Dasmat tropojane:
tradita që marrin jetë në dasmën tënde

Fejesa dhe përgatitjet: nga fjala mes familjeve te planet tuaja

Përpara se të caktoni ditën e dasmës, ndoshta do të dëgjoni shumë kujtime për mënyrën si nisnin martesat dikur. Dikush do të flasë për shkuesin, dikush për vizitën e parë mes familjeve, një tjetër për muajt që duheshin për të përgatitur pajën.

Dëgjoji këto rrëfime edhe si histori të njerëzve të tu: çfarë mundësish kishin, kush vendoste dhe si e përjetonin ata atë kohë?

Shkuesia dhe vizitat mes familjeve

Në përshkrimin e botuar më 2020, Gjon Neçaj e vendos shkuesinë në qendër të fejesës së dikurshme në Tropojë. Shkuesi ndërmjetësonte bisedimet, ndërsa marrëveshja pasohej nga vizita të familjes së dhëndrit te familja e vajzës dhe kthimi i vizitës. Autori i përshkruan këto takime si pjesë të krijimit të miqësisë mes familjeve.

Ky rrëfim përfshin edhe forma fejesash të vendosura nga të rriturit në mosha fëmijërore. Ato i përkasin kontekstit historik të përshkruar, jo një modeli që u propozohet çifteve sot. Në përgatitjet tuaja, dëshira dhe zgjedhja e të dyve duhet të udhëheqin bisedën.

Nëse dëshironi të ruani një takim familjar për fejesën, mendoni çfarë doni të ndani aty: historinë e njohjes suaj, një urim nga prindërit ose kohë që familjarët të njihen më mirë.

Oroku: dita e rënë dakord

Neçaj përdor fjalën “oroku” për ditën e caktuar të dasmës dhe e lidh atë me marrëveshjen mes familjeve pas përgatitjeve. Përmend edhe përgatitjen e çejzit, ose pajës, sipas mundësive ekonomike dhe me dhurata nga të afërmit. Këto janë përshkrime të autorit për praktika të dikurshme, pa një datim të saktë për secilin zakon.

Nëse fjala “orok” përdoret në familjen tënde, pyet si e kujtojnë. A ruhet ndonjë letër, fotografi ose send nga përgatitjet? Një hollësi e tillë mund ta bëjë më të kuptueshme historinë që po dëgjon.

Zmadho

Lugina e Valbonës, Tropojë, 14 tetor 2024. Version i zvogëluar në WebP. · Alexkom000 · CC BY 4.0

Jepini kohë edhe përgatitjes që nuk blihet

Përveç rezervimeve dhe veshjeve, zgjidhni diçka që dëshironi ta mësoni përpara dasmës. Mund të jetë një kërcim, një këngë ose mënyra si është punuar një pjesë e kostumit familjar.

Nëse dëshiron të përfshish një veshje të trashëguar, shikoje herët me personin që e ruan dhe me një artizane. Do të kesh kohë të njohësh përdorimin e saj, gjendjen dhe hollësitë që duhen ruajtur.

Kështu, përgatitjet mund t’ju lënë edhe një njohuri të re, një takim të dashur ose një kujtim të përbashkët që do ta merrni me vete përtej festës.

Burime: [4]

Rrjedha e dasmës: si lidhen takimet, nisja dhe festa

Kur ndërtoni programin e dasmës, mendoni edhe për kalimin nga një çast te tjetri. Kur do të kesh kohë me familjen tënde? Si do të priten njerëzit e partnerit? Kur dëshironi të nisë kërcimi?

Burimet për Tropojën përshkruajnë festime me disa etapa, por jo një kalendar të vetëm që mund t’ia përshtatim çdo familjeje. Rrjedha më poshtë është një mënyrë për t’i njohur këto momente dhe për të menduar cilave dëshironi t’u jepni vend në dasmën tuaj.

1. 01Takimi në shtëpinë e vajzës
2. 02Pjekja: takimi i krushqve
3. 03Mbërritja dhe mikpritja
4. 04Kërcimi që ju mbledh

Takimi në shtëpinë e vajzës

Në përshkrimin e Gjon Neçajt, kanagjeçi lidhet me mbledhjen e grave, vajzave dhe të afërmve pranë nuses. Autori përmend bisedat mes shoqeve, këngët dhe paraqitjen e pajës si pjesë të përgatitjeve të dikurshme.

