Ushtarë që bënë një sundimtar, tregtarë që shtypën këngët e atdheut të tyre, një teqe dervishësh në një shkëmb mbi Kajro dhe një mbret në mërgim: për një shekull e gjysmë Egjipti pati një histori shqiptare të vetën. Kjo është ajo histori, dhe ajo që ka mbetur prej saj.
Në korrik 1952 dy të mërguar në bregdetin e Aleksandrisë ndoqën me dylbi një anije. Mbreti Zog i Shqipërisë dhe Mbretëresha Geraldinë e kishin marrë përsëri me qira vilën që kishin shitur në korniçën e Ramlehut, dhe prej andej, shkruan biografi i tyre Jason Tomes, ata “mund të shikonin me dylbi teksa jahti mbretëror e çonte në mërgim ish-mbretin Faruk”. Një grusht shteti ushtarak e kishte përfunduar sundimin e Farukut atë muaj.
Njeriu në jaht ishte stërstërnipi i Mehmet Ali Pashës, komandantit të trupave shqiptare që e kishte marrë pushtetin në Egjipt në vitin 1805 dhe që shumë shqiptarë e quanin një nga të vetët. Njeriu me dylbi kishte ardhur në Egjipt gjashtë vjet më parë me ftesë të Farukut, i tërhequr pjesërisht nga një komunitet shqiptar “që daton që nga shekulli i tetëmbëdhjetë”, siç e thotë Tomes. Brenda tre vjetësh u largua edhe ai.
Ajo skenë vjen afër fundit të historisë. Historia nis me ushtarë, përfshin libra themelorë të Rilindjes Kombëtare, të shtypur në Nil, dhe një koloni që ngadalë u bë egjiptiane. Përfundon, deri tani, me egjiptianë që duan të mësojnë gjuhën e stërgjyshërve të tyre.
Imazhi i kopertinës: Jean-Léon Gérôme, “Lutja në shtëpinë e prijësit arnaut”, 1857, vaj mbi dërrasë, shitur te Sotheby’s në Londër në vitin 2021; katalogu i vitit 2000 i veprës së Gérôme-it e rendit këtë dërrasë si version më të vogël të bërë në atelienë e tij. Fotografia e shitjes nga Sotheby’s, nëpërmjet Wikimedia Commons, domen publik; e prerë dhe e konvertuar në WebP.
Cilët ishin shqiptarët e Egjiptit?
Shqiptarët e Egjiptit nuk qenë kurrë një komunitet i vetëm. Ishin disa, dhe erdhën për arsye të ndryshme gjatë rreth 150 vjetësh. Të parët erdhën ushtarët, disa që në shekullin e tetëmbëdhjetë dhe shumë më tepër nga viti 1801. Pastaj, nga vitet 1860, erdhën tregtarë, profesionistë dhe punëtorë, shumica nga Shqipëria e jugut. Pranë tyre jetonin dervishët bektashi, dhe pas Luftës së Dytë Botërore një oborr mbretëror në mërgim. Ajo që ekziston sot është përsëri e ndryshme: shtetas egjiptianë me prejardhje shqiptare dhe të ardhur më të rinj.
Ushtarët: si e morën në dorë shqiptarët Kajron
Trupat shqiptare mbërritën në Egjipt në pranverën e vitit 1801, si të parregullta të ushtrisë osmane të dërguar për t’i dhënë fund pushtimit francez. Mehmet Ali Pasha, një burrë rreth të tridhjetave, erdhi me to si komandant i dytë i një çete prej rreth 300 vetësh të ngritur në portin e tij të lindjes, Kavallë, dhe shpejt e komandoi vetë. Në Egjipt kjo çetë e vogël iu bashkua një force shqiptare shumë më të madhe, “që thuhej se numëronte rreth 4000 vetë”, me fjalët e biografit të tij Khaled Fahmy, e përbërë nga të parregullta “të famshme në gjithë Perandorinë Osmane” për sjelljen e tyre të pashtruar dhe po aq për “zellin dhe guximin e tyre”. Komandant i tyre ishte Tahir Pasha. Rrëfimet më të vjetra, përfshirë librin e vetë Fahmyt të vitit 1997 dhe Encyclopaedia Britannica, japin vetëm shifrën 300.

Kur francezët u larguan, trupat mbetën dhe askush nuk i paguante. Më 29 prill 1803 shqiptarët u rebeluan në Kajro për pagat e prapambetura dhe e dëbuan guvernatorin osman. Më 26 maj Tahir Pasha u vra në shtëpinë e tij. Biografia e Fahmyt përshkruan një grindje për pagat me ushtarët jeniçerë; libri i tij i mëparshëm thotë se vrasësit ishin “me sa duket” njerëzit e vetë Mehmet Ali Pashës. Komanda e shqiptarëve kaloi te zëvendësi. Mehmet Ali Pasha i kishte fituar aq mirë udhëheqësit e tyre deri atëherë, shkruan Fahmy, sa “shpesh e konsideronin vetë shqiptar”.
Pasuan dy vjet politikë rruge. Në vitin 1805 trupat shqiptare, së bashku me dijetarët fetarë dhe qytetarët e Kajros, luftuan guvernatorin e sulltanit derisa Stambolli u tërhoq. Një dekret i 9 korrikut 1805 e konfirmoi Mehmet Ali Pashën guvernator të Egjiptit. Shqiptarët ishin një nga forcat që e kishin ngritur atë.
Ata ishin edhe instrumenti i veprës së tij më famëkeqe. Në vitin 1811 Mehmet Ali Pasha i ftoi udhëheqësit e mamlukëve, elitës së vjetër ushtarake të Egjiptit, në një festë në Kala dhe i vrau me të shtëna në një kalim të ngushtë. Në librin e mëparshëm të Fahmyt, All the Pasha's Men, ishin “ushtarët e tij shqiptarë” që u urdhëruan të hapnin zjarr. Më shumë se 450 emirë mamlukë vdiqën, dhe në ditët që pasuan, shkruan Fahmy, trupave shqiptare të pashait “iu lejua të hynin në shtëpitë e mamlukëve në Kajro duke grabitur pronën e tyre dhe duke përdhunuar gratë e tyre”.

