Elena Gjika

02Bukureshti

Një princeshë nga Vllahia

Lindi në një familje që kishte dhënë princa dhe kishte themeluar muzeun e parë të historisë natyrore të vendit, dhe që e humbi fronin kur ajo ishte katërmbëdhjetë vjeçe.

Elena Gjika lindi në Bukuresht, kryeqytetin e Principatës së Vllahisë (sot Rumani), më 22 janar 1828 sipas kalendarit julian që përdorej atëherë në vend, datë që i përgjigjet 3 shkurtit 1828 në kalendarin e sotëm.³⁷ Babai, Mihail Gjika, ishte vëllai i princit sundimtar Grigore IV Gjika dhe mbajti poste të rëndësishme në qeverinë e principatës; edhe xhaxhai tjetër, Aleksandri, u bë princ i Vllahisë.⁵² Nëna, Catinca Faca, vinte nga një familje me origjinë greke, e vendosur prej kohësh në Vllahi.⁵

Ishte një shtëpi ku librat dhe shteti rrinin bashkë. Më 1834, kur Elena ishte gjashtë vjeçe, me nismën e të atit u themelua muzeu i parë i historisë natyrore i Bukureshtit, sot Muzeu «Grigore Antipa».¹² Edukimin e saj ia besuan studiuesit grek Grigorios Papadhopulos, i lindur në Selanik, Perandoria Osmane (sot Greqi), më 1819.¹¹¹³

Më 1842, kur ajo ishte katërmbëdhjetë vjeçe, Gjikat humbën fronin dhe familja shkoi në mërgim në Vjenë, Perandoria Austriake (sot Austri). Elena vazhdoi mësimet atje, pastaj në Berlin, Mbretëria e Prusisë, dhe në Dresden, Mbretëria e Saksonisë (sot të dyja në Gjermani).⁵ Mërgimi i parë i jetës së saj i dha gjuhët dhe qytetet; nuk do të ishte i fundit.

Gjikat: shqiptarë apo jo?

Vetë Elena Gjika shkruante se Gjikat ishin shqiptarë, të thirrur në Vllahi nga veziri osman Mehmet Pashë Qyprilliu, «bashkatdhetarët» e tij.⁴ Më 1873 këtë e quante «jashtë çdo dyshimi».¹⁰ Studimet e sotme janë më të kujdesshme. Historiani Liviu Bordaș nuk gjen prova të drejtpërdrejta për përkatësinë etnike të Gjikës së parë dhe i jep më shumë peshë hipotezës arumune; Mihaela Chapelan shkruan se të parët e saj ishin «në të vërtetë arumunë nga Zagoria».⁹⁵ Prandaj kjo faqe e vendos lidhjen e saj me shqiptarët jo te gjaku, që mbetet i paprovuar, por te puna: te studimi i vitit 1866 dhe te letërkëmbimi me rilindasit arbëreshë.

03Rusia

Martesa dhe emri i ri

Gjashtë vjet në Perandorinë Ruse i dhanë një titull princeshe, një martesë të palumtur dhe librin e parë.

Në Bukuresht, ku u kthye pas mërgimit, Elena Gjika u njoh me princin rus Aleksandër Koltzoff-Massalsky.⁵ U martuan më 1849, në shkurt sipas Adams-it, dhe ajo jetoi në Perandorinë Ruse deri më 1855.²¹⁵¹¹ Orientalisti Angelo De Gubernatis, që e njohu mirë në Firence, shkruan në kujtimet e tij se u martua «kundër vullnetit të prindërve».¹⁶ Shkrime të popullarizuara e vendosin njohjen gjetkë, por nuk e kemi gjetur këtë në asnjë burim të verifikueshëm, prandaj e lëmë jashtë.

Martesa nuk qe shumë e lumtur, dhe ajo e kishte të vështirë të mësohej me jetën boshe e konservatore të aristokracisë ruse.⁵ Në Rusi, megjithatë, lindi shkrimtarja. Libri i saj i parë, «La vie monastique dans l'Église orientale» (Jeta monastike në Kishën Lindore), doli më 1855, dhe me të doli edhe emri Dora d'Istria.² Po atë vit la bashkëshortin dhe u largua përgjithmonë nga Rusia.²¹¹ Nuk kemi gjetur dokument për divorc, as për fëmijë.