Nëse dëshiron një takim të tillë përpara festës, zgjidh si do ta përjetosh. Mund të jetë një mbrëmje me shoqet dhe gratë e familjes, ku ka kohë për një këngë, për të parë një veshje të ruajtur ose thjesht për të qëndruar bashkë.

Bisedoje paraprakisht, që pritshmëritë e të tjerëve të mos e mbushin çdo çast të asaj mbrëmjeje.

Pjekja: takimi i krushqve

Neçaj e përdor emërtimin “pjekja” për takimin e dy palëve të krushqve në një vend të caktuar. Në rrëfimin e tij, takimi përfshinte përshëndetje, bisedë dhe këngë përpara vazhdimit të rrugës. Ky përshkrim historik nuk përcakton mënyrën si duhet të organizohet pritja sot.

Në familjen tënde mund të ketë një kujtim konkret për këtë takim: ku bëhej, kush merrte pjesë dhe cilat fjalë thuheshin. Nëse vendosni ta ruani një pjesë të tij, shpjegojani edhe njerëzve që do t’ju ndihmojnë me organizimin. Një pritje me domethënie ka nevojë për kohë, jo vetëm për një vend në program.

Mbërritja dhe mikpritja

Në të njëjtin burim, mbërritja e nuses pasohet nga pritja në shtëpinë e dhëndrit, gostia dhe argëtimi i dasmorëve.

Për dasmën tuaj, mendoni si dëshironi të ndiheni kur të hyni mes të ftuarve. Kush do t’ju presë? A do të ketë një përshëndetje nga prindërit? A dëshironi pak kohë për t’u ulur e për të takuar njerëzit përpara se të nisë muzika?

Këto zgjedhje mund ta bëjnë mikpritjen pjesë të dukshme të festës, me kujdes për të dyja familjet dhe për miqtë që kanë ardhur nga larg.

Kërcimi që ju mbledh

Regjistri Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Jomateriale e dokumenton K’cimin e Tropojës si pjesë të dasmave dhe festimeve të tjera. Përshkruan pjesëmarrjen e burrave, grave dhe fëmijëve, si dhe hapësirën për improvizim gjatë kërcimit.

Nëse ky është një nga momentet që mezi pret, fol me muzikantët për melodinë dhe mënyrën si dëshironi ta hapni. Lini hapësirë edhe për të tjerët që duan të bashkohen. Një i afërm që e njeh mirë kërcimin mund t’i ndihmojë më të rinjtë të ndihen të përfshirë.

Ndërtoni një program që mund ta përjetoni

Pasi të keni zgjedhur momentet, shiheni programin bashkë nga fillimi në fund. Lini kohë për udhëtimin, përshëndetjet, ushqimin dhe pushimin. Tregojini fotografit cilët njerëz dhe cilat takime kanë rëndësi për ju.

Traditave që zgjidhni jepuni vëmendjen që meritojnë, në mënyrë që të keni kohë t’i përjetoni dhe ta ndani kuptimin e tyre me të ftuarit.

Burime: [4][5]

Zakonet dhe kuptimi i tyre: çfarë dëshiron të shprehësh në dasmën tënde?

Disa zakone të mbeten në mendje përmes një gjesti: një dorë e lyer me mjaltë, një kulaç i ndarë, një urim që përsëritet nga të afërmit. Kur i njeh shpjegimet që i shoqëronin, mund të vendosësh me më shumë kujdes nëse dhe si dëshiron t’i përfshish.

Përshkrimet e shkruara na japin një pikënisje. Kujtimet e familjes mund të tregojnë si është përjetuar zakoni në shtëpinë tuaj, ose nëse aty njihej fare.

Mjalti në prag: dëshira për një jetë të ëmbël

Zmadho

Mjaltë në tryezë. Pamje ilustruese e ushqimit, jo dokumentim i një zakoni dasme.

