PRESHEVË · HISTORI QË VAZHDOJNË
Dasmat e Preshevës: tradita që marrin jetë në dasmën tënde
Mes fustanit që po zgjedh, luleve dhe këngës së hyrjes, ndoshta po mendon edhe për diçka më personale: si të ndihet Presheva në dasmën tënde. Si t’u japësh vend gjuhës, këngëve dhe kujtimeve me të cilat je rritur, krahas gjithçkaje që ke ëndërruar për atë ditë.
Qyteti dhe shembuj të dokumentuar nga rrethina.
Mund ta nisësh nga një fotografi e dasmës së nënës. Nga një stoli e ruajtur në familje. Ose nga një këngë që gjyshja ende e kujton, por që ti nuk e ke mësuar të plotë. Pyete për të: kush e këndonte, në cilin çast dhe çfarë kujton kur e dëgjon?
Kultura shqiptare vazhdon të jetojë edhe përmes këtyre bisedave. Kur mëson historinë e një zakoni dhe vendos ta përfshish në festën tuaj, u jep të ftuarve mundësinë ta njohin bashkë me ty. Një këngë merr një kujtim të ri; një veshje e trashëguar ruan edhe emrin e gruas që e mbajti përpara teje.
Në këtë udhëzues do të njohësh dëshmi për dasmat e Preshevës dhe ide për t’u dhënë vend traditave në dasmën tuaj. Zgjedhjet mund t’i bëni së bashku, duke dëgjuar të dyja familjet dhe duke menduar çfarë dëshironi të përcillni më tej.
VENDI DHE KUJTESA
Presheva dhe kujtimet që sjell në festën tënde
Kur mendon për një dasmë preshevare, cilën dasmë kujton? Atë të një motre, një kushërire apo një dasmë të vjetër që e njeh vetëm nga albumi i familjes? Ajo përvojë mund të jetë pika jote e nisjes, por familje të tjera mund të ruajnë kujtime dhe mënyra të ndryshme festimi.
Ky udhëzues përqendrohet te qyteti i Preshevës dhe shembuj nga fshatrat përreth, aty ku kemi dëshmi të identifikuara. Përvojat nga Miratoca paraqiten me emrin e vendit dhe të burimit përkatës. Ato nuk përfaqësojnë automatikisht gjithë Luginën e Preshevës.
Një pjesë e historisë na vjen nga gratë që i njihnin përgatitjet e nuses nga afër. Studiuesi Xhemaledin Salihu ka regjistruar dëshmitë e Mersine Veliut, veshatore nga Presheva, dhe të Lutfije Hebibit e Bejtije Eminit nga Miratoca. Kujtimet e tyre ndihmojnë të njohim përgatitje dhe zakone të dikurshme; nuk tregojnë domosdoshmërisht si festojnë familjet sot.
Edhe në familjen tënde, biseda mund të nisë fare thjesht: “Çfarë kujton nga përgatitjet e tua si nuse?” Dëgjoje përgjigjen përpara se të vendosësh çfarë do të përfshish. Ndoshta do të zbulosh një hollësi që dëshiron ta ruash, ose një histori që meriton të regjistrohet, edhe nëse zakoni vetë nuk bëhet pjesë e dasmës sate.
PËRPARA FESTËS
Fejesa dhe përgatitjet: aty ku nis festa juaj
Përpara se të vijë dita e dasmës, ka një çast kur planet tuaja bëhen bisedë mes dy familjeve. Flitet për datën, për njerëzit që do të mblidhen dhe për mënyrën si e keni menduar festën. Në këto biseda mund të dëgjosh edhe fjalë që të afërmit i lidhin me dasmat e dikurshme: dorë e nuses, vadja, teshat.
Njohja e tyre të ndihmon të kuptosh historinë që familja sjell në përgatitjet e tua.
Fejesa në rrëfimet e dikurshme
Në përshkrimin historik të Xhemaledin Salihut, fejesa përfshinte bisedime mes familjeve, shpesh me ndërmjetësimin e një mësiti. Shprehja “dorë e nuses” përdorej për fjalën e dhënë për fejesë. Autori përmend edhe një bohçe me dhurata, urime dhe vizita që pasonin marrëveshjen. Ky është një përshkrim i zakoneve të dikurshme, jo një mënyrë që duhet ndjekur nga çdo çift sot.