Çfarë u bë me ta
Një sundimtar që ia detyronte pozitën e tij trupave rebele kishte çdo arsye të druhej prej tyre. Gjatë luftës shtatëvjeçare kundër vehabitëve në Arabi, shkruan Fahmy, Mehmet Ali Pasha “dërgoi dallgë pas dallge prej tyre për të përballuar fatin e tyre” në shkretëtirë. Shumë ushtarë shqiptarë kishin deri atëherë marrë ferma tatimore, të drejtën për të mbledhur të ardhurat e fshatrave, dhe Fahmy vëren se reformat e pashait i kishin bërë ato “praktikisht të pafitimprurëse”. Në gusht të vitit 1815 ai i mblodhi ushtarët shqiptarë në rrëzë të Kalasë dhe u përpoq t’i stërvitte sipas mënyrës së re evropiane. Ata komplotuan ta vrisnin natën pasuese, dhe kur komploti dështoi, u shthurën nëpër Kajro.
Shqiptarë ishin ndër trupat që u dërguan në Sudan në vitin 1820. Në shkurt të vitit 1822 pasha vendosi të rekrutonte në vend të tyre egjiptianë dhe urdhëroi 4.000 fshatarë në kampe stërvitjeje në Asuan. Trupat e parregullta shqiptare, për dy dekada shtylla e pushtetit të tij, e kishin humbur vendin e tyre qendror.
Jo të gjithë vdiqën ose u larguan, megjithëse askush nuk e di sa mbetën. Disa nga egjiptianët e sotëm me origjinë shqiptare mund të zbresin nga këta burra. Ky është megjithatë një përfundim: asnjë burim i njohur nuk ndjek një familje të vetme nga një ushtar i vitit 1801 deri në ditët tona.
Ushtari shqiptar, “arnauti” siç quhej sipas fjalës turke për shqiptarin (në arabisht al-Arna'ut, الأرناؤوط, ende mbiemër në botën arabe), mbeti një figurë e njohur e Kajros për aq kohë sa piktorët evropianë e gjetën. Jean-Léon Gérôme lundroi lart Nilit në vitin 1857 dhe atë vit vizatoi një “Oficer arnaut në lutje”; vizatimi ndodhet sot në Muzeun Metropolitan të Artit në Nju Jork. Walters Art Museum, duke përshkruar një nga pikturat e tij të mëvonshme, e identifikon muzikantin e saj si “një ushtar shqiptar, të quajtur arnaut”. Muzeu shton një paralajmërim që vlen ende: pikturat e këtij lloji “i stereotipizojnë subjektet e tyre”.

A ishte shqiptar Mehmet Ali Pasha?
Shqiptarët e kanë quajtur prej kohësh Mehmet Ali Pashën një nga të vetët, dhe disa historianë kanë shkruar të njëjtën gjë. Biografi i tij kryesor modern nuk e ndan këtë mendim. Përgjigjja e ndershme është se prejardhja e tij nuk është e dokumentuar.
Ja çfarë dihet. Ai lindi në Kavallë, një port që atëherë ishte në Perandorinë Osmane dhe sot në Greqinë veriore. Ai e shënoi vitin 1769 si vit lindjeje; një medalje e prerë në vitin 1847 dhe mbishkrimi mbi varrin e tij tregojnë vitin 1770, siç argumenton Fahmy. Babai i tij, Ibrahim Aga, përshkruhet si komandanti i një force të vogël vendase. Encyclopaedia Britannica e trajton çështjen me kujdes: “prejardhja etnike e tij është e panjohur, megjithëse mund të ketë qenë shqiptar dhe sigurisht ishte musliman dhe nënshtetas osman.”

Khaled Fahmy, që ka punuar nga afër me arkivat egjiptiane, shkon më tej. Në biografinë e tij të vitit 2008 ai shkruan se gjuha amtare e pashait ishte turqishtja dhe se tradita e familjes e gjurmonte vijën e babait të tij te Konja në Anadolin qendror, dhe para kësaj më tej në lindje, gjë që i bëri disa të mendonin se familja dikur kishte qenë kurde. “Lidhja e tij e ngushtë me shqiptarët”, përfundon Fahmy, “ngjalli idenë e gabuar se ishte shqiptar etnik”.
Pikëpamja e kundërt ka gjithashtu një histori të gjatë. Henry Dodwell, në studimin e tij klasik të vitit 1931, e quan “një aventurier shqiptar”, ndërkohë që pranon në të njëjtën faqe se “për prejardhjen e familjes së tij nuk dihet asgjë me siguri” dhe se “për të pretendohet prejardhje turke e madje edhe perse”. Vetë Fahmy shkroi në vitin 1997 se “pasha ishte vetë shqiptar”. Fjalori i Robert Elsie-t e përshkruan Mehmet Ali Pashën si “themelues të një dinastie shqiptare”. Jason Tomes, biografi i Mbretit Zog, zgjodhi formulimin më të kujdesshëm nga të gjithë: themeluesi i dinastisë “thuhej se ishte me origjinë shqiptare”.
Shtëpia sunduese që ai themeloi nuk ishte shqiptare për nga gjuha. “Deri në vitet 1860 turqishtja, jo arabishtja, ishte gjuha e parë e oborrit dhe e qeverisjes në Egjipt”, shkruan historiani Philip Mansel. Asgjë në burime nuk sugjeron se shqipja flitej në oborr.
Një lidhje që zgjati
Ajo që nuk është në dyshim është se Mehmet Ali Pasha u ngrit në krye të trupave shqiptare, dhe se shumë shqiptarë, e disa të huaj, e panë shtëpinë e tij si një shtëpi shqiptare. Lidhja i mbijetoi një shekull. Kur fuqitë e mëdha kërkuan një sundimtar për Shqipërinë e sapopavarur në vitin 1913, një kandidat i hershëm ishte Princi Ahmed Fuad i Egjiptit, stërnipi i tij. Sipas një studimi mbi çështjen e fronit nga Ilirjana Kaceli dhe Haxhi Ademi, “shqiptarët që jetonin në Egjipt e mbështetën fort kandidaturën e tij”. Austro-Hungaria e refuzoi si shumë të afërt me Italinë, dhe fuqitë zgjodhën një princ të krishterë. Fuadi më vonë u bë mbret i Egjiptit, dhe qe i biri i tij, Faruku, që e priti Mbretin Zog në vitin 1946.