Në përshkrimin e Gjon Neçajt për dasmën e dikurshme në Tropojë, nuses i lyhej shuplaka e djathtë me mjaltë dhe ajo e vendoste sipër derës. Autori e shpjegon këtë gjest si një dëshirë që jeta në familjen e re të shkonte me ëmbëlsi.

Është një domethënie e regjistruar në atë burim, pa një datim ose vendndodhje më të ngushtë për praktikën.

Nëse e njeh këtë zakon nga familja, pyet kush e përgatiti mjaltin dhe çfarë urimi u tha. Nëse dëshironi ta përfshini, bisedojeni bashkë kuptimin që ka për ju sot. Kujdesi dhe mirësia që uroni për jetën tuaj janë përgjegjësi e të dyve.

Kulaçi: një urim i ndarë mes çiftit

Zmadho

Brumë dhe miell në tryezën e punës. Pamje ilustruese e përgatitjes së bukës.

Neçaj përshkruan edhe një ceremoni pas dasmës, gjatë së cilës nusja dhe dhëndri thyenin një kulaç gruri, e fusnin në sherbet dhe ia jepnin njëri-tjetrit e njerëzve të pranishëm. Ai e lidh gjestin me urimin për një jetë të ëmbël.

Ky është një variant i përshkruar nga autori, jo dëshmi se të gjitha familjet e kanë kryer njësoj.

Në familjen tënde mund të kujtohet një mënyrë tjetër. Nëse dëshiron ta njohësh, kërko edhe historinë e përgatitjes: kush e bënte kulaçin, kur ndahej dhe kush ishte pranë çiftit. Ruaje rrëfimin me emrin e personit që ta tregoi.

Jepi zakonit një shpjegim që të ftuarit mund ta dëgjojnë

Nëse zgjidhni një nga këto momente, prezantojeni shkurt gjatë festës. Tregoni nga kush e keni mësuar dhe pse dëshironi ta ndani me njerëzit tuaj. Kur përdorni një variant familjar ose e përshtatni gjestin, mund ta thoni edhe këtë.

Njohja e së kaluarës ju lejon të bëni zgjedhje të menduara. Disa zakone mund t’i përfshini në dasmë; të tjerave mund t’u ruani historinë në një regjistrim ose shënim familjar. Në të dyja rastet, brezi tjetër do të ketë mundësi të kuptojë çfarë është përcjellë dhe pse.

Burime: [4]

Veshjet, paja dhe ushqimi: historia që mund të sjellësh në festë

Zmadho

Qëndisma dhe stoli mbi një veshje festive. Pamje ilustruese.

Përpara se të zgjedhësh një veshje tradicionale, shiko çfarë ruhet në familjen tënde. Mund të jetë një kostum i plotë, një jelek ose një punim që nuk e ke parë kurrë të përdoret. Kush e mbajti? Në cilin vend u përgatit? A ishte veshje nusërie, feste apo e përditshme?

Këto përgjigje të ndihmojnë të zgjedhësh një detaj me lidhje personale dhe ta prezantosh me historinë që i përket.

Veshjet e Tropojës kanë variante të ndryshme

Në studimin e tij të vitit 2016, Hajdar Danjolli trajton larminë e veshjeve të Malësisë së Gjakovës. Ai përmend veshjen me “lidhce dhe merhame” në Zogaj dhe përdorimin e xhubletës në Nikaj-Mërtur, Rragam e Valbonë. Për burrat, studimi trajton pjesë si tirqit, këmisha, jeleku, shamia dhe plisi.

Këto të dhëna përshkruajnë veshje tradicionale; nuk përcaktojnë një kostum dasme të njëjtë për të gjithë.

Nëse dëshiron të veshësh një nga këto variante, kërko ndihmën e një artizaneje që e njeh. Shihni bashkë pjesët, mënyrën e vendosjes dhe përdorimin e tyre. Nëse zgjedh një krijim të ri të frymëzuar nga një veshje e vjetër, ruaje të qartë këtë lidhje.

Xhubleta: njih punimin dhe historinë përpara se ta veshësh

Nëse po mendon ta përfshish xhubletën në dasmën tënde, ndalu fillimisht te forma dhe punimi i saj. Silueta si kambanë, me valëzime, krijohet përmes një pune që përfshin përgatitjen e shajakut, prerjen, qepjen dhe qëndisjen. Pas veshjes që sheh qëndron një zinxhir njohurish artizanale.

