölgeler Kalkınma Bakanlığı sicilinden, 28 Şubat 2025 tarihli 376 sayılı emir, değişikliklerle.

Bucak bozkırında Karakurt

Karakurt, Bolhrad ilçesinde, ilçe merkezi Bolhrad'a yedi kilometre ve Moldova sınırına kısa bir sürüş mesafesindedir. Adı Türkçe kökenlidir ve köyden eskidir: 1808 tarihli bir belge, burada iki aula sahip bir Nogay boyunu anar; bunlardan biri Karakurt adını taşır. Sözcüğün ne anlama geldiği köyde hâlâ tartışılır — çoğu onu güney bozkırında yaygın olan kara dul örümceği sayar, kimileri «kara kurt» diye okur. 1945'ten itibaren köyün adı Ekim Devrimi'nden gelen Jovtneve oldu; tarihî ad 2016'da Ukrayna'nın dekomünizasyon yasasıyla geri verildi ve köylüler bu iadeyi evrak işi değil kimlik meselesi sayıyor.

2001 sayımı Karakurt'ta 2.707 kişi saydı ve hepsine ana dilini sordu. Yanıtlar sekiz dilde geldi: Arnavutça 1.322, Bulgarca 500, Rusça 409, Gagavuzca 311, Ukraynaca 125, Rumence 37, Belarusça 2, Ermenice 1. Bu, bu topluluk hakkında elde bulunan en kullanışlı veridir; çünkü sayımın köy düzeyine indiği ve orada işleyen bir Arnavutça çoğunluk bulduğu tek yerdir. Topluluğun kendi anlatısına göre köy kuruluşunda dörtte üçünden fazlasıyla Ortodoks Arnavut'tu ve üç bölüme ayrılmıştı — arnaut, Bulgar ve Gagavuz —, Gagavuz mahallesi Karasulak deresinin öte yakasındaydı.

Azak Denizi kıyısındaki üç köy

Divnynske, Hamivka ve Heorhiivka, Akçokrak ve Domuzla derelerinin boyunca, Priazovske kasabasının yaklaşık on kilometre güneyinde bir sıra hâlinde uzanır. Her biri bir kuşak önce terk edilmiş bir Nogay yerleşiminin yerinde kuruldu ve her biri kâğıt üzerinde yeni bir ad aldıktan çok sonra bile günlük konuşmada Nogayca adını korudu: Divnynske için Taz, Hamivka için Candran, Heorhiivka için Tüyüşki. Divnynske adını, kurucuların dedelerinin terk ettiği Varna yakınlarındaki Devnya köyünden aldı; Heorhiivka ise göçe önderlik eden Georgi Kirçev'den.

Başından beri küçüktüler ve küçük kaldılar. Kuruluşlarından birkaç yıl sonra yazan Klaus, Divnynske'de 213, Heorhiivka'da 166 ve Hamivka'da 111 erkek can kaydetti. 2001'de üçü birlikte 1.593 kişi barındırıyordu. Divnynske ile Heorhiivka neredeyse tümüyle Arnavut yerleşimleri olarak başladı; Hamivka ise Arnavut ve Gagavuzdu.

Arnavutlar Ukrayna bozkırına nasıl ulaştı

Güzergâh Arnavutluk'tan Bulgaristan'a, oradan Besarabya'ya ve Azak bozkırına uzanır; yaklaşık üç yüz elli yıl boyunca, her ayağı bir şeyden kaçıştır. Bu kadar küçük bir topluluk için alışılmadık ölçüde iyi kurulmuştur, çünkü dilbilimsel kanıtla arşiv kanıtı birbirini doğrular.

Anayurt: Korça, Devoll, Kolonja

Atalar bugünkü Arnavutluk'un güneydoğusundan geldi — daha kesin olarak Devoll ve Kolonja krahinalarından ve eski kasabaları Voskopoya ve Vithkuq ile Korça yöresinden. Bu yer belirlemesi bir aile geleneği değildir; o bölgenin doğu kenarında konuşulan kuzey Toskça tipine açıkça ait olan ağızdan çıkarılmış bir sonuçtur. Aileler Ortodoks Hristiyandı ve onları dışarı iten şey Osmanlı fethi ile ardından gelen vergi, el koyma ve din değiştirme baskısıydı.

Doğuya gittiler, çünkü kendi insanları daha önce de doğuya gitmişti. Korça çevresindeki tepelerden Bulgaristan'ın orta ve doğu kesimlerine mevsimlik ve yıllarca süren işgücü göçü, Osmanlıların gelişinden çok önce belgelenmiştir; toprak yoksuldu, ovalar bataklıktı ve nüfus onlar için fazlaydı. Ayrılmak mevsimlik olmaktan çıkıp kalıcı hâle geldiğinde yol zaten biliniyordu. Kuzeydoğu Bulgaristan'a göçün en olası tarihi 16. yüzyıldır, 17. yüzyıl daha zayıf bir olasılıktır; Varna yöresine yerleştiler ve orada Bulgarlar ile Gagavuzlar arasında yaklaşık üç yüz yıl yaşadılar.