Për shqiptarët e Egjiptit, sipas leximit tonë, besimi vlente më shumë se certifikata e lindjes. Studiuesi H. T. Norris e përshkroi efektin: “dashuria” e dinastisë për shqiptarët, “dhe strehimi që ajo u dha atyre”, bëri që qytetet egjiptiane të strehonin shqiptarë që themeluan shoqata, botuan gazeta dhe shkruan “kryevepra të rëndësishme të letërsisë moderne shqipe”.
Kolonia në Nil: kush erdhi dhe ku jetoi
Nga vitet 1860 një migrim i dytë dhe shumë i ndryshëm arriti në Egjipt: tregtarë, profesionistë dhe punëtorë, shumë prej tyre të krishterë ortodoksë nga krahina e Korçës në Shqipërinë e jugut. Egjipti po ndërtonte hekurudha dhe po pasurohej nga pambuku, dhe shtëpia e tij sunduese kishte emër për mikpritjen ndaj shqiptarëve.
Krahina e Korçës dërgoi njerëz jashtë gjatë gjithë shekullit të nëntëmbëdhjetë, dhe një tërmet në vitin 1879 e thelloi varfërinë atje. Rumania ishte destinacioni kryesor i atyre që u larguan; një pjesë e mirë u vendos në Egjipt.
Jetët e kolonëve më të njohur tregojnë se kush ishin. Thimi Mitko, i lindur në Korçë në vitin 1820, kishte punuar disa vjet si rrobaqepës në Vjenë para se të shpërngulej në Egjipt në vitin 1865 dhe të “ngrinte një biznes tregtar të suksesshëm në Beni Suef”. Spiro Dine nga Vithkuqi e ndoqi në vitin 1866, në moshën rreth njëzet vjeç, dhe e bëri shtëpinë e tij në qytetin Shibin el-Kom të Deltës. Andon Zako Çajupi ishte i biri i një tregtari duhani që bënte tregti në Kavallë dhe në Egjipt; në vitin 1882 u dërgua në një lice francez në Aleksandri. Milo Duçi ishte, me fjalët e historianit Isa Blumi, “i biri i një tregtari të fuqishëm pambuku nga Korça”. Jo të gjithë ishin jugorë: Filip Shiroka, i shkolluar te françeskanët në Shkodër, emigroi në vitin 1880, në vitet e Lidhjes së Prizrenit, dhe punoi si inxhinier në ndërtimin e hekurudhave në Egjipt dhe në Liban.
As kolonia nuk ishte vetëm e krishterë. Shqiptarë myslimanë kishin ardhur në Kajro për të studiuar shumë para tregtarëve: poeti Muhamet Kyçyku, i njohur edhe si Muhamet Çami, studioi teologji atje njëmbëdhjetë vjet, në një qytet “ku ishte vendosur një koloni e konsiderueshme shqiptare”, para se të kthehej në fshatin e tij Konispol, ku vdiq në vitin 1844. Ismail Qemali, që do ta shpallte pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1912, vinte shpesh në Kajro; në vitin 1901 u përpoq ta ringjallte Vëllazërinë Shqiptare të kolonisë. Dhe teqeja bektashiane në Mukatam, e përshkruar më poshtë, tërhiqte myslimanë dhe të krishterë njësoj.
Stavro Skendi, në historinë e tij të Rilindjes Kombëtare, vuri në dukje se shqiptarët e Egjiptit vinin kryesisht nga Shqipëria e jugut dhe jetonin në Kajro, Aleksandri dhe qytetet e Deltës së Nilit. Historiani Muhamed Mufaku, që e studion koloninë që nga vitet 1970, jep një listë më të gjatë qytetesh: Aleksandri, Rozeta, Damieta, Mansura, Shibin el-Kom, Zagazig, Kajro, Fajum, Beni Suef dhe Maghagha. Kolonia ishte më e dendur, shkruan ai, në Aleksandri, Rozeta dhe Kajro. Duke u mbështetur te Spiro Dine, Mufaku e përshkruan atë që anëtarët e saj ndërtuan atje, me gazetat, librat dhe kujdesin e tyre për identitetin, si një “Shqipëri të vogël”.

Sa e madhe ishte kjo koloni? Askush nuk e di. Blumi paralajmëron se shoqëri politike të këtij lloji, qofshin në Rumani, Bullgari apo Egjipt, “nuk patën kurrë më shumë se disa qindra anëtarë”. Të paktat shifra që ekzistojnë janë mbledhur më poshtë.
Libra për një komb: Rilindja në brigjet e Nilit
Në dekadat e fundit të sundimit osman, kur librat shqip nuk mund të shtypeshin lirisht në vend, shqiptarët në Egjipt mblidhnin folklor, themelonin shoqëri dhe botonin libra e gazeta. Egjipti ishte një nga disa qendra të tilla jashtë vendit, krahas Bukureshtit, Sofjes, Italisë dhe Brukselit.

Folklorist, në Egjipt nga viti 1865

Folklorist, në Egjipt nga viti 1866

Poet, vdiq në Heliopolis në vitin 1930

Poet dhe inxhinier hekurudhash

Në Egjipt nga viti 1903 deri në 1906

Soprano, e lindur në Fajum në vitin 1910
Portrete nga Wikimedia Commons, të gjitha në domen publik: Mitko (koleksioni Kristo Frashëri), Dine, Çajupi, Shiroka (fotografi nga Kel Marubi, Muzeu Kombëtar i Fotografisë “Marubi”), Noli (fotografuar në vitin 1909), Tashko-Koço (vitet 1930, Drejtoria e Arkivave të Shqipërisë).