Nëse këto fjalë përdoren ende në familjen tënde, pyete nënën ose gjyshen çfarë kujtojnë prej tyre. Çfarë kishte në bohçe? Kush vinte për urime? A ruhet ndonjë dhuratë nga ajo ditë? Përgjigjet mund ta lidhin një zakon të lexuar me një person dhe një kujtim që ti e njeh.
Vadja dhe teshat e nuses
Salihu e përshkruan vadën si ditën e rënë dakord për fillimin e dasmës. Ai dokumenton edhe dërgimin e teshave që familja e dhëndrit përgatiste për nusen, duke përmendur fustane, dimi dhe jelek. Këto të dhëna nuk përcaktojnë një veshje të vetme për të gjitha nuset preshevare.
Nëse familja ruan ndonjë nga këto veshje, kërko ta shohësh nga afër. Shiko qepjet, qëndismat dhe gjurmët e përdorimit. Pyet kush e përgatiti dhe kush e veshi. Edhe nëse për dasmën tënde zgjedh një fustan bashkëkohor, mund ta ruash historinë e asaj veshjeje bashkë me një fotografi dhe emrin e pronares së saj.
Çfarë dëshironi të përgatisni bashkë?
Gjatë planifikimit, lërini pak vend edhe kësaj pyetjeje: “Çfarë nga familjet tona dëshirojmë të ndihet në dasmën tonë?”
Mund të zgjidhni një takim të vogël për urime, një veshje të trashëguar për disa fotografi ose një këngë që dëshironi ta mësoni përpara festës. Bisedoni për kohën, shpenzimet dhe dëshirat tuaja, që secila zgjedhje të ketë vendin e vet në përgatitje.
Ruajtja e traditës mund të fillojë pikërisht këtu: duke mësuar çfarë ka mbetur në kujtesën e familjes dhe duke vendosur së bashku çfarë dëshironi të vazhdojë. Një rrëfim i regjistruar gjatë këtyre ditëve mund të mbetet një kujtim i çmuar shumë kohë pasi dasma të ketë përfunduar.
NJË RRJEDHË HISTORIKE
Rrjedha e dasmës: nga përgatitjet te takimi i dy familjeve
Kur nis ta mendosh programin e dasmës, është e lehtë ta shohësh si një listë oraresh. Por mes përgatitjeve, pritjes së miqve dhe festës, ndodhin edhe çastet që do të duash t’i kujtosh: një përqafim me nënën, shoqet që këndojnë pranë teje, takimi me njerëzit që kanë ardhur për gëzimin tuaj.
Në përshkrimet historike të Preshevës, dasma shtrihej në disa ditë dhe përfshinte veprimtari në të dyja familjet. Rrjedha më poshtë mbështetet në këto dëshmi; ajo nuk është program i detyrueshëm për dasmën tënde.
Burime: Ritet e dasmës shqiptare në Preshevë me rrethinë · Teleisja e fytyrës së nuses në Preshevë me rrethinë
NGA RRËFIMET E DIKURSHME
Katër etapa të dokumentuara. Një shembull historik, jo program i detyrueshëm.
- 01
Përgatitjet dhe pritja
Pas fejesës: urime, vizita mes familjeve dhe përgatitje për dasmorët.
- 02
Nata e kënasë
Përgatitja e nuses, vendosja e kënasë dhe këngët e familjareve e shoqeve.
- 03
Hallallëku
Përshëndetja e nuses me familjen e saj përpara nisjes.
- 04
Krushqit dhe festa
Ardhja e krushqve për të marrë nusen dhe takimi i dy familjeve.
Përgatitjet dhe pritja e njerëzve të afërt
Në rrëfimin e Salihut, pas fejesës vinin urimet, vizitat mes familjeve dhe përgatitjet për pritjen e dasmorëve. Organizimi kërkonte kujdes për njerëzit që do të mblidheshin dhe për mikpritjen e tyre.
Për festën tuaj, mendoni cilat takime dëshironi t’i bëni përpara ditës së dasmës. Një pasdite me familjarët mund t’ju japë kohë për bisedat që gjatë mbrëmjes së madhe kalojnë shpejt.
Nata e kënasë dhe përgatitja e nuses
Salihu dokumenton natën e Kënaxheçit, me përgatitjen e nuses, vendosjen e kënasë dhe këngët e vajzave. Në dëshmitë që ai ka mbledhur, ky ishte një takim ku merrnin pjesë familjare dhe shoqe.