04Alpet

Flamuri i Vllahisë mbi Mönch

Në Zvicër u bë udhëtare, alpiniste dhe një nga zërat e parë të historisë së grave.

Më 1855 Gjika u vendos në Zvicër, në qytezën Aarau;⁵ përkthyesi anglez i librit të saj shkruante më 1858 se atë dimër banonte në Veytaux, në skajin lindor të Liqenit të Gjenevës.¹⁴ Alpet e tërhoqën menjëherë. Në librin «La Suisse allemande et l'ascension du Moench» (Zvicra gjermane dhe ngjitja e Mönch-ut, 1856)¹⁷ ajo tregoi se më 10 qershor 1855 u nis nga Grindelwald-i dhe se të nesërmen në majën e Mönch-ut, në Alpet e Bernës, u ngul një flamur i bardhë, i verdhë dhe blu, me emrin «Vllahia» të qëndisur.¹⁸¹⁵

Lugina e Grindelwald-it, 1856. «Vue du Mettenberg et du Mont Eiger dans la Vallée de Grindelwald», litografia në ballinë të librit të saj «La Suisse allemande et l'ascension du Moench», vëllimi III. Nga ky fshat u nis më 10 qershor 1855. · Shtypur nga Thierry frères, Paris · skanim: Internet Archive · domen publik¹⁷

Historia e ngjitjeve alpine e Gottlieb Studer-it (1869) e përshkruan ndryshe: si një përpjekje të ndërprerë drejt Jungfrau-t, me flamurin të ngulur midis Eiger-it dhe Mönch-ut, dhe ngjitjen e parë të Mönch-ut ia njeh dr. Porges-it nga Vjena më 1857.¹⁹ Pretendimi i saj dhe kundërshtimi i Studer-it rrinë ende përballë njëri-tjetrit; ne i japim të dy.

Vitet zvicerane ishin vitet e saj më pjellore. Më 1859–1860 botoi në Zyrih «Les femmes en Orient» (Gratë në Lindje), në dy vëllime, një vepër që sipas ERNiE-s hapi rrugë në historinë e grave, me vëmendje te Rusia dhe Evropa Qendrore e Lindore.² Më 1863 ndoqën «Excursions en Roumélie et en Morée» (Udhëtime në Rumeli dhe More), rrëfimi i udhëtimeve të saj në trojet e Perandorisë Osmane dhe në Greqi,²⁰ dhe më 1865 «Des femmes, par une femme» (Për gratë, nga një grua).²

05Shqiptarët

Kombësia shqiptare sipas këngëve popullore

Një studim prej 37 faqesh në një nga revistat më me ndikim të Parisit u tregoi evropianëve se në Ballkan jetonte një komb që ata nuk e njihnin.

Pas Zvicrës, Gjika jetoi në Itali: fillimisht në Livorno, pastaj në Venecie dhe në Torino, para se të vendosej më 1870 në Firence.² Në Livorno jetonte edhe Dhimitër Kamarda, prifti dhe gjuhëtari arbëresh; me të dhe me poetin Jeronim De Rada ajo mbajti letërkëmbim të gjatë.² Sipas studiueses Vittoria Bosna, me De Radën themeloi një «shoqatë letrare» dhe një «akademi shqiptare».⁷

Më 15 maj 1866 revista pariziane «Revue des Deux Mondes» botoi studimin e saj «La nationalité albanaise d'après les chants populaires» (Kombësia shqiptare sipas këngëve popullore), në faqet 382–418 të vëllimit 63.⁴ Studimi mbështetet, ndër të tjera, te botimet e Kamardës, Hahn-it, Hecquard-it, Crispi-t, Dorsës dhe De Radës, që autorja i rendit në shënimin e parë.⁴ Sipas ERNiE-s, ajo ishte ndër studiuesit e parë që i prezantuan një publiku të gjerë evropian ekzistencën dhe tiparet e kombit shqiptar.²

06Firence

Vila në Via Leonardo da Vinci

Tetëmbëdhjetë vjet në Firence, një libër për familjen e saj, nderimet e Greqisë dhe një urnë në vend të varrit.