Bleta dhe valët
Interesimi i Thimi Mitkos për folklorin filloi rreth vitit 1859, në Vjenë. Deri në vitin 1874 përmbledhja e tij ishte e përfunduar: 55 këngë popullore dhe 39 përralla e thënie popullore, kryesisht nga Shqipëria e jugut. Katër vjet më vonë u shtyp në Aleksandri, me shkronja greke, me titull grek Albaniké melissa dhe me një nëntitull shqip. Shqiptarët e njohin si Bleta shqiptare. Robert Elsie e vlerësoi si “përmbledhjen e parë të letërsisë gojore të krijuar për publikun shqiptar”. Një kopje, thuhet, u dogj publikisht në Athinë. Fjalori i tij shqip-grek i pabotuar, rreth 3.000 faqe në dorëshkrim, u zbulua më vonë në Aleksandri.
Shoku i tij Spiro Dine e vazhdoi punën në përmasa më të mëdha. Vepra e Dines Valët e detit doli në Sofje në vitin 1908: 856 faqe folklor dhe letërsi, në atë kohë libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë shqip.
Shoqëritë dhe gazetat
Shoqëria e parë shqiptare e Egjiptit u themelua në vitin 1875, dhe shumë të tjera pasuan. Në vitin 1881 Dine ishte ndër themeluesit e një seksioni egjiptian të Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, me qendër në Stamboll. Në vitin 1894 erdhi Vëllazëria Shqiptare, me Milo Duçin president. Ku u themelua është më pak e sigurt: historiani Stavro Skendi shkroi se u themelua në Kajro, ndërsa rrëfime të tjera, që nuk japin burim, përmendin Beni Suefin.
Gazetat pasuan. Historiani George Gawrych numëron katër periodikë shqiptarë në Egjipt deri në vitin 1908, po aq sa në Rumani, kundrejt shtatë secili në Bullgari dhe Itali. Ndër gazetat e kolonisë, atëherë dhe pak më vonë, ishin Toska, Besa-Besën, Shkopi dhe Rrufeja. Burimet nuk pajtohen për disa nga datat e tyre dhe madje për qytetet; ajo që është e sigurt është kjo. Toska doli nga viti 1901 deri në 1903. Shkopi, një gazetë satirike e redaktuar nga Athanas Tashko dhe Jani Vruho, doli për herë të parë më 10 mars 1907; kokëshkrimi i saj përmend Kajron, u shtyp në Sofje dhe u shpërnda falas. Në vitin 1922 Duçi themeloi Shoqërinë Botuese Shqiptare në Kajro.
Kolonia nuk ishte e bashkuar. Në vitet pas pavarësisë së Shqipërisë ajo u organizua në klube dhe shoqata patriotike që shpesh ishin në kundërshtim me njëra-tjetrën për çështje politike.
Një poet në Heliopolis, një psalt në Fajum
Andon Zako Çajupi, i lindur në fshatin Sheper në vitin 1866, studioi drejtësi në Gjenevë dhe u kthye në Egjipt rreth vitit 1894 për t’u stazhuar në një zyrë ligjore në Kajro. Karriera e tij ligjore përfundoi shpejt pasi mbrojti një kompani franceze kundër interesave të hidivit. I pavarur financiarisht, ai ia kushtoi kohën letërsisë dhe lëvizjes shqiptare në Egjipt. Baba-Tomorri, shtypur në Kajro në vitin 1902 dhe e emërtuar sipas malit Tomor në Shqipërinë qendrore, është vëllimi me vjersha për të cilin kujtohet më shumë. Ndër vjershat e tij është “Mëmëdheu”, shkruar nga një njeri që e kishte lënë fshatin e tij në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç:
„Mëmëdhê” quhetë toka
ku më ka rënurë koka.
Ku kam dashur mëm’ e atë,
Ku më njeh dhe gur’ i thatë.Në shqipen e sotme: “Mëmëdhe” quhet toka ku kam lindur, ku kam dashur nënën dhe babanë, ku më njeh edhe guri i thatë.
Andon Zako Çajupi, “Mëmëdheu”, te Baba-Tomorri, Kajro 1902; teksti sipas botimit të dytë (Tiranë, 1935);
Vitet e tij të mëvonshme i kaloi në një vilë në Heliopolis, ku vdiq më 11 korrik 1930. Eshtrat e tij u dërguan në Shqipëri në vitin 1958.

Vizitori më me ndikim ishte një i ri i lindur në Ibrik Tepe, një fshat në jug të Edirnes, që mbërriti me një trupë teatrale greke në turne dhe e la atë në Aleksandri. Fan Noli punoi nga marsi 1903 deri në mars 1905 si mësues i greqishtes dhe psalt kishe në Shibin el-Kom, dhe pastaj deri në prill 1906 në Fajum, ku “ishte vendosur një koloni e vogël shqiptare”. Në Egjipt studioi muzikë bizantine kishtare me një murg me emrin Nilos dhe vendosi të bëhej vetë prift ortodoks. Njohu gjithashtu Dinen, Vruhon dhe Tashkon, që e nxitën të shkonte në Amerikë. Në prill 1906 Noli lundroi për në Nju Jork, “me një biletë vapori të klasit të dytë që e pagoi Spiro Dine”. Dy vjet më vonë u shugurua prift dhe e kremtoi liturgjinë shqip për herë të parë, një histori që i përket udhërrëfyesit tonë për Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara.
Të tjerë kaluan rrugës për një rol në atdhe. Aleksandër Xhuvani nga Elbasani, më vonë gjuhëtar i shquar shqiptar, u detyrua të emigrojë në vitin 1910 dhe punoi në Egjipt si gazetar; pas pavarësisë u kthye për të drejtuar shkollën normale në Elbasan. Dhe Egjipti i dha Shqipërisë një zë në kuptimin e drejtpërdrejtë të fjalës: Tefta Tashko-Koço, e bija e Athanas Tashkos, lindi në Fajum në vitin 1910. Studioi këndim në Montpellier dhe në Paris dhe në vitin 1936 shkoi në Shqipëri, ku u bë një soprano e shquar koncertesh.