Aynı hareketten gelen bir kardeş topluluk Bulgaristan içinde varlığını sürdürüyor: Yunanistan ve Türkiye sınırındaki İvaylovgrad ilçesinde, Korça yöresinden Ortodoks Arnavutlarca kurulan ve eldeki kanıtlara göre 1635'e tarihlenen Mandritsa. Bulgaristan'daki diğer bütün Arnavut köyleri Bulgarcanın içinde eridi. Dilbilimciler Ukrayna ağzını iki ağzı karşılaştırarak tarihlendirir: Mandritsa konuşması modern Arnavutçaya daha yakındır, bu da Karakurt köylülerinin atalarının anayurdu daha erken terk ettiği anlamına gelir.

Besarabya, 1809'dan 1819'a

Sonraki göçü 1806–1812 Rus-Türk savaşı tetikledi. İmparatorluğun Rus olmayan halkları üzerine malzeme derleyen Köppen, 1809 ya da 1810'da Arnavutların — «Bulgaristan'daki tek arnautlar» diye anar onları — Varna yakınlarındaki Devnya köyünde yaklaşık 300 hane güçle Galați üzerinden Besarabya'ya çıktıklarını ve Yalpuh üzerindeki Tatar köyü Çumay'a yerleştirildiklerini kaydeder. Köylülerin kendi belleği, dilbilimci Nina Kotova'nın 1950'lerde derlediği biçimiyle, ilk grupta yaklaşık 20 ailenin geldiğini söyler.

1810'lar kötü geçti. Sayılar düştü, kimileri öldü, kimileri muhtemelen geri döndü. Bulgarların ve diğer Tuna ötesi kolonistlerin Besarabya'ya yerleştirilmesine dair 29 Aralık 1819 tarihli bir imparatorluk fermanı uyarınca hayatta kalanlara toprak verildi ve o andan itibaren Yalpuh gölünün sol yakasındaki Karakurt kolonisinde sürekli yaşadılar. Skalkovski koloniyi 1811'e tarihlendirir; «1807'de boşalmış eski Tatar yerleşimi Karakurt'un külleri yanında, 1808–1811 savaşı sırasında Türkiye'den buraya göçen Arnavutlar ya da arnautlarca» kurulmuştur. Her tarihçi 1811 kolonisinin bugünkü köyün bulunduğu yerde olduğunu kabul etmez.

1819'dan sonra Karakurt, Bolhrad çevresindeki ilçenin en büyük yerleşimlerinden biriydi; 182 aile barındırıyordu. Bir ürün kıtlığı ve bir açlık, 1820'lerin başında köyü seyreltti: 1826'da bütün Besarabya bölgesinde 119 arnaut ailesi, 305 erkek ve 285 kadın kalmıştı. İkinci bir dalga 1828–1829 Rus-Türk savaşından sonra geldi; muhtemelen Razgrad yöresinden arnautlardı. 1850'ye gelindiğinde Köppen Karakurt'ta 109 arnaut ailesi, 1.060 kişi buldu; yanı sıra yalnızca 118 Bulgar ve 13 Ukraynalı — ve bütün Besarabya'da 154 Arnavut ailesi, 1.328 kişi.

Azak bozkırına göç, 1861'den 1862'ye

Kırım Savaşı sınırı yerinden oynattı, insanları değil. Paris Antlaşması'yla Besarabya'nın güneyi Boğdan Prensliği'ne verildi — 22.365 kişilik 40 koloni — ve 123 aileli Karakurt kendini Rus İmparatorluğu'nun dışında buldu. Ancak 1878'de geri dönecekti.

Azak bozkırının şenlenmesini isteyen Rusya, imparatorluğa dönmeye razı kolonistlere Tavriya vilayetinin Berdyansk uyezdinde toprak önerdi. 1861 ve 1862'de 27.000'e varan Bulgar, Gagavuz ve Vidinli kolonist bunu kabul etti; Karakurt Arnavutlarının bir bölümü de onlarla gitti. Delegeler parselleri 1861 yazında seçti; kitlesel göç 1862'de geldi. Terk edilmiş üç Nogay yerleşim yerinde bugün Divnynske, Hamivka ve Heorhiivka olan köyleri kurdular.