Nëse dëshiron ta përfshish, pyet gratë e familjes si e kujtojnë ato. Mund të zgjidhni bashkë këngët dhe personat që dëshiron pranë. Kështu, përgatitja bëhet edhe një mundësi për ta mësuar traditën nga dikush që e njeh.
Burime: Teleisja e fytyrës së nuses në Preshevë me rrethinë
Hallallëku: një çast me familjen tënde
Në përshkrimin historik, hallallëku lidhej me lamtumirën e nuses me njerëzit e saj përpara nisjes për në familjen e dhëndrit.
Në dasmën tënde mund t’i japësh vend një përshëndetjeje që të vjen natyrshëm: disa fjalë, një përqafim ose pak kohë me familjen. Lëri emocionet të vijnë siç janë. Vlera e këtij çasti mund të jetë pikërisht mundësia për t’u ndalur pranë njëri-tjetrit.
Ardhja e krushqve dhe festa
Shkuarja e krushqve për të marrë nusen është një nga etapat që Salihu përfshin në përshkrimin e dasmës së dikurshme. Ai përmend edhe vizita familjare pas dasmës, përfshirë vizitën e parë të dhëndrit te familja e nuses.
Kur të ndërtoni programin tuaj, bisedoni si do të organizohet takimi i familjeve dhe cilat vizita dëshironi të ruani. Shpjegojani domethënien e momenteve të zgjedhura edhe fotografit dhe njerëzve që ju ndihmojnë me organizimin, që të kenë kohën dhe vëmendjen që meritojnë.
Jepini traditës kohë në programin tuaj
Zgjidhni momentet që kanë kuptim për ju dhe lërini të marrin frymë. Nëse do të këndohet një këngë familjare, jepuni njerëzve kohë ta këndojnë. Nëse një i afërm do të tregojë një kujtim, krijoni hapësirë që të dëgjohet.
Një traditë mund të vazhdojë edhe nga një zgjedhje e vogël, e menduar me kujdes dhe e ndarë me njerëzit tuaj.
NJOHURITË E GRAVE
Zakonet e dasmës: njerëzit dhe kuptimet pas tyre
Një zakon bëhet më i afërt kur njeh personin që e mbante gjallë. Kush e përgatiste nusen? Kush i dinte këngët? Çfarë besonin gratë që e rrethonin gjatë përgatitjeve?
Dëshmitë e mbledhura në Preshevë dhe Miratocë na ndihmojnë t’u afrohemi këtyre pyetjeve. Ato ruajnë përvoja të veçanta, me të cilat mund të krahasosh edhe kujtimet e familjes sate.
Veshatorja: gruaja që njihte përgatitjen e nuses
Në hulumtimin e Xhemaledin Salihut, Mersine Veliu nga Presheva përshkruan punën e saj si veshatore, gruaja që vishte dhe zbukuronte nusen. Dëshmia e saj ruan emërtime, materiale dhe mënyra përgatitjeje që ajo i lidh me periudhën përpara viteve 1970.
Pas pamjes së nuses qëndronte, pra, edhe puna e një gruaje me njohuri të veçanta. Nëse familja jote kujton një veshatore, emri i saj meriton të ruhet pranë fotografive dhe veshjeve. Kush e kishte mësuar? Cilat nuse kishte përgatitur? Këto hollësi na ndihmojnë të njohim edhe gratë, puna e të cilave mund të ketë mbetur jashtë albumit.
Teleisja dhe besimet që e shoqëronin
Salihu dokumenton teleisjen, duke përshkruar zbukurimin me tela dhe aplikacione vezulluese. Ai e dallon këtë nga vendosja e kënasë dhe nga pikturimi i drejtpërdrejtë i fytyrës. Në rrëfimin e Mersine Veliut, telat që lëshoheshin përpara fytyrës lidheshin edhe me besimin për mbrojtjen nga mësyshi. Ky është shpjegimi i regjistruar në dëshminë e saj, jo një kuptim që mund t’ia japim çdo zbukurimi nusërie.
Për ta ruajtur këtë pjesë të historisë, nuk është e nevojshme të rikrijosh përgatitjet e dikurshme. Mund të ruash emërtimin, rrëfimin dhe një fotografi të identifikuar saktë. Nëse një hollësi të frymëzon për pamjen tënde, shpjegoje si frymëzim bashkëkohor.