Jeta kulturore e kolonisë nuk mbaroi me pavarësinë. Një dokument i vitit 1937, botuar nga arkivistja Nevila Nika, përshkruan një festë në “shkollën shqiptare në Kajro”: nxënësit dhe mësuesit shfaqën një pjesë teatrale, me muzikë dhe Himnin e Flamurit, himnin kombëtar.
Teqeja në shkëmb: teqeja bektashiane e Kajros
Për rreth shtatëdhjetë vjet teqeja bektashiane në kodrën e Mukatamit mbi Kajro u udhëhoq nga baba shqiptarë, dhe u bë një vend takimi për shqiptarët e Egjiptit. Banorët e Kajros e njihnin si teqenë e al-Maghawrit, në arabisht تكية المغاوري, sipas shenjtit që thuhet se është i varrosur në shpellën e saj; emri do të thotë “njeriu i shpellës”. Robert Elsie e quan teqenë e Magaurit. Vendi është më i vjetër se komuniteti shqiptar. Tradita e vetë teqesë e identifikon shenjtin si Kaygusuz Abdalin, një dervish nga Alanja në bregdetin e Anadolit i njohur në Kajro si Abdullah al-Maghawri. Ai nuk ishte shqiptar.
Nga viti 1885 teqeja u udhëhoq pa ndërprerje nga shqiptarë. Atë vit Haydar Mehmed Baba, i lindur në Leskovik, u bë në fakt kryetar i saj. Pas tij erdhi Mehmed Lutfi Baba, i lindur në vitin 1849 në rajonin e Gjirokastrës, dhe Ahmed Sirri Baba, i lindur në vitin 1895 në fshatin Glinë pranë Leskovikut. H. T. Norris i quan “tre shejhët e fundit të tarikatit në Egjipt, të gjithë shqiptarë”. Shumica e krerëve më të hershëm kishin ardhur nga Anadolli, megjithëse lista e babave e botuar nga studiuesi turk H. Dursun Gümüşoğlu, sipas Bedri Noyanit, emërton edhe një baba nga Elbasani rreth vitit 1800.
Ata që shkruan për vendin theksuan bukurinë e tij. Studiuesi amerikan John Kingsley Birge, në studimin e tij të vitit 1937 për rendin, e quajti “teqenë e bukur Kaygusuz në Mokattam [Muqattam] në Kajro”, teqenë bektashiane më të famshme jashtë Turqisë dhe Shqipërisë. Për shqiptarët e Egjiptit ishte më shumë se një vend shenjtor. Dorian Koçi, duke shkruar në revistën shqiptare Univers, e përshkruan si “një vend takimi për të gjithë shqiptarët në Egjipt” dhe i njeh meritën se i afroi myslimanët dhe të krishterët e kolonisë.
Pas vitit 1946 teqeja pati një mysafir mbretëror. “Vendi i preferuar” i Mbretit Zog në Kajro, shkruan Tomes, “ishte manastiri bektashi në shkëmbin e Mukatamit, ku, mes shatërvanësh dhe gazelash të zbutura, mund të ulej dhe të bisedonte me shqiptaro-egjiptianë”. Kur motra e mbretit, Ruhije, vdiq në vitin 1948, u varros në varrezat e teqesë, ku pas vdekjes së tij më 1932 ishte prehur Princi Kamal al-Din Husayn, nip i Hidivit Ismail dhe vetë anëtar i rendit. Vendi ku prehen sot eshtrat e Ruhijes nuk shënohet në burimet e përdorura këtu. Ndër miqtë e babës ishte poeti Ahmad Rami, që shkroi këngë për Umm Kulthumin, dhe më vonë vargun e gdhendur në varrin e babës.
Më 30 janar 1949 një mbledhje përfaqësuesish bektashi në teqenë e Kajros çmoi se askush i emëruar nga regjimi komunist i Shqipërisë nuk mund ta përfaqësonte tarikatin, dhe vendosi se Ahmed Sirri Baba ishte kandidati më i përshtatshëm për postin e tij më të lartë, atë të kryegjyshit (dedebaba). Teqeja ishte gjithashtu një stacion në rrugën drejt perëndimit. Baba Rexheb, që kishte ikur nga Shqipëria në vitin 1944, qëndroi atje para se të mbërrinte në Nju Jork në vitin 1952. Me dervishë të tjerë nga Kajro ai themeloi teqenë bektashiane shqiptare pranë Detroitit, që u hap në vitin 1954.
Fundi erdhi shpejt. Në fillim të vitit 1957 toka në Mukatam u shpronësua dhe u kthye në zonë ushtarake. Ahmed Sirri Baba dhe pesë dervishët e tij të fundit u zhvendosën në Maadi, në jug të Kajros, në ndërtesa që i kishin përkitur një princi të dinastisë së vjetër. Biri i një fqinji, gazetari Samir Raafat, kujtonte se babai mbërriti “i shoqëruar nga një ndjekës i vogël, një tufë e vogël dhish dhe disa bimë shtëpie të rralla”. Vetëm kujtimet e piktorit egjiptian Esmat Dawestashy regjistrojnë se çfarë ndodhi më pas: eshtrat e të varrosurve në Mukatam u zhvendosën në varrezat e Basatinit, dhe shpella e shenjtit u bë depo furnizimesh. Dawestashy shkroi gjithashtu se, meqë kujtesa kishte nisur t’i dobësohej, në kujtimet e tij fantazia dhe faktet po përzieheshin.
Familja e Dawestashyt dhe ai vetë qëndronin te babai sa herë që vinin në Kajro. Në verën e vitit 1962 Dawestashy, atëherë nëntëmbëdhjetë vjeç, e vizitoi teqenë e Maadit me të atin. Babai, i sëmurë rëndë nga diabeti, i bëri një ofertë:
“Sirri Baba më propozoi të bëhesha dervish i teqesë së re në Maadi. Qëllimi i tij ishte të sigurohej që pas vdekjes së tij unë t’i merrja nën kujdes dervishët e kësaj teqeje si shehu i tyre.”