Më 1870 Elena Gjika u vendos në Firence, ku jetoi deri në vdekje.² Sipas kujtimeve të Angelo De Gubernatis-it, bleu prej tij një vilë të vogël në rrugën Leonardo da Vinci; perandori Pedro II i Brazilit e vizitoi tri herë.¹⁶ Vila u bë një nga shtëpitë letrare të qytetit.¹⁶

Më 1873 doli në Firence «Gli Albanesi in Rumenia» (Shqiptarët në Rumani), historia e princave Gjika nga shekulli XVII deri në shekullin XIX, përkthyer nga frëngjishtja prej B. Cecchetti-t.¹⁰ Është libri ku ajo e shpall prejardhjen shqiptare të familjes së saj «jashtë çdo dyshimi», kundër historianit Del Chiaro, që i mbante Gjikat për grekë.¹⁰

Nderimet erdhën nga Greqia: sipas biografit të saj bashkëkohor Pieromaldi, Parlamenti grek e shpalli njëzëri qytetare nderi të Greqisë,¹¹ ndërsa Chapelan përmend medaljen «qytetare nderi e Athinës».⁵ Më 1863 ajo kishte shkruar për Maqedoninë dhe për revolucionin grek të vitit 1821,¹³ dhe almanakët e Athinës do ta botonin portretin e saj edhe pas vdekjes.²²

Vdekja dhe hiri

Elena Gjika vdiq më 17 nëntor 1888 në Firence.³⁸ Sipas De Gubernatis-it, kishte dashur që trupi i saj të kremohej pas vdekjes, «si në Indi».¹⁶ Hiri i saj ruhet në krematoriumin e varrezave të Trespianos (Tempio crematorio), në një urnë që ia kushtoi Instituti Kombëtar i Firences për të Shurdhërit, të cilit, sipas Gino Lukës, ia la trashëgim pasurinë.⁸ De Gubernatis, nga ana e tij, shkruan se vila u shit në ankand dhe pasuria në Rumani kaloi te Eforia e spitaleve të Bukureshtit.¹⁶ Nuk ka varr; ka një urnë dhe një pllakë.

Vila u prish pas vitit 1960. Në kopshtin e vogël të pallatit të ri, në Via Leonardo da Vinci 28, gjendet ende pllaka që Komuna e Firences vendosi më 1915: ajo e quan «albanese d'origine, rumena di nascita, fiorentina di elezione», shqiptare nga origjina, rumune nga lindja, fiorentine me zgjedhje.⁸²³

Via Leonardo da Vinci 28, Firence. Pllaka që Komuna vendosi më 1915 në kopshtin e pallatit që zuri vendin e vilës së saj. Teksti: «La principessa Elena Koltzoff Massalski Ghika, 1828–1888, albanese d'origine, rumena di nascita, fiorentina di elezione, nobilitò e glorificò se stessa per eccelse virtù d'animo e d'ingegno nel nome europeo di Dora d'Istria. A memoria del suo quasi trentenne soggiorno in questa casa dove morì, grato e reverente pose il Comune, 1915». Shqip: «Princesha Elena Koltzoff Massalski Ghika, 1828–1888, shqiptare nga origjina, rumune nga lindja, fiorentine me zgjedhje, e fisnikëroi dhe e lavdëroi veten me virtyte të larta të shpirtit e të mendjes nën emrin evropian Dora d'Istria. Në kujtim të qëndrimit të saj gati tridhjetëvjeçar në këtë shtëpi, ku vdiq, mirënjohëse dhe me nderim e vuri Komuna, 1915».²³ Pllaka flet për «gati tridhjetë» vjet; ERNiE e vendos ardhjen e saj në Firence më 1870, tetëmbëdhjetë vjet para vdekjes.² · Foto: Sailko, 2013, CC BY-SA 3.0, nëpërmjet Wikimedia Commons

08Kujtimi

Si u kujtua

Një pllakë në Firence, një pullë në Shqipëri, një shkollë në Prishtinë, një mbrëmje në Athinë.