Këna: një zakon me zgjedhje të ndryshme
Dëshmia e veshatores përmend mënyra të ndryshme të vendosjes së kënasë: në gishta, me motive ose në duar. Përshkrimi përfshin edhe dëshirën e nuses për mënyrën e zbukurimit.
Kjo hollësi ka vend edhe në përgatitjet e tua: pyet si e kujton familja zakonin dhe shpreh si dëshiron ta përjetosh ti. Nëse e përfshin, mund t’i kërkosh një familjareje ta tregojë kujtimin e saj përpara se të nisë kënga apo zbukurimi.
Çfarë ia vlen të përcillet?
Mund të ruash një zakon, por mund të ruash edhe njohurinë për të. Një regjistrim ku dëgjohet emri i veshatores, një shënim pas fotografisë ose historia e një zbukurimi i jep brezit tjetër mundësinë ta kuptojë atë që sheh.
Në këtë mënyrë, dasma jote mund të bëhet edhe çasti kur një histori familjare merr emrin, zërin dhe vendin që i mungonte.
KËNGË QË VAZHDOJNË
Këngët, muzika dhe vallet: çfarë do të dëgjohet në dasmën tënde?
Mendo për çastin kur nis një melodi dhe dikush nga familja ngrihet menjëherë. Ndoshta ti ia njeh ritmin, por ende nuk ia di emrin. Përpara dasmës ke mundësinë ta mësosh: si quhet, kush e kërcente dhe me cilin kujtim e lidhin njerëzit e tu.
Kështu mund të nisë edhe përzgjedhja e muzikës suaj, me këngët që ju pëlqejnë si çift dhe me hapësirë për repertorin që familjet dëshirojnë të ndajnë me ju.
Vallet e përmendura në burimet për Preshevën
Në shkrimin e tij të vitit 2012 për ritet e dasmës, Xhemaledin Salihu rendit ndër të tjera Vallen e Preshevës, të quajtur edhe “Preshevka”, Vallen e Miratocit, “Miratocka”, Vallen e Marhamës, Vallen e Deli Agushit dhe vallen me këndim “Pembe, Pembe”. Lista dokumenton një repertor të lidhur me trevën; nuk tregon se të gjitha këto valle kërcehen në çdo dasmë sot ose se janë ekskluzive të Preshevës.
Nëse dëshiron t’i përfshish, bisedo me muzikantët për shembullin konkret që njeh familja jote. Një regjistrim i vjetër mund t’ju ndihmojë të kuptoni cilën melodi ose mënyrë kërcimi keni parasysh, sidomos kur përdoren emërtime të ndryshme.
Këngët që shoqëronin përgatitjen e nuses
Në dëshmitë e grave nga Miratoca, të mbledhura nga Salihu në vitin 2020, vajzat dhe shoqet këndonin me def gjatë natës së kënasë. Mes vargjeve të regjistruara është edhe kënga që nis “Kaj lulije kaj me lot”, e lidhur në atë rrëfim me ndarjen e nuses nga njerëzit e saj.
Këto këngë ruajnë edhe anën emocionale të dasmës së dikurshme. Nëse një e afërme e njeh këngën, dëgjoje të plotë përpara se ta zgjedhësh. Pyete çfarë kujton prej saj dhe vendos nëse fjalët e saj përputhen me mënyrën si dëshiron ta përjetosh mbrëmjen tënde.
Mësojeni një valle përpara festës
Zgjidhni një valle që dëshironi ta kërceni bashkë dhe kërkojini dikujt që e njeh t’jua mësojë. Mund të jetë një takim i vogël me motrat, kushërinjtë, prindërit ose miqtë, ku keni kohë të provoni dhe të qeshni pa nxitimin e dasmës.
Nëse familjet tuaja sjellin repertore të ndryshme, lini vend për të dyja. Prezantojeni vallen ose këngën me pak fjalë, që edhe të ftuarit që e dëgjojnë për herë të parë të kuptojnë pse e keni zgjedhur.
Një këngë vazhdon të jetojë kur dikush tjetër e mëson. Dasma juaj mund t’i japë njërit prej të rinjve të familjes kujtimin e parë me atë melodi — dhe dëshirën për ta dëgjuar përsëri.
SENDE, PUNË DORE, SHIJE
Veshjet, paja dhe ushqimi: detaje që mbajnë histori
Një jelek i ruajtur në dollap, një mbulesë e punuar me dorë, një gatim që e lidh me shtëpinë. Gjatë përgatitjeve mund t’i shohësh këto sende me një vëmendje të re: kush i përgatiti, kujt i përkisnin dhe çfarë dëshiron të ruash prej tyre?