Esmat Dawestashy, kujtime (Aleksandri, 2004), përkthyer shqip nga dua.com nga versioni turqisht i Salih Çiftit (2011, f. 140)
Dawestashy refuzoi: ai donte të studionte në fakultetin e arteve të bukura në Aleksandri. Para se të largohej, babai këmbënguli që ai, i ati dhe disa mysafirë të vishnin rroba dervishësh, dhe Dawestashy i fotografoi me kamerën e tij: me gjasë, shkroi ai, fotografitë e fundit të babait dhe të teqesë së tij. Ahmed Sirri Baba vdiq në janar të vitit 1963 dhe, me leje të veçantë, u varros në varrin që e kishte ndërtuar për vete në teqenë e vjetër. Me vdekjen e tij, përfundon Salih Çift në Enciklopedinë e Islamit të Fondacionit turk Diyanet, bektashizmi në Egjipt mori fund. Në vitin 1972 studiuesi holandez Frederick de Jong i gjeti dokumentet e teqesë në një treg të Kajros; ato ruhen sot në bibliotekën e Universitetit të Leidenit.
Një mbret në Aleksandri: vitet egjiptiane të Zogut
Mbreti Zog i Shqipërisë, i dëbuar nga pushtimi italian i vitit 1939, kaloi më shumë se nëntë vjet të mërgimit të tij në Egjipt, nga shkurti 1946 deri në gusht 1955. Ai erdhi, shkruan Mansel, “me ftesën e Mbretit Faruk”. Tomes jep tri arsye për këtë zgjedhje: Egjipti “kishte një komunitet të konsiderueshëm shqiptar”, “nuk e kishte ndërprerë kurrë njohjen e Mbretërisë së Shqipërisë”, dhe themeluesi i dinastisë së tij thuhej se kishte qenë shqiptar.
Zogu dhe Mbretëresha Geraldinë zbritën në skelën e Port Saidit herët më 23 shkurt 1946. Kur treni i tyre arriti në Kajro, shënon Tomes, e gjetën stacionin “të zbukuruar me flamuj shqiptarë”. Në Egjipt ai investoi në skema importi e eksporti dhe ngriti një fabrikë të vogël armësh, shkruan Tomes, dhe meqë statusi diplomatik e përjashtonte nga tatimi, jetoi aq madhërisht sa çdo pasha. Bleu një parcelë në korniçën e Ramlehut në Aleksandri, dhe familja u zhvendos në shtëpinë e re në verën e vitit 1948. Princi i Kurorës Leka, nëntë vjeç, shkoi në Victoria College aty pranë, “gjithmonë me dy truprojë”.
Rreth mbretit, shqiptarët e Egjiptit patën përsëri për një kohë të shkurtër një qendër. Kajroja, vëren Tomes, “kishte Legatën e fundit Mbretërore Shqiptare”, dhe çdo 28 nëntor festa kombëtare “mblidhte së bashku bashkatdhetarët dhe diplomatët miq”. Megjithatë biografi i mbretit shton një vërejtje të matur për shqiptaro-egjiptianët që Zogu i takoi në teqe: “Shumica e shihnin me simpati, por pak identifikoheshin fort me Shqipërinë moderne.”
Nuk zgjati. Një vit pasi bleu shtëpinë, Zogu i tha Geraldinës: “Nuk mendoj se do të mund të jetojmë këtu për shumë kohë.” Pas rënies së Farukut qeveria egjiptiane e mbylli legatën shqiptare, në gusht 1953. Më 28 shtator dhe përsëri më 1 nëntor policia bastisi vilën, dhe Zogu u akuzua për evazion fiskal. Tashmë i sëmurë rëndë, ai nuk mund të merrte më vendime; Geraldinës i takoi të organizonte nisjen. Familja u largua nga Egjipti më 1 gusht 1955, dhe Zogu vdiq në Francë në vitin 1961.
Më pak se një vit pas largimit të tij, më 19 prill 1956, Egjipti dhe Republika Popullore e Shqipërisë vendosën marrëdhënie diplomatike.
Si përfundoi kolonia
Kolonia shqiptare e Egjiptit i humbi mbrojtësit e saj në vitin 1952, institucionet e saj në vitet që pasuan, dhe me kalimin e kohës pjesën më të madhe të identitetit të saj të veçantë.
Elsie jep versionin më të ashpër. “Me ardhjen e Gamal Abdel Naserit dhe nacionalizimin arab të Egjiptit”, shkruan ai, “jo vetëm familja mbretërore, por edhe e gjithë komuniteti shqiptar, rreth 4.000 familje, u detyruan të largoheshin nga vendi.” Ai nuk emërton asnjë burim për shifrën, dhe prova të tjera sugjerojnë se “e gjithë” shkon shumë larg.
Largimet ishin të vërteta. Salih Çift shkruan se nga korriku 1952 turqit, çerkezët dhe shqiptarët që jetonin në Egjipt ranë nën presion të hapur ose të tërthortë. Dy dervishët e fundit të teqesë u larguan për t’u bashkuar me të afërmit në Amerikë.
Por disa mbetën. Kur Mufaku kaloi një muaj në Egjipt në verën e vitit 1979, ai takoi, siç kujton, veprimtarë të shquar të kolonisë shqiptare, mes tyre Qerim Haxhiun dhe Musa Shehun, që i dhanë botime origjinale dhe fotografi të rralla.
Ajo që ndodhi me ata që mbetën është, sipas leximit tonë, gjysma më e qetë e historisë: ata u bënë egjiptianë. Tomes, duke përshkruar fundin e viteve 1940, vëren se edhe atëherë pak shqiptaro-egjiptianë identifikoheshin fort me Shqipërinë moderne. Deri në vitin 2010 Elsie mund të shkruante, në një rresht të vetëm: “Pakica shqiptare në Egjipt tani është tretur.”
Pikat e kthesës në data
- 1811: një masakërMehmet Ali Pasha i vret krerët mamlukë në Kalanë e Kajros; një dëshmi i përmend ushtarët e tij shqiptarë si njerëzit që qëlluan.
- 1878: një libërPërmbledhja e Mitkos me këngë dhe përralla popullore shqiptare shtypet në Aleksandri.
- 1894: një shoqëriVëllazëria Shqiptare themelohet, me Milo Duçin president.