Në kontekstin e Tropojës, studimi i Hajdar Danjollit e dokumenton xhubletën në Nikaj-Mërtur, Rragam e Valbonë. Ajo është një nga variantet e veshjeve të trevës; prejardhja dhe përdorimi i një kostumi konkret duhen njohur përpara se ta quajmë veshje nusërie.

Në vitin 2022, UNESCO përfshiu dijet, mjeshtërinë dhe format e përdorimit të xhubletës në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që ka nevojë për mbrojtje urgjente. Dokumentacioni thekson vështirësitë në përcjelljen e zanatit brenda familjeve.

Kjo është një njohje më vete nga K’cimi i Tropojës, i përfshirë më 2024 në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit.

Nëse familja jote ruan një xhubletë, kërko ta shohësh bashkë me personin që njeh historinë e saj. Kush e mbajti? Nga cili vend vjen? A është riparuar ose ndryshuar me kalimin e kohës?

Përpara përdorimit apo përshtatjes, këshillohu me një artizane me përvojë; për një veshje të vjetër e të brishtë, kërko vlerësimin e një specialisti të ruajtjes së tekstileve.

Nëse porosit një të re, pyet cilin variant ndjek punimi, çfarë teknikash përdoren dhe cilat hollësi janë përshtatje bashkëkohore. Kjo të ndihmon të kuptosh çfarë po zgjedh dhe t’ua tregosh saktë edhe njerëzve me të cilët do të festosh.

Përfshirja e xhubletës në dasmë mund të bëhet edhe një mundësi për t’i dhënë vëmendje mjeshtërisë së krijueses. Ruaje emrin e saj bashkë me historinë e veshjes, që brezi tjetër të njohë edhe duart dhe dijet pas saj.

Paja: sende me emra dhe kujtime

Në përshkrimin e Gjon Neçajt për dasmat e dikurshme, çejzi përfshinte punime dhe sende shtëpiake, mes tyre qilima, mbulesa, jastëkë, çorape e qëndisma. Ai përmend edhe arkat ku ruheshin pjesë të pajës. Ky është përshkrimi i autorit, pa një inventar të datuar për çdo vend ose familje.

Nëse në shtëpi ruhen sende të tilla, zgjidh një dhe kërko historinë e tij. Fotografoje bashkë me shënimet për personin që e punoi dhe atë që e përdori. Për dasmën, mund ta përfshish aty ku ka kuptim dhe ku gjendja e sendit e lejon.

Ushqimi: kërko kujtimin pas recetës

Neçaj përmend mish me oriz, çorbë, pite dhe ëmbëlsirë në përshkrimin e gostisë. Kjo nuk përbën një menu të detyrueshme ose një pasqyrë të dasmave të sotme në Tropojë.

Për tryezën tuaj, bisedoni me familjet për një gatim që e lidhin me gëzimet e shtëpisë. Nëse vendosni ta shërbeni, provojeni me kuzhinën dhe mendoni si përshtatet me pjesën tjetër të menusë.

Ruajeni recetën me emrin e personit që jua dha. Pas festës, do të mund ta përgatisni përsëri dhe ta ndani historinë e saj me njerëz të tjerë.

Burime: [1][7][6][4]

Dasmat tropojane dikur dhe sot

Zmadho

Instrumente muzikore me tela. Pamje ilustruese, pa identifikim të punuesit ose vendit.

Në një fotografi të vjetër, nusja mund të jetë e rrethuar nga njerëz që ti i njeh vetëm prej rrëfimeve. Shiko përtej veshjes: ku janë mbledhur, kush qëndron pranë saj, çfarë po ndodh në sfond? Pastaj pyet dikë që e kujton atë dasmë.

Një tavolinë ose një instrument mund të hapë një histori që fotografia vetë nuk e tregon.

Dasma në bahçe, në kujtimet e Fatmira Breçanit

Në një intervistë të transmetuar në emisionin “E Diell” dhe të pasqyruar nga Top Channel më 24 janar 2021, Fatmira Breçani kujton dasma të organizuara në bahçe, ku tavolinat dhe karriget merreshin nga shkolla.