Veshja e nuses: njih historinë përpara se ta zgjedhësh
Në përshkrimin e Salihut për teshat që përgatiteshin për nusen, përmenden fustanet, dimitë dhe jeleku. Kjo dëshmi nuk përcakton një kostum të vetëm për gjithë Preshevën dhe rrethinën, as mënyrën si kombinoheshin këto pjesë në çdo familje.
Nëse dëshiron të veshësh diçka të trashëguar, fillo nga vetë sendi. Pyet kush e mbajti dhe në çfarë rasti. Një veshje tradicionale e ruajtur në familje nuk ka qenë domosdoshmërisht veshje nusërie; njohja e përdorimit të saj të ndihmon ta prezantosh saktë.
Pastaj vendos si dëshiron ta përfshish: gjatë një takimi familjar, në një pjesë të festës ose në fotografi. Mund të zgjedhësh edhe një krijim bashkëkohor të frymëzuar prej saj, duke ruajtur emrin dhe historinë e origjinalit.
Paja: ruaj edhe emrin e gruas që e punoi
Nëse në familjen tënde ruhen sende nga paja e nënës ose gjyshes, kërko t’i shihni bashkë. Për secilin, shënoni çfarë është, kush e punoi, kur dhe për kë u përgatit. Aty ku një hollësi nuk kujtohet, lëreni të hapur.
Një qëndismë mund të ruhet bashkë me një shënim të shkurtër ose me një regjistrim të zërit të pronares së saj. Kështu, personi që e trashëgon më vonë do të njohë edhe punën dhe jetën pas saj.
Për dasmën tuaj, përfshini vetëm ato sende që dëshironi dhe që mund të përdoren me kujdes. Një punim i brishtë mund të fotografohet dhe të ruhet, pa qenë nevoja të ekspozohet gjatë festës.
Ushqimi: nga receta familjare te tryeza juaj
Një reportazh për ekspozitën e ushqimeve tradicionale në Preshevë, në dhjetor 2017, përmend gatime si flija dhe tatlia. Ai dokumenton një veprimtari të trashëgimisë ushqimore, jo një menu të përcaktuar të dasmave preshevare.
Për tryezën tuaj, kërkoni një lidhje konkrete me familjen: çfarë kujton nëna nga dasma e saj? Cilin gatim dëshiron babai t’ua ofrojë miqve? Nëse zgjidhni një recetë familjare, bisedoni me kuzhinën si mund të përgatitet për numrin e të ftuarve.
Ruajeni recetën edhe jashtë menusë, me emrin e personit që jua mësoi. Fotografojeni duke e përgatitur ose regjistroni këshillat e tij. Pas dasmës, do të keni diçka që mund ta gatuani sërish dhe t’ia mësoni dikujt tjetër.
Burime: Preshevë, ekspozitë me ushqime tradicionale shqiptare-preshevare
DY ALBUME, NJË HISTORI
Dasmat e Preshevës dikur dhe sot
Kur hap albumin e dasmës së nënës ose gjyshes, ndoshta të tërheq fillimisht veshja. Pastaj vëren njerëzit pranë saj, dhomën ku është përgatitur dhe duart që e kanë ndihmuar. Fotografia ruan një çast; biseda me familjarët mund të të zbulojë gjithçka që ndodhi përpara dhe pas tij.
Çfarë na tregojnë dëshmitë e dikurshme?
Në përshkrimet historike të mbledhura nga Salihu, dasma përfshinte disa ditë përgatitjesh dhe takimesh në të dyja familjet. Dëshmia e veshatores Mersine Veliu ruan njohuri për zbukurimin e nuseve që ajo i lidh me periudhën përpara viteve 1970. Këto rrëfime na afrojnë me përvoja të caktuara, pa na dhënë një pamje të njëjtë për çdo shtëpi apo brez.
Edhe ndryshimi ka historinë e vet. Në një shkrim të vitit 2013, Salihu diskutonte festimet në restorante dhe përqendrimin e dasmës në një mbrëmje. Ky është një vëzhgim i asaj kohe, që na ndihmon ta shohim ndryshimin si një proces gradual.
Burime: Teleisja e fytyrës së nuses në Preshevë me rrethinë · Dasma shqiptare në Preshevë
Si dëshiron ta përjetosh ti?