1. 16. yy. · Devoll, Kolonja ve Korça yöresinden Ortodoks Arnavutlar doğuya, Osmanlı Bulgaristanı'nın Varna bölgesine göçer.
2. 1635 · Mandritsa, anayurdun aynı köşesinden gelen Arnavutlarca güney Bulgaristan'da kurulur — bugün Bulgaristan'da kalan tek Arnavutça konuşan köy.
3. 1809–10 · Yaklaşık 300 hane Varna yakınlarındaki Devnya'dan Galați üzerinden Besarabya'ya gider ve Yalpuh üzerindeki Çumay'a yerleştirilir.
4. 1811 · Karakurt kolonisi, terk edilmiş bir Nogay yerleşiminin yerinde kurulur.
5. 1819 · 29 Aralık tarihli bir imparatorluk fermanı Tuna ötesi kolonistlere toprak verir; Arnavutlar Karakurt'a kalıcı olarak yerleşir.
6. 1826 · Açlık ve ürün kıtlığından sonra Besarabya bölgesinde 119 arnaut ailesi kalır — 305 erkek ve 285 kadın.
7. 1850 · Köppen Karakurt'ta 109 arnaut ailesi ve 1.060 kişi sayar; bütün Besarabya'da 1.328 Arnavut.
8. 1856 · Paris Antlaşması güney Besarabya'yı Boğdan'a bağlar; 123 aileli Karakurt Rus İmparatorluğu'nun dışında kalır.
9. 1861–62 · Delegeler 1861'de Azak bozkırında toprak seçer; 1862'de Karakurt'un bir bölümü göçer ve Divnynske, Hamivka ile Heorhiivka'yı kurar.
10. 1897 · İmparatorluk sayımı Besarabya vilayetinde 848 Arnavutça konuşanı, Tavriya'da ise hiç kimseyi bulur — Azak köylüleri Türk ya da Tatar diye yazılır.
11. 1926 · Sovyet sayımı Ukrayna SSC'de 3.023 Arnavut sayar; 2.992'si Melitopol okrugunda. Bucak Romanya'dadır ve sayılmaz.
12. 1932–33 · Holodomor Divnynske'de yaklaşık 500, Heorhiivka'da 200'den fazla kişiyi öldürür.
13. 1945 · Karakurt'un adı 14 Kasım tarihli kararnameyle Jovtneve olur.
14. 1948 · Yuliya İvanova, yetmiş yıl sonra hâlâ süren Kunstkamera Azak seferini başlatır.
15. 2001 · Bağımsız Ukrayna'nın tek sayımı 3.308 Arnavut sayar; 1.740'ı ana dili olarak Arnavutçayı verir.
16. 2016 · Jovtneve, dekomünizasyon yasasıyla tarihî adını geri alır ve yeniden Karakurt olur.
17. 2022 · 24 Şubat'ta üç Azak köyü işgal altına girer; resmî sicil onları hâlâ orada gösterir.

Dil: iki yüzyıllık bir Toskça adası

Dört köyde konuşulan ağız, dilbilimcilerin bir yüzyıldır oraya gitmesinin nedenidir. Ses sistemi ve biçimbilgisi bakımından kuzey Toskça tipine aittir — Shkumbin ile Vjosa arasında konuşulan gruba — ve özellikle onun doğu koluna: Korça, Pogradec, Devoll ve Kolonja çevresine. Onu değerli kılan şey, iki yüz yıldır diğer bütün Arnavut ağızlarından ve dört yüz yıldır anayurttan kopuk olmasıdır; böylece anayurdun yitirdiklerini korumuş, anayurdun hiç sahip olmadıklarını ise icat etmiştir.

Sayım verilerine göre, hangi köyde durduğunuza bağlı olarak iki ayrı sağlık durumundadır. Odesa vilayetinde 2001'de, kendine Arnavut diyen 1.862 kişiden 1.484'ü hâlâ Arnavutçayı ana dili sayıyordu. Zaporijya vilayetinde bunu 892 kişiden 198'i yapıyordu. Bir kuşak önce uçurum çoktan açılmaya başlamıştı: 1959'da Zaporijya'nın Azak bölgesindeki Arnavutların yüzde 65,4'ü kendi dilini ana dili olarak veriyordu; bu oran 2001'e gelindiğinde beşte bire düşmüştü.

Arnavutluk'un 1500 dolaylarında yitirdiği biçimler

Arkaizmler manşettir. Ağız, standart Arnavutçanın ve neredeyse her modern ağzın q ile gj'ye kaydırdığı klj ve glj ünsüz gruplarını korur; ayrıca Arnavutça konuşan dünyanın geri kalanının çoktan j'ye çevirdiği eski damaksıl lj'yi ünlüler arasında ve lk ile lg gruplarında korur. Her iki özellik de «ana» bölgede en azından 15. yüzyılın sonuna ya da 16. yüzyılın başına dek olağandı ve sonrasında oradan silindi. Ukrayna dışında yalnızca Toskça alanının en güneyinde, Çamëria'da, ve diğer ada ağızlarında — Yunanistan'da, güney İtalya'da ve Bulgaristan'da — yaşamaya devam ederler.

Bu arkaizmlerin yanında ağzın kendi başına yaptığı yenilikler durur. En yaygını eski Arnavutça ikiz ünlülerin düzleşmesidir: ua u'ya, ie i ya da e'ye, ye y'ye dönüşür. Ana Arnavutça alanında bu değişim kuzeydeki Geg ağızlarına aittir; yani bu ailelerin geldiği yerin tam karşı ucuna — dolayısıyla burada kendi yolundan giderek Geg görünümlü bir sonuca varmış bir Toskça ağız vardır.