- 1902: një poetAndon Zako Çajupi boton “Baba-Tomorri” në Kajro.
- 1906: një biletëFan Noli lundron për në Nju Jork me një biletë të paguar nga Spiro Dine.
- 1936: një numërimNjë raport në arkivin shtetëror të Shqipërisë i çon shqiptarët e Egjiptit në rreth 8.000.
- 1952: një mbret largohetMbreti Faruk rrëzohet nga froni dhe e lë Egjiptin me det.
- 1963: babai i funditAhmed Sirri Baba vdes dhe jeta bektashiane në Egjipt mbaron me të.
- 1972: dokumentetDokumentet e teqesë shfaqen në një treg të Kajros; sot ndodhen në Leiden.
- 2013: KosovaEgjipti njeh Republikën e Kosovës.
- 2025: libra shkollorëAmbasada në Kajro u ofron tekste shkollore të shqipes shtetasve egjiptianë me origjinë shqiptare.
Sa shqiptarë kishte? Numrat që ekzistojnë
Nuk ka asnjë numërim të shqiptarëve të Egjiptit që të mund të mbrohet, për asnjë datë. Nuk njihet asnjë tabelë regjistrimi egjiptian që i numëron veçmas. Një arsye e mundshme është se deri në vitin 1912 shqiptarët ishin nënshtetas osmanë dhe nuk do të regjistroheshin si kombësi më vete. Ajo që ekziston është një grusht shifrash me cilësi shumë të ndryshme.
| Data | Shifra | Çfarë numëron, dhe sa e qëndrueshme është |
|---|---|---|
| 1801 | rreth 4.000 | Forca e parregullt shqiptare e ushtrisë osmane, siç “raportohet” në biografinë e Khaled Fahmyt për Mehmet Ali Pashën. Shifra 300, që citohet shpesh me të, është çeta nga Kavalla në të cilën shërbente Mehmet Ali Pasha. Ushtarë, jo kolonë. |
| 1936 | rreth 8.000 | Shqiptarët në Egjipt sipas një raporti në Arkivin Qendror Shtetëror të Shqipërisë, cituar nga historiani Muhamed Mufaku, që shton se kjo i bënte komunitetin e pestë më të madh të huaj në Egjipt, pas grekëve, italianëve, francezëve dhe britanikëve. Raporti vetë nuk mund të konsultohej. |
| vitet 1950 | “rreth 4.000 familje” | Komuniteti që Robert Elsie thotë se u detyrua të largohej nën Naserin. Nuk jepet burim apo përkufizim, dhe shifra nuk përputhet mirë me 8.000 njerëzit e vitit 1936. |
| 2011 | “rreth 18.000” | Shqiptarët në Egjipt, “sipas supozimeve, mbetje të mbijetuara të ushtrisë së Mohammad Alit”, në një libër mbi nacionalizmin dhe internetin nga politologu Robert A. Saunders (f. 98). “Sipas supozimeve” i referohet origjinës së tyre, jo shifrës; shënimi që mund ta japë burimin e shifrës nuk u lexua dot. Wikipedia angleze e jep, me këtë libër si burim, si totalin e shqiptarëve në Egjipt. |
| pa datë | “rreth 50.000” | Shqiptarë në Egjipt “që nga koha” e Mehmet Ali Pashës, në një artikull të vitit 2010 nga Dorian Koçi. Nuk jepet burim, dhe nuk është e qartë nëse bëhet fjalë për një datë të vetme apo për një periudhë të tërë. |
| 2024 | pa shifër | Tabelat e Kombeve të Bashkuara për numrin e migrantëve nuk japin një shifër më vete për njerëzit e lindur në Shqipëri që jetojnë në Egjipt. |
Këto shifra nuk mund të mblidhen ose të vizatohen si prirje, prandaj këtu nuk ka grafik të popullsisë. Raporti i vitit 1936, nëse është i saktë, përshkruan koloninë në kulmin e saj: Mufaku shkruan se një valë e re mbërritjesh midis dy luftërave botërore e çoi numrin e shqiptarëve në Egjipt në pikën e tij më të lartë.
Shqiptarët në Egjipt sot
Ajo që ekziston sot është një ambasadë, pasardhës që janë shtetas egjiptianë, dhe shqiptarë që kanë ardhur më kohët e fundit. Nuk njihet asnjë shoqatë, klub apo shkollë e shqiptarëve në Egjipt me veprimtari aktuale.
Vetë ambasada përdor dy terma: “diaspora e vjetër” dhe “diaspora e re”. Të dyja diasporat u ftuan kur Presidenti i Shqipërisë Bajram Begaj vizitoi Kajron për hapjen e Muzeut të Madh të Egjiptit në fillim të nëntorit 2025. Sipas njoftimit të ambasadës, presidenti foli për ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare dhe propozoi hapjen e kurseve për fëmijët që dëshirojnë të mësojnë gjuhën shqipe. Disa nga pjesëmarrësit e diasporës së vjetër, vazhdon raporti, shprehën një dëshirë të fortë për të marrë pasaporta shqiptare, dhe u premtua mbështetje.
Njoftimet nuk japin numra dhe pak emra. Një emër bie në sy. Në mars 2026 ambasadori priti Erik Adamin, të cilin ambasada e përshkruan si një biznesmen të suksesshëm në Egjipt, përfaqësuesin më të njohur të diasporës së vjetër shqiptare dhe pasardhës të Thimi Mitkos. I njëjti njoftim e falënderon për mbështetjen e veprimtarive që ambasada ka zhvilluar me komunitetin shqiptar në Kajro, Aleksandri dhe gjetkë. Linja e prejardhjes është pohim i ambasadës dhe nuk është kontrolluar në mënyrë të pavarur.
Për këdo në Egjipt që dëshiron të marrë kontakt, ambasada është e vetmja adresë. Në një takim me shqiptarët në Egjipt në qershor 2025 ajo prezantoi konsullin e saj, Harilla Goga, si personin që do të mbante lidhje me komunitetin, dhe u ofroi libra shkollorë atyre që dëshirojnë të mësojnë shqip. Faqet e saj të lajmeve, të kontrolluara në nëntor 2026, nuk shpallin asnjë kurs, klub apo takim të rregullt; lajmet më të fundit për komunitetin, të marsit 2026, ftojnë shqiptarët e jashtëm në samitin e katërt të Diasporës Shqiptare, Diaspora Shqiptare 2030, në mesin e prillit 2026.