Për dasmën tënde mund të zgjedhësh ambientin, veshjen dhe organizimin që ju përshtatet si çift. Brenda këtyre zgjedhjeve, mendo cilit kujtim familjar dëshiron t’i japësh vazhdimësi.
Nëse në një video të vjetër dëgjohet një këngë që ende këndohet në familje, kërko ta mësosh. Nëse të pëlqen një hollësi e veshjes së nënës, pyete përpara se ta marrësh si frymëzim. Ndoshta ajo do të të tregojë kush ia përgatiti ose pse e kishte zgjedhur.
Këto biseda të ndihmojnë të vendosësh me më shumë kuptim. Mund të ruash diçka në festë, diçka në album dhe diçka vetëm në zërin e regjistruar të një personi të dashur.
Krijo një lidhje mes dy albumeve
Zgjidhni një fotografi të vjetër familjare dhe mendoni çfarë dëshironi të lidhni me dasmën tuaj: të njëjtin person pranë teje, një stoli ose një takim në oborrin e shtëpisë. Fotografia e re mund të tregojë si vazhdon ajo marrëdhënie në jetën tuaj.
Pranë fotografisë së vjetër, shënoni emrat, vendin dhe datën, kur njihen. Pranë së resë, tregoni pse e zgjodhët atë lidhje. Kështu, albumi i dasmës sate do të ruajë edhe një pjesë të historisë nga e cila erdhe.
Çfarë do të përcjellësh ti te brezi tjetër?
Gjatë përgatitjeve, zgjidh një histori që dëshiron të mos humbasë. Mund të regjistrosh një familjare duke kënduar, të shkruash prejardhjen e një veshjeje ose të ruash një kujtim të prindërve për dasmën e tyre.
Pastaj shto edhe zërin tënd: çfarë zgjodhe për dasmën tuaj dhe pse? Një ditë, dikush mund të hapë albumin tënd me të njëjtën kureshtje me të cilën ti po sheh sot fotografitë e gjyshes.
LIDHJE QË UDHËTOJNË
Traditat e Preshevës në diasporë
Nëse jeton larg Preshevës, përgatitjet e dasmës mund të sjellin edhe pyetjen se si do t’i bësh bashkë njerëzit dhe kujtimet e dy vendeve. Ndoshta një pjesë e familjes do të udhëtojë, disa miq nuk flasin shqip dhe partneri yt njeh zakone të tjera. Festa juaj mund t’u japë vend këtyre përvojave, duke i ndihmuar të ftuarit të kuptojnë atë që po ndani me ta.
Një përvojë mes Preshevës dhe Belgjikës
Në intervistën e saj për Oral History Kosovo, Nerimane Kamberi, e lindur në Preshevë dhe e rritur në Belgjikë, kujton kujdesin e familjes për të folur shqip në shtëpi, për të festuar dhe për t’u kthyer gjatë verës në vendlindje. Ajo përmend edhe takime mes shqiptarëve në festa e dasma. Është dëshmia e një familjeje për mënyrën si e mbante lidhjen me prejardhjen gjatë jetës jashtë vendit.
Kjo përvojë na jep një pikënisje për të menduar për vazhdimësinë kulturore: këngët dhe zakonet që dëshiron në dasmë mund t’i njohësh nga takimet familjare, nga gjuha e shtëpisë dhe nga kthimet në Preshevë.
Burime: Nerimane Kamberi: intervista
Jepu miqve mundësinë ta kuptojnë traditën
Nëse përfshini një këngë shqipe ose një valle familjare, prezantojeni shkurt. Kush jua mësoi? Me cilin vend apo person e lidhni? Për të ftuarit që nuk flasin shqip, mund të shtoni një përkthim të shkurtër në program ose t’i kërkoni prezantuesit ta shpjegojë.
Nëse partneri yt sjell tradita të tjera, zgjidhini bashkë momentet që dëshironi të ndani. Mund të mësoni vallen e njëri-tjetrit përpara dasmës dhe t’i ftoni familjarët t’ju bashkohen. Kështu, të ftuarit kanë një mënyrë për të marrë pjesë.
Përshtateni festën me jetën tuaj
Një zakon që familja e kujton si pjesë të disa ditëve festimi mund të marrë një hapësirë më të vogël në programin tuaj. Mund të zgjidhni një takim me familjarët një ditë më parë ose t’i kushtoni kohë një kënge gjatë mbrëmjes.