Tek köyde beş dil

Ağız, belgelenmiş bütün ömrünü başkalarının dillerinin içinde, hem de oldukça katı bir sırayla geçirdi. Göçten önce güçlü Slav ve Ulah temasının bulunduğu kuzey Toskça bir bölgedeydi. Doğu Bulgaristan'da yaklaşık üç yüzyıl boyunca Bulgarcanın ve muhtemelen Gagavuzcanın etkisi altında gelişti. Rus İmparatorluğu'na göçten sonra Bulgarca ve Gagavuzcayla sürtünmeye devam etti, çünkü onunla birlikte gelen komşular bunlardı. Ancak 20. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren Rusça baskın basınç hâline geldi ve o günden beri öyle kaldı.

Karakurt, bu yığının tümünün hâlâ duyulabildiği yerdir. Köyde Arnavutça, Bulgarca, Gagavuzca, Ukraynaca ve Rusça konuşulur; 2001 sayımı birilerinin ana dili olarak üç dil daha yakaladı. Köydeki hemen her Arnavutça konuşan, 20. yüzyılın son onyıllarına kadar Gagavuzca da biliyordu — bu, bir sonraki bölüm için önemlidir, çünkü Gagavuzcada Arnavut sözcüğü arnavut'tur.

Uzaktan Arnavutça

Ukrayna'daki Arnavutların pek azının erişebileceği bir Arnavut partneri var. Bu duygusal bir gözlem değil — sayımın gösterdiği şey. Topluluk küçük, kırk milyonluk bir ülkeye dağılmış ve 2001'de bile evde Arnavutçadan çok Rusça konuşuyordu. Dört binden az kişi beyan edildi ve bunların yarısı köylerin bulunduğu iki vilayetin dışında yaşıyordu.

dua.com tam da bu durum için kuruldu. Arnavutluk'ta, Kosova'da, Kuzey Makedonya'da ve bütün diasporada Arnavutların kullandığı Arnavut tanışma uygulamasıdır — Karakurt'tan bakınca iki bin kilometre araba yolu uzaklıktaki insanlar. Arnavut kökleriniz varsa ve yakınınızda Arnavut topluluğu yoksa, bir uygulamanın kapattığı boşluk tam olarak budur ve bakmanın hiçbir bedeli yok.

Kendilerine ne diyorlar

Topluluğun kendine verdiği ad Arnavut değil, shqiptar değil, bir haritanın tanıyacağı hiçbir şey değil. Bir kalıptır: ga tantë, «bizimkilerden». Onu soru olarak duyarsınız — Ti ga tantë? «Bizimkilerden misin?» — ve yanıt olarak, Jam nga tantë, «Bizimkilerdenim». Dilin de ona uygun bir adı vardır: si neve, «bizim gibi». Birinin Arnavutça konuştuğunu söylemek için zallahit si neve denir, «bizim gibi konuşuyor».

Bu kalıp bir ad olduğu kadar bir tarihlendirme aracıdır. Modern Arnavut etnonimi shqiptar, Arnavut topraklarında 18. yüzyıldan önce doğmadı; «açık seçik söylemek» anlamındaki shqiptoj fiilinden gelir. Ukraynalı köylüler o sözcük var olmadan önce ayrıldılar ve onu hiç benimsemediler — bu tek başına bile ayrılışlarını 1700'lerden öncesine koyar. Ve içinde küçük bir dilbilimsel armağan saklıdır: ağızları shqiptoj fiilini «anlamak» şeklindeki daha eski anlamıyla korur, öyle ki etnonim «anlayan kişi» demek olurdu. Ukrayna bozkırındaki bir köy, «Arnavut» sözcüğünü doğuran anlamı koruyan son yer olabilir.

Bizimkilerden misin? Bak hele — sen kimlerdensin? — Bizimkilerdenim.

Ti je ga tantë! More, ti ga të kujtë je? — Jam nga tantë. 2005'te Heorhiivka'da derlendi ve Novik ile Buçatskaya'nın «Azak Arnavutlarının kimliği» çalışmasında, 2016'da yayımlandı.

Arnavut, ve Odesa'nın sokakları

İkinci ad bilim insanlarıyla geldi. Güney Rusya'daki Bulgar kolonileri üzerine çalışan Slavist Nikolay Derjavin (1877–1953), Azak bozkırında Bulgarca konuşmayan köyler buldu, ne konuştuklarını çözdü ve onlar üzerine 1920'lerde, 1930'larda ve 1940'larda bir dizi çalışma yayımladı. 1930'lardan itibaren köylüler kendilerini arnaut diye tanımlamaya başladı — Gagavuzca ve Türkçe konuşan komşularının Arnavutlar için hep kullandığı Osmanlı kökenli sözcük — ve dillerini arnautçe diye. 1948'den itibaren yarım yüzyıl boyunca köylerde alan çalışması yapan Yuliya İvanova aynı sırayı kaydetti: araştırmacılar gelmeden önce çoğu kişi hangi millete ait olduğunu söyleyemiyordu.