Rilindasit arbëreshë e nderuan që në të gjallë, me përkthimin e vitit 1867 dhe me përmbledhjen e poezive të vitit 1870.²¹⁷ Më 1915 Firence i vuri pllakën.⁸²³ Shqipëria komuniste e kujtoi më 1979 me një pullë postare për 150-vjetorin e lindjes, me datën «22 janar 1829», një vit më vonë se data e pranuar sot;²⁵ më 1999 regjisorja Donika Muçi i kushtoi dokumentarin «Dora D'Istra» (kështu në titullin e arkivit), 38 minuta, sot në Arkivin Qendror Shtetëror të Filmit.²⁶

Në Prishtinë, shkolla fillore «Elena Gjika», dikur «Vuk Karaxhiq», punon në një ndërtesë të viteve 1926–1928, projektuar nga arkitekti Momir Korunoviq dhe e vënë që nga viti 2014 nën mbrojtje të përkohshme si trashëgimi kulturore.⁶ Në Athinë, Muzeu i Filhelenizmit i kushtoi asaj më 11 qershor 2026 një mbrëmje me Ambasadën e Rumanisë, ku paraqiti pikturën e vetme të njohur të realizuar prej saj.²⁷

Studiuesit e sotëm e lexojnë figurën e saj me më shumë nuanca. Chapelan e quan identitetin e saj «rizomatik», me shumë rrënjë njëherësh,⁵ ndërsa Bordaș tregon se si vetë ajo e ndërtoi imazhin e Gjikave si shqiptarë të Rumanisë.⁹ Ndoshta kjo është trashëgimia e saj më e sinqertë: një grua që zgjodhi vetë se kujt i përkiste.

Dokumentar · 1999 · 38 min«Dora D'Istra»

09Diaspora

Vendlindja dhe diaspora sot

Pa pasardhës të dokumentuar, por me një qytet lindjeje që u bë qendër e Rilindjes dhe me arbëreshët që e lexuan të parët.

Elena Gjika nuk la pasardhës të dokumentuar. Qyteti ku lindi, megjithatë, u bë një nga qendrat e Rilindjes shqiptare.²⁸ Gjatë Rilindjes, shqiptarët e mërguar në Kostandinopojë (sot Stamboll), Bukuresht, Sofje, Kajro dhe Boston krijuan shoqëri patriotike dhe letrare për të përhapur letërsinë dhe kulturën si mjete për pavarësinë.²⁹ Rumania u bë qendra kryesore e kësaj veprimtarie:²⁸ komuniteti numëronte disa mijëra vetë, të vendosur kryesisht në Bukuresht, Constanța, Ploiești dhe Pitești,³⁰ dhe shoqëria «Drita», e themeluar më 27 dhjetor 1884, bleu një shtypshkronjë dhe botoi vepra të Naim Frashërit, Sami Frashërit e Jani Vretos.²⁸ Burimet e cituara këtu nuk e lidhin Elena Gjikën me «Dritën»: në atë kohë ajo jetonte në Firence.

Sot shqiptarët e Rumanisë përfaqësohen nga Liga e Shqiptarëve të Rumanisë (ALAR), e themeluar në Craiova më 1999.³⁰ Studimi i saj i vitit 1866 u mbështet te arbëreshët e Italisë, shqiptarët e vendosur shekuj më parë në Sicili dhe në Italinë e Jugut,²⁹ dhe u mbyll me shpresën se ata do të ndihmonin zgjimin e kombit.⁴ Udhëzuesit tanë për komunitetet shqiptare në Itali, në Zvicër dhe në Kosovë tregojnë ku jetojnë sot shqiptarët e vendeve që lidhen me jetën dhe kujtimin e saj.