Tregojuni njerëzve që ju ndihmojnë me organizimin çfarë ka rëndësi për ju. Nëse dëshironi të dëgjohet zëri i gjyshes ose të prezantohet një valle, kjo duhet menduar bashkë me muzikën, përkthimin dhe kohën në dispozicion.
Lëruni fëmijëve dhe të rinjve diçka që mund ta mësojnë
Ftoji më të rinjtë të provojnë hapat e valles, t’i bashkohen refrenit ose të ndihmojnë në përgatitjen e një recete familjare. Shpjegoju emrat dhe historitë pa pritur që t’i dinë paraprakisht.
Pas dasmës, ndajeni regjistrimin e këngës ose videos me familjen. Një kujtim i tillë mund të bëhet pika nga e cila dikush fillon të mësojë shqip më mirë, të pyesë për Preshevën ose të kërkojë përsëri atë valle.
NJË KUJTIM I VËRTETË
Një histori lokale: kujtimi i dasmës së Nerimane Kamberit
Çfarë mbetet në kujtesë nga dita e dasmës? Në rrëfimin e Nerimane Kamberit, një nga kujtimet lidhet me ardhjen e krushqve në Preshevë dhe me flamurin që ata mbanin.
Në intervistën e regjistruar nga Oral History Kosovo më 19 korrik 2021, ajo kujton martesën e saj në vitin 1994. Krushqit vinin nga Nerodimja për ta marrë në Preshevë. Gjatë rrugës, në një pikë kontrolli, u ndaluan lidhur me flamurin shqiptar. Xhaxhai i bashkëshortit, që ishte bajraktari i dasmës, këmbëngulte për ta mbajtur. Sipas kujtimit të saj, u arrit një marrëveshje që flamuri të palosej gjatë rrugës dhe të hapej te shtëpia e nuses.
Ky episod i përket përvojës së saj dhe rrethanave të vitit 1994. Në rrëfim, kujtimi i dasmës lidhet edhe me përkatësinë shqiptare dhe rëndësinë që familjarët i jepnin simbolit të tyre. Nuk na tregon të gjithë festën, por ruan një hollësi që Nerimanja vazhdonte ta ndante shumë vite më vonë.
Burime: Nerimane Kamberi: intervista · Kujtimi i dasmës së vitit 1994 · transkripti në anglisht
Cilin kujtim do të ruajë familja jote?
Kur të bisedosh me prindërit për dasmën e tyre, lëri ta zgjedhin vetë pikën nga do ta nisin. Pyetja “Çfarë të ka mbetur më shumë në mendje?” mund të hapë një histori që nuk duket në fotografi.
Me dëshirën e tyre, regjistroje rrëfimin dhe shëno emrat e njerëzve që përmenden. Nëse prej tij merr frymëzim për dasmën tënde, trego edhe lidhjen: pse e zgjodhe atë këngë, atë send apo atë gjest.
Kështu, në kujtesën e familjes do të mbetet edhe arsyeja pse ai moment kishte rëndësi për ju.
Burimi: intervista me Nerimane Kamberin, Oral History Kosovo, 19 korrik 2021; transkripti në anglisht, faqja 13. Intervistues: Anita Susuri dhe Korab Krasniqi; kamera: Besarta Breznica.
10 · PYETJET E TUA
Pyetje të shpeshta për dasmat e Preshevës
Për ta njohur traditën dhe për t’i dhënë vendin që dëshironi në festën tuaj.
A janë të njëjta traditat në gjithë Luginën e Preshevës?
Ky udhëzues nuk i trajton si një traditë të vetme. Ai përqendrohet te Presheva dhe shembuj të identifikuar nga rrethina. Dëshmitë nga një familje ose fshat paraqiten me prejardhjen e tyre; nuk shtrihen automatikisht te Bujanoci, Medvegja apo gjithë Lugina.
Çfarë është vadja?
Në përshkrimin e Xhemaledin Salihut, vadja lidhet me ditën e rënë dakord mes familjeve për fillimin e dasmës. Në të njëjtin përshkrim përmenden përgatitja dhe dërgimi i teshave për nusen. Kjo dëshmi shpjegon përdorimin e termit në burim, pa përcaktuar si e përdor çdo familje sot.
A janë teleisja dhe nata e kënasë e njëjta gjë?