Lidhja më e dokumentuar sot është arsimi fetar. Universiteti Al-Azhar në Kajro është vendi ku formohen disa teologë shqiptarë dhe kosovarë: kryetari i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë, Bujar Spahiu, i përfundoi studimet teologjike atje në vitin 2003, sipas profilit të vetë komunitetit. Në shtator 2024 Bashkësia Islame e Kosovës priti një grup studentësh të saj me bursë që studiojnë në Al-Azhar. Asnjëri organ nuk publikon sa studentë ka në Egjipt, dhe nuk njihet asnjë shoqatë e studentëve shqiptarë atje.
Kontaktet zyrtare midis dy shteteve janë rritur në vitet 2020. Në mesin e dhjetorit 2025 komiteti i përbashkët ekonomik i dy vendeve u mblodh në Tiranë, për herë të parë që nga viti 1993; ambasada shqiptare e quajti rastin vizitën e parë ministrore egjiptiane të nivelit të lartë në gati njëzet vjet. Në vitin 2025 Tirana dhe Aleksandria ndanë një titull: Unioni për Mesdheun i emëroi Kryeqytetet e para Mesdhetare të Kulturës dhe Dialogut.
Edhe studimet kanë lëvizur. Në vitin 2018 botuesi i Kajros Dar al-Shorouk nxori historinë e Mufakut në arabisht, me emrin e tij arab Muhammad al-Arna'ut, si al-Jaliya al-makhfiya (الجالية المخفية), “Komuniteti i fshehur: kapituj nga historia e shqiptarëve në Egjipt”. Ishte menduar për lexues egjiptianë, shpjegon Mufaku, për të cilët një koloni që dikur kishte luajtur një rol kaq të madh kishte mbetur e fshehur.
Çfarë mund të shihni ende
Gjurmët më të dukshme janë monumentet e dinastisë së Mehmet Ali Pashës, që Egjipti i paraqet si pjesë të trashëgimisë së tij kombëtare. Vendet e vetë komunitetit, teqeja në shkëmb dhe shtëpitë e poetëve, gjenden më vështirë.

- Kajro, Kalaja. Xhamia e Mehmet Ali Pashës ndodhet brenda Kalasë, në vendin e pallateve mamluke. Aty u vranë edhe mamlukët në vitin 1811. Në sheshin në këmbët e Kalasë pasha u përpoq të stërvitte trupat e tij shqiptare në vitin 1815.
- Kajro, Xhamia al-Rifa’i. Hidivi Ismail dhe mbretërit Fuadi I dhe Faruku janë varrosur këtu.
- Kajro, Pallati Manial. Pallati i Princit Muhammad Ali Tawfik, anëtar i dinastisë, sot është muze.
- Aleksandri. Statuja kalorëse prej bronzi e Mehmet Ali Pashës nga skulptori francez Henri-Alfred Jacquemart mbërriti në Egjipt në vitin 1872 dhe u zbulua, sipas historianes së artit Alia Nour, më 16 gusht 1873. Pesë vjet më vonë libri i Mitkos u shtyp në të njëjtin qytet.
- Kavalla, Greqi. Shtëpia e njohur si e Mehmet Ali Pashës dhe Imareti, kompleksi bamirës që ai filloi ta ndërtonte në vitin 1813, ende qëndrojnë në qytetin e vjetër. Një statujë e dytë kalorëse, nga skulptori grek Konstantinos Dimitriadis, u zbulua më 6 dhjetor 1949.

Vendi bektashi në Mukatam është i mbyllur që nga viti 1957. Gjendja e tij e sotme nuk është e dokumentuar, dhe ndodhet në atë që u bë zonë ushtarake, prandaj mos shkoni ta kërkoni. Çajupi nuk prehet më në Egjipt; eshtrat e tij u dërguan në Shqipëri në vitin 1958.
Adresari: kontakte dhe burime të verifikuara
Kontrolluar në nëntor 2026. Lista është e shkurtër me qëllim: përmban vetëm atë që ekziston në mënyrë të verifikueshme sot. Orari, tarifat dhe rregullat e hyrjes ndryshojnë; konfirmojini para se të udhëtoni. Emrat arabë jepen që t’i kërkoni në vend.
- Ambasada e Shqipërisë në Kajro: 27 El-Gezera Al-Wossta, kati përdhes nr. 4, Zamalek, Kajro. Telefon +202 27361815/4321. E-mail [email protected]. Ambasadori, Sami Shiba, paraqiti kredencialet më 14 korrik 2024. Burimi: faqja e internetit e ambasadës.
- Shërbimet konsullore: ambasada thotë se ofron të gjitha shërbimet konsullore përveç prodhimit të pasaportave dhe letërnjoftimeve biometrike, dhe se ato ofrohen online përmes portalit e-Albania. Faqet e saj tregojnë dy numra të ndryshëm celularë për emergjenca, prandaj pyesni ambasadën cili është aktual.
- Për qytetarët e Kosovës: Egjipti e njohu Republikën e Kosovës më 26 qershor 2013, sipas njoftimit të ministrisë së jashtme egjiptiane të asaj dite dhe listës së vetë Kosovës të njohjeve. Në nëntor 2018 ministri i jashtëm i Egjiptit, Sameh Shoukry, i tha televizionit serb gjatë një vizite në Beograd se vendimi nuk do të zbatohej derisa statusi i Kosovës të zgjidhej përmes negociatave; faqja kosovare e lajmeve Periskopi, që e raportoi intervistën më 28 nëntor 2018, e quajti këtë njohje “të ngrirë”. Lista e ambasadave të Kosovës nuk përfshin asnjë në Egjipt, prandaj pyesni Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe të Diasporës në Prishtinë cila përfaqësi u shërben qytetarëve të saj atje.
- Vizat për Egjiptin: portali zyrtar i e-Vizës i Egjiptit i