«Arnavut» anlamındaki albanets sözcüğü daha da sonra, Rusçadan ödünç alınarak geldi ve ancak İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yerleşti. İvanova'nın bugünkü Kunstkamera ekibinin de yinelediği sonucu açıktır: köylüler kendilerine Arnavut demeye, gelen bilim insanları onlara böyle olduklarını söylediği için başladı. Soruyu bugün Rusça sorun, Rusça yanıtı alırsınız — «Ben Arnavutum, milletimiz budur» — ama kendi aralarında ve özellikle odada yabancılar varken hâlâ ga tantë'dir.

Arnavut adı iki iz daha bıraktı. Güney Ukrayna'nın her yerinde yetiştirilen sert buğdaya arnautka denir ve köylüler bu çeşidi en azından 20. yüzyılın başından beri kendi adlarıyla ilişkilendirir. Odesa'nın tarihî merkezinde de iki sokak vardır, Velika Arnautska ve Mala Arnautska; genç şehre gelen Balkan yerleşimcilerinin — dönemin sınıflandırmasıyla Rumlar ve Arnavutlar — adını taşırlar. Karakurt'taki kaynak kişiler, bir zamanlar bölgede kendilerinden çok daha fazla olduğunun kanıtı olarak bu sokak adlarını anar.

Sovyet yüzyılı: kıtlık, savaş ve Rusça

Sovyet yüzyılı, sayıların kımıldadığı dönemdir ve kımıldamanın neredeyse tamamı kayıptır. Ukrayna SSC 1926'da 3.023 Arnavut kaydetti — 2.992'si Melitopol okrugunda, yalnızca 11'i Odesa okrugunda; çünkü Bucak ve Karakurt Romanya'nın içindeydi ve sayımın tümüyle dışında kalıyordu. On üç yıl sonra, 1939'da aynı cumhuriyet 1.567 kaydetti.

Bu, topluluğun neredeyse tamamını barındırmış köylerde, tek bir sayımlar arası dönemde neredeyse yarıya varan bir düşüştür. Arada iki şey oldu.

Divnynske ve Heorhiivka'da Holodomor

Birincisi kıtlıktı. Ulusal Holodomor-Soykırım Müzesi'nin toplu mezar yerleri sicilinde üç Azak köyünden ikisi için kayıt vardır. Divnynske'de, sicil için derlenen görgü tanığı anlatımlarına göre 1932–33 kıtlığı yaklaşık 500 köylüyü öldürdü; bunlardan 66'sı adıyla belirlendi. Heorhiivka'da 200'den fazla köylü öldürüldü ve 129 ad saptandı. Köy mezarlıklarındaki toplu mezarların üzerine anıt taşları 24 Kasım 2007'de ve 22 Kasım 2008'de dikildi.

Bu rakamları köylerin kendileriyle yan yana koyun, ölçek belirginleşir: Divnynske'nin 2001 sayımında 668, Heorhiivka'nın 446 nüfusu vardı. Holodomor her köyden, bugünkü bütün nüfusuyla karşılaştırılabilir sayıda insan aldı. Karakurt'un sicilde kaydı yoktur; 1926 sayımında da güçlükle görünmesinin nedeniyle aynı nedenle — 1932'de Romanya'daydı.

Kaynak: National Museum of the Holodomor-Genocide, register of mass burial sites

İkinci Dünya Savaşı

İkinci şey daha sessizdi ve daha uzun sürdü. İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyet makamları Arnavutları — ve Gagavuzları — cepheye göndermemeye karar verdi; gerekçe, Bulgaristan'ın Mihver'e katılmış olması ve bunların Bulgar kolonilerinden insanlar olmasıydı. Zaten askerde olan erkekler orduda kaldı; yeni erler bunun yerine koşulların ağır olduğu çalışma taburlarına gönderildi ve köylülerin anlatımına göre çoğu eve dönmedi.

Savaştan sonra sürgün de meslek yasağı da olmadı; Bulgarların gördüğü muamele bu değildi. Ama çoğunun çıkardığı ders, Sovyet belgesindeki milliyet satırının bir risk olduğu ve başka bir şey yazmanın daha güvenli olduğuydu — sonraki her sayımda beliren bir alışkanlık.

Sayılar neden düşmeye devam etti

Ardından karma evlilikler geldi. Askerden dönen erkekler Mordovya'dan, Urallardan, Uzak Doğu'dan eşler getirdi. 1930'lardan önce bu köylerde karma evlilik genellikle Bulgar ya da Gagavuz bir eş demekti — Arnavutların yüzyıllardır yan yana yaşadığı insanlar. Sonrasında herkes olabilirdi ve bu evliliklerin çocukları babaya göre değil tercihe göre kaydedildi; bu da pratikte Rus demekti: en kalabalık Sovyet halkının ve çoğu kişi için yeni Sovyet kimliğinin milliyeti.