Ajo përmend festimet me tupan në familjen e djalit dhe paraqitjen e pajës në familjen e vajzës. Këto janë kujtimet e saj për dasmat e dikurshme në Tropojë, pa një vit të përcaktuar për secilën përvojë.

Hollësi të tilla na afrojnë me punën që qëndronte pas festës. Për të njohur dasmën e familjes sate, pyet kush e përgatiti oborrin, kush gatuante dhe kush ndihmonte me pritjen. Mund të zbulosh njerëz, kontributi i të cilëve nuk është shënuar në album.

Çfarë vazhdon të marrë jetë?

Tradita vazhdon edhe përmes mësimit dhe përshtatjes. Në reportazhin e BIRN-it të vitit 2016, Zyra Ahmetaj përshkruan krijime me stofra më të lehta dhe hollësi të reja, duke ruajtur elemente të veshjeve që njihte.

Në një reportazh të RTSH-së, Skënder Haklaj flet për interesin e të rinjve dhe të çifteve që vijnë nga jashtë për të mësuar K’cimin. Këto janë dy përvoja konkrete të vazhdimësisë kulturore.

Për dasmën tënde, mund të zgjedhësh një fustan bashkëkohor dhe t’i kushtosh kohë mësimit të kërcimit. Mund të veshësh një pjesë të trashëguar gjatë një takimi familjar ose të ruash një këngë në programin e mbrëmjes. Vendi i secilës zgjedhje varet nga dëshirat tuaja dhe historia që doni të ndani.

Krijo një kujtim bashkë me personin që ta përcolli

Nëse një e afërme të ndihmon të vendosësh veshjen, kërko një fotografi bashkë me të. Nëse dikush të mëson kërcimin, ruaj edhe një regjistrim nga provat. Nëse merr hua një stoli, shëno kujt i përket dhe pse e zgjodhe.

Këto momente mund të mbeten ndër lidhjet më të dashura mes dasmës sate dhe historisë së familjes. Albumi do të tregojë edhe njerëzit që të ndihmuan ta njohësh atë histori.

Çfarë do të përcjellësh ti te brezi tjetër?

Zgjidh diçka që dëshiron ta lësh të dokumentuar pas dasmës: një këngë me emrin e personit që ta mësoi, historinë e një kostumi ose një recetë të shkruar gjatë përgatitjeve.

Shto edhe arsyen tënde. Çfarë të preku në atë rrëfim? Pse vendose t’i japësh vend në festë? Një ditë, dikush që sheh fotografitë e tua do të mund të njohë edhe zgjedhjen që bëre për ta vazhduar.

Zmadho

Veshja dhe hollësitë që mbahen pranë. Pamje ilustruese.

Burime: [8][2][3]

Traditat tropojane në diasporë

Kur jeton larg Tropojës, dasma mund të jetë një nga rastet kur mblidhen njerëz nga vende të ndryshme të jetës sate. Familjarët sjellin kujtimet e shtëpisë; miqtë mund t’i dëgjojnë këngët shqiptare për herë të parë. Ndoshta edhe partneri yt po mëson bashkë me ty si dëshironi t’i përfshini këto tradita.

Përgatitjet ju japin kohë t’i njihni dhe t’ua bëni të kuptueshme edhe të ftuarve.

Ta mësosh kërcimin përpara kthimit

Në reportazhin e RTSH-së, koreografi Skënder Haklaj përmend kërkesa për mësimin e K’cimit nga diaspora dhe nga çiftet që vijnë nga jashtë për t’u martuar. Dëshmia e tij tregon një mënyrë konkrete për ta mbajtur lidhjen me trevën: duke mësuar një praktikë që mund ta marrësh me vete kudo ku feston.

Nëse do ta organizosh dasmën në Tropojë, mund të kërkosh paraprakisht një takim për ta mësuar kërcimin. Nëse festa bëhet jashtë vendit, mund të provoni me një familjar që e njeh ose të kërkoni një mësues në komunitetin tuaj. Shihni bashkë çfarë dëshironi të mësoni dhe sa kohë keni në dispozicion.