Jo. Në studimin e Salihut dallohen zbukurimi i nuses me tela e aplikacione, pikturimi i fytyrës dhe vendosja e kënasë. Edhe kur përmenden brenda përgatitjeve të nusërisë, nuk duhen përdorur si emërtime të këmbyeshme.
Cilat valle mund të kërkoj për dasmën time?
Ndër shembujt e renditur nga Salihu janë Preshevka, Miratocka, Vallja e Marhamës dhe Vallja e Deli Agushit. Lista është një pikënisje për bisedën me muzikantët dhe familjarët, jo një program i detyrueshëm. Kërko ta dëgjosh melodinë dhe të njohësh variantin që dëshironi të kërceni.
A duhet të vesh një kostum tradicional për ta ruajtur lidhjen me Preshevën?
Mund ta shprehësh këtë lidhje në mënyrën që të përshtatet: me një veshje të identifikuar, një këngë, një histori familjare ose një takim me njerëzit e afërt. Nëse zgjedh një veshje të trashëguar, mëso kujt i përkiste dhe në çfarë rasti përdorej, që ta prezantosh saktë.
Si mund t’i përfshij traditat kur partneri im vjen nga një krahinë ose kulturë tjetër?
Zgjidhini bashkë momentet që dëshironi të ndani. Mësoni këngët ose vallet e njëri-tjetrit dhe shpjegojani shkurt domethënien të ftuarve. Kjo u jep të dyja familjeve mundësinë të njihen dhe të marrin pjesë.
Çfarë mund të ruaj përtej ditës së dasmës?
Ruaj një rrëfim me zë, një recetë me emrin e personit që ta mësoi ose historinë e një veshjeje pranë fotografisë së saj. Shto edhe zgjedhjet tuaja: çfarë përfshitë në dasmë dhe pse. Këto hollësi do ta ndihmojnë dikë tjetër ta kuptojë albumin tuaj vite më vonë.
DËSHMI ME EMËR DHE VEND
Burimet dhe mënyra si duhen lexuar
Ky udhëzues mbështetet në përshkrime të zakoneve, dëshmi gojore dhe një kujtim personal dasme. Këto burime dokumentojnë periudha dhe përvoja të caktuara; nuk janë një pasqyrë e plotë e dasmave që organizohen sot.
- Xhemaledin Salihu · Zemra Shqiptare · 23 janar 2012Ritet e dasmës shqiptare në Preshevë me rrethinë
Përshkrime historike të fejesës, përgatitjeve dhe riteve; emërtime të valleve. Dëshmi dhe përmbledhje të autorit për trevën, jo program për çdo dasmë.
- Xhemaledin Salihu · Zemra Shqiptare · 13 shtator 2013Dasma shqiptare në Preshevë
Vëzhgime të vitit 2013 për festimet në restorante dhe përqendrimin e tyre në një mbrëmje, si dhe propozime të autorit. Nuk është pasqyrë e dasmave të sotme.
- Xhemaledin Salihu · Akademia “Rrënjët Tona”Teleisja e fytyrës së nuses në Preshevë me rrethinë
Studim me dëshmi të mbledhura në vitin 2020 nga Mersine Veliu në Preshevë dhe Lutfije Hebibi e Bejtije Emini në Miratocë. Përgatitja e nuses, teleisja, këna dhe këngët.
- Oral History Kosovo · 19 korrik 2021Nerimane Kamberi: intervista
Dëshmi personale për familjen, jetën mes Preshevës dhe Belgjikës dhe kujtesën kulturore. Intervistues: Anita Susuri dhe Korab Krasniqi; kamera: Besarta Breznica.
- Oral History Kosovo · PDF, faqja 13Kujtimi i dasmës së vitit 1994 · transkripti në anglisht
Krushqit udhëtonin nga Nerodimja për ta marrë nusen në Preshevë. Episodi me flamurin është kujtim i saj i regjistruar më 19 korrik 2021, jo përshkrim i çdo dasme.
- Presheva.al · 3 dhjetor 2017Preshevë, ekspozitë me ushqime tradicionale shqiptare-preshevare
Reportazh për një veprimtari të trashëgimisë ushqimore ku përmenden flija dhe tatlia; nuk dokumenton një menu standarde dasme.
HISTORIA JUAJ VAZHDON
Një këngë. Një kujtim.
Një histori për ta vazhduar.
Për të njohur edhe tradita nga krahina të tjera, eksploro udhëzuesit e martesave shqiptare.
Eksploro Martesa