Ve son olarak dil politikası gerisini tamamladı. Karakurt'ta anne babalar, çocukları daha iyi «toplumsallaşsın» diye bilerek Rusçaya geçtiler; Bulgarca, Gagavuzca ya da arnautça konuşmak sizi köylü diye damgalıyordu. Beyan edilen sayılar 1970'te 3.972'den 1979'da 3.874'e, 1989'da 3.343'e düştü — bu eğim, kaç kişinin Arnavut büyükanne babası olduğundan çok, kaç kişinin bunu hâlâ söylemeye istekli ya da muktedir olduğunu anlatır.

24 Şubat 2022'den beri

24 Şubat 2022'de Rusya'nın tam ölçekli işgali topluluğu ikiye böldü ve bölünme tam olarak 1862 göçünün çizgisini izliyor.

Üç Azak köyü, Ukrayna'nın çatışmaların sürdüğü ya da sürmüş olduğu veya Rusya Federasyonu tarafından geçici olarak işgal edilmiş toprakların resmî sicilinde yer alıyor — Topluluklar ve Bölgeler Kalkınma Bakanlığı'nın 28 Şubat 2025 tarihli 376 sayılı emriyle onaylanan ve o tarihten beri değiştirilen liste. Heorhiivka ile Divnynske Oleksandrivka köy belediyesi altında, Hamivka Priazovske belediyesi altında görünüyor; üçü de Zaporijya vilayetinin Melitopol ilçesinde, üçü de Ukrayna'nın geçici olarak işgal edilmiş toprağı olarak sınıflanmış ve üçü de aynı başlangıç tarihiyle: 24 Şubat 2022. Üçünün de bitiş tarihi yok. O tarihten beri içlerinde ne olduğunu bu sayfa sorumlulukla anlatamaz; köylerin kendisinden gelen tarihli ve doğrulanabilir bir habercilik bulamadık ve uyduracak da değiliz.

Bucak'ta altı yüz kilometre ötedeki Karakurt o sicilde değil. Mayıs 2022'de, Ukrayna Arnavutları Birliği'ni yöneten ve köyde yaşayan Aleksandr Dermentli, Radio Free Europe'a oradaki durumun hâlâ sakin olduğunu, patlamaların yalnızca geceleri duyulduğunu ve köyün Kiev ile Odesa yörelerinden gelen yerinden edilmiş insanlarla — aralarında Arnavutlar da vardı — dolduğunu söyledi. Kadın ve çocukların ülkeden çıkmasına yardım ettiğini anlattı: Irpin'den bir aile Arnavutluk'a, çok sayıda aile Almanya'ya, çok sayıda aile Polonya'ya, birkaçı İsviçre'ye. Mart 2026'da Besarabya merkezli Mahala, Karakurt'u Ukrayna denetiminde kalan Arnavutça konuşan tek köy olarak tanımladı.

Köyün kendi kayıpları da var. Karakurt doğumlu Anatoliy Dermentli, köyden ölen ilk askerdi; 2023'ün sonunda Karakurt lisesinin duvarına bir anma levhası asıldı ve Mart 2025'te kendisine ölümünden sonra verilen üçüncü derece «Cesaret İçin» nişanı annesine teslim edildi.

Ukrayna'da ne olursa olsun, ben burada olacağım.

Aleksandr Dermentli, Ukrayna Arnavutları Birliği başkanı, Karakurt, Radio Free Europe'a, 8 Mayıs 2022.

Bu bölümdeki her şey onu bildiren kaynağa göre tarihlidir: 16 Temmuz 2026 itibarıyla değiştirilmiş hâliyle işgal sicili, 8 Mayıs 2022 tarihli Radio Free Europe ve 13 Mart 2026 ile 14 Mart 2025 tarihli Mahala. Buradaki hiçbir şey, okuduğunuz gündeki durumun tasviri olarak okunmamalıdır.

Bugün Karakurt

Karakurt, tek bir evde dört dilin hâlâ olağan olduğu ve kimsenin bunu tuhaf bulmadığı, birkaç bin kişilik bir köydür. Sayım 2001'de sekiz ana dil buldu; köylüler, farklı kökenden üç kişi karşılaşır ve biri Arnavutça konuşursa sohbetin genelde Arnavutçaya kaydığını anlatır, çünkü köyün ortak dili odur. Aileler, aynı anne babanın iki çocuğunun — biri Bulgar, öteki Gagavuz — hangi büyükanneyle daha çok vakit geçirdiklerine göre farklı tanımlandığını anlatır. Ukrayna'nın başka yerlerinden ve Moldova'dan gelin gelen kadınlar birkaç yıl içinde yerel dillerin üçünü dördünü konuşur hâle gelir.

Bunu bir arada tutan şey politika değildir. Büyükanneler, kilise takvimleri ve evliliklerdir. Köyü inceleyenler ise ona hayranlık duydukları aynı cümlede, bu düzenin bir son kullanma tarihi olduğunu söylemeyi sürdürüyor.

Okul

Köy okulu 1965'te yapıldı ve ilk mezunlarını 1966'da verdi. Mart 2026'da 164 öğrencisi vardı; dersin bir bölümü çevrim içi olmak üzere karma bir biçimde okutuluyordu ve kadro 24 öğretmen ile iki yarı zamanlıdan oluşuyordu. Arnavutça orada öğretiliyor — ama seçmeli olarak ve haftada otuz dakika ile bir saat arasında. 2022'den önce topluluk Karakurt'ta gerçek bir Arnavutça okul planlıyordu; savaş buna son verdi.

Okulun Arnavutça öğretmeni Nataliya Kirçeva, ad sorununu tek cümlede özetliyor: köylülerin kendisi bile dillerinin adının ne olduğunu her zaman bilmiyordu ve babaannesi ona hep arnautça konuştuğunu söylerdi. Okul müdürü bunun nereye gittiği konusunda daha açık sözlü.

Açıkça söyleyeceğim — çocuklarımız arnautça bilmiyor. Kimi Bulgarca biliyor, kimi Gagavuzca. Ama yetişkin köylülerin bile hepsi artık arnautça konuşmuyor.

Valentina Popazova, Karakurt okulunun müdürü, Mahala'ya, 13 Mart 2026. Tahminine göre dil yaklaşık otuz yıl içinde canlı olmaktan çıkıp yok olabilir.

Hâlâ sürdürülenler

Hâlâ sürdürülenler çoğunlukla mevsimlik ve çoğunlukla komşularla paylaşılan şeylerdir. Köy, ilkbaharda yağmur çağırma âyini Paparuda'yı canlandırdı: asma ve ince dallardan örülmüş bir etek giyen bir kız köy sokaklarında dans ederken ev sahipleri üzerine su döker; geleneğe göre bu rol bir yetime düşmelidir, çünkü Tanrı ona daha lütufkâr bakacaktır. Arnavutlar ve Bulgarlar bağ budama bayramı Trifon Zarezan'ı birlikte kutlar. Topluluk Skanderbeg'i 6 Mayıs'ta anar — Gagavuz komşularının Ortodoks Aziz Yorgi gününü tuttuğu aynı gün; böylece iki taraf da kurban pişirir ve herkes birlikte yer. Köyün Kültür Evi'nin önünde bir Skanderbeg anıtı durur.

Kurumlar küçük ve çoğunlukla yakın tarihlidir. 1993'te kurulan Odesa Arnavutları Derneği artık yok; Rilindia kültür ve eğitim derneği ile 2016'da açılan Karakurt Arnavut Kültür Merkezi işi Besarabya'da yürütüyor, Dardania derneği ise Azak bölgesinde yürütüyordu. Ukrayna Arnavutları Birliği, topluluk adına ulusal ölçekte konuşan organdır. Karakurt'un 1867'den beri üzerinde bir üzüm salkımı bulunan kendi mührü vardır.

Ukrayna Arnavutlarını kimler inceledi

Birkaç bin kişilik bir topluluk için Ukrayna Arnavutlarının büyüklüğüyle hiç orantılı olmayan bir akademik literatürü vardır ve bilinen azıcık şeye güvenmenin en iyi nedeni budur. Nikolay Derjavin Azak köylerini Bulgar kolonileri üzerine çalışırken buldu ve 1926'dan itibaren onlar hakkında yayın yaptı. Arnavut dilbilimci Selman Islami 1949'da Tiran'dan sefere geldi. Nina Kotova 1950 ile 1954 arasında hem Bucak'ta hem Azak bölgesinde, Leonid Demko ise 1960'larda Jovtneve'de çalıştı; Leningradlı dilbilimciler 1960'lar ve 1970'ler boyunca geri döndü.

Yuliya İvanova (1922–2006) Kunstkamera'nın Azak seferini 1948'de başlattı ve o sefer hiç durmadı. Ardılları — Aleksandr Novik, Mariya Morozova, Denis Yermolin, Yuliya Buçatskaya ve Aleksandra Duguşina — 1998'den 2016'ya köylerde alan çalışması yaptı ve sonucu 912 ve 672 sayfalık iki ciltlik kolektif bir monografi olarak yayımladı; içinde ağzın dilbilgisi, ağız metinleri, cenaze ve düğün âyinleri, giysi ve halk hekimliği var. Bu topluluk üzerine vazgeçilmez kaynaktır ve bu sayfa baştan sona ona yaslanır. Ukraïner köylerde 2019'da, henüz hiçbiri işgal altında değilken çekim yaptı.

Rehber: Ukrayna'nın Arnavutları

Bütün Arnavut topluluğu rehberlerini gör

Ukrayna'daki Arnavutlar hakkında sık sorulan sorular

⌄

Ukrayna'da kaç Arnavut yaşıyor?

Son sayım 3.308 kişi bulan 2001 nüfus sayımıydı. O tarihten beri başka sayım yapılmadı; 2023'te yapılmasına dair karar Ekim 2023'te hükmünü yitirdi. Köylerde çalışan Kunstkamera araştırmacıları 2016'da yaklaşık 5.000 tahmin etti ve Ukrayna Arnavutları Birliği'nin başkanı 2022'de aynı rakamı verdi. 4.000 ile 6.000 arası bir aralık, bunu taşımanın dürüst yoludur.

⌄

Ukrayna'da Arnavutlar nerede yaşıyor?

Dört köyde ve giderek her yerde. Odesa vilayetinin Bolhrad ilçesindeki Karakurt Bucak köyüdür; Zaporijya vilayetinin Melitopol ilçesindeki Divnynske, Hamivka ve Heorhiivka ise Azak köyleridir. 2001'de Odesa vilayetinde 1.862, Zaporijya vilayetinde 892 beyan edilmiş Arnavut yaşıyordu; 554 kişi ülkenin geri kalanına dağılmıştı.

⌄

Ukrayna'nın Arnavut köyleri işgal altında mı?

Dördünün üçü öyle. Divnynske, Hamivka ve Heorhiivka, Ukrayna'nın geçici olarak işgal edilmiş topraklar resmî sicilinde 24 Şubat 2022 başlangıç tarihiyle ve bitiş tarihi olmadan yer alıyor. En güneybatıdaki Karakurt sicilde değil; Mart 2026'da Ukrayna basınında Ukrayna denetiminde kalan tek Arnavutça konuşan köy olarak tanımlandı.

⌄

Nasıl bir Arnavutça konuşuyorlar?

O alanın doğu kenarından bir kuzey Toskça ağzı — Devoll, Kolonja ve Korça yöresi. İki yüzyıldır yalıtılmış olduğu için standart Arnavutçanın 1500 dolaylarında yitirdiği sesleri korur; örneğin kljumështë (süt) ve gljuxë (dil) sözcüklerindeki klj ve glj grupları, standartta qumësht ve gjuhë olduğu yerde. Ayrıca eski ikiz ünlüleri kendi başına düzleştirmiştir: grua gru, miell mjil olmuştur.

⌄

Arnavutluk'tan Arnavutlar bunu anlayabiliyor mu?

Çabayla ve bir süre sonra; standart İtalyanca konuşan birinin kırsal bir ağza alışması gibi. Dilbilgisi ve temel söz varlığı tanınır biçimde Arnavutçadır, ama iki yüzyıllık Bulgarca, Gagavuzca, Rumence ve her şeyden çok Rusça teması ağır izler bırakmıştır ve köylülerin kendisi de konuşmalarının yaşayan bellek içinde değiştiğini söyler. En yakın karşılaştırma, ağzı onlarınkinden daha çok modern Arnavutçaya yakın olan Bulgaristan'daki Mandritsa'dır.

⌄

2001'den sonra neden etnik veri yok?

Çünkü Ukrayna o tarihten beri nüfus sayımı yapmadı. Sayım 2013'ten 2016'ya, sonra 2020'ye, sonra 2023'e ertelendi; 2023 kararı ise 20 Ekim 2023'te, gerekçe olarak savaş gösterilerek yürürlükten kaldırıldı. Ukrayna'da siciller ve idari kayıtlar 2000'den beri köy hane defterlerinde milliyet hanesi taşımıyor, dolayısıyla yerine geçecek bir kaynak da yok.

⌄

Dil ölüyor mu?

Dört köyün üçünde sayım, bunun 2001'de büyük ölçüde gerçekleşmiş olduğunu düşündürüyordu: Zaporijya vilayetindeki 892 beyan edilmiş Arnavut'tan yalnızca 198'i hâlâ ana dili olarak Arnavutçayı veriyordu. Karakurt'ta canlı ama inceliyor — 2001'de 1.322 kişi onu andı, okul yalnızca yarım saatten bir saate kadar seçmeli olarak öğretiyor ve okul müdürü Mart 2026'da yaklaşık otuz yıl içinde dilin canlı olmaktan çıkabileceğini söyledi.

⌄

Arnavutlar Ukrayna'ya nasıl geldi?

Aralarında üç yüzyıl olan iki göçle. Devoll, Kolonja ve Korça yöresinden Ortodoks Arnavutlar Osmanlı baskısı altında 16. yüzyılda doğu Bulgaristan'a gitti ve Varna yakınlarında yaklaşık üç yüz yıl yaşadı. 1806–1812 Rus-Türk savaşı sırasında yeniden göç ettiler, Besarabya'ya, ve 1811'de Karakurt'u kurdular. 1862'de Karakurt'un bir bölümü Azak bozkırına ilerledi ve diğer üç köyü kurdu.