Zmadho

Xhubleta në një tubim festiv. Vendi dhe rasti nuk janë identifikuar në materialin e propozuar.

Një veshje që udhëton me historinë e saj

Regjistri Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Jomateriale përmend se në dasma, familje nga Tropoja ose me origjinë prej saj që jetojnë diku tjetër mund të zgjedhin veshje tradicionale gjatë K’cimit. Veshja përshkruhet si pjesë e praktikës, pa qenë e domosdoshme për të marrë pjesë.

Nëse do të marrësh një kostum nga familja, kërko t’i njohësh pjesët përpara se ta paketosh. Fotografoje të plotë dhe pyet si vendoset e si ruhet. Merr me vete edhe emrin e personit që e punoi ose e mbajti, që të mund ta tregosh historinë e tij kur dikush të pyesë gjatë festës.

Ndihmoji të ftuarit të marrin pjesë

Për një mik që nuk flet shqip, disa fjalë shpjeguese mund ta bëjnë më të afërt një moment të dasmës. Mund të tregoni shkurt nga vjen kërcimi, kush jua mësoi dhe pse e zgjodhët. Për një këngë familjare, shpjegoni temën dhe lidhjen që keni me të.

Nëse partneri yt sjell tradita të tjera, lini kohë t’i prezantoni edhe ato. Mësojini bashkë dhe mendoni si mund të bashkohen të ftuarit, pa pritur që t’i njohin paraprakisht.

Çfarë do të mbetet pas kthimit?

Pas dasmës, ndani me familjen regjistrimin e kërcimit, këngën që mësuat ose historinë e veshjes. Shënoni emrat e njerëzve që ju ndihmuan dhe ruajini materialet në një vend ku mund t’i gjeni përsëri.

Kështu, lidhja me Tropojën mund të vazhdojë edhe në shtëpinë që po krijoni bashkë: në një festë tjetër, në një bisedë me fëmijët ose në çastin kur dikush më i ri kërkon t’ia mësoni hapat.

Burime: [3][5]

Një histori lokale: nga veshjet e nënës te puna e Zyra Ahmetajt

Për Zyra Ahmetajn, lidhja me veshjet tradicionale nisi duke parë nënën e saj. E lindur në Kepenek të Bytyçit, ajo e mësoi prej saj punën e dorës dhe më vonë e zhvilloi në zanat.

Në reportazhin e Bashkim Shalës për BIRN-in, botuar më 11 dhjetor 2016, Zyraja kujton sa shumë i pëlqente ta shihte nënën me veshjet e vendit. Në kohën e reportazhit, ajo punonte në Bajram Curri dhe përgatiste kostume për fëmijë e të rritur, të përdorura në festa dhe dasma.

Të ruash hollësitë dhe t’ia mësosh dikujt tjetër

Zyraja i tregonte gazetarit se krijonte edhe kostume më të lehta, duke përdorur stofra më të holla dhe duke shtuar zbukurime në jelekë. Njëkohësisht, kujdesej për detaje si vendosja e gajtanëve sipas modeleve që njihte.

Por veshja e kostumeve dhe mësimi i zanatit nuk ecnin gjithmonë bashkë. Sipas saj, mbesat i pëlqenin dhe i vishnin punimet, por ndiqnin interesa të tjera. Reportazhi dokumenton se, me mbështetjen e një financimi, ajo kishte mësuar pesë vajza nga Tropoja të punonin veshje tradicionale.

Kur zgjedh një veshje për dasmën tënde

Historia e saj të fton ta shohësh kostumin edhe përmes punës së krijueses. Kur takon një artizane, kërko të të tregojë një hollësi: si e përgatit qëndismën, si e dallon modelin ose nga kush e ka mësuar.

Nëse ajo dëshiron, ruaj një fotografi gjatë punës dhe shëno emrin e saj pranë veshjes. Do të kesh një kujtim që tregon edhe si u krijua ajo pjesë e dasmës sate.

Burimi: Bashkim Shala, BIRN/Reporter.al, 11 dhjetor 2016. Historia paraqet kujtimet dhe veprimtarinë e Zyra Ahmetajt në kohën e reportazhit.

Burime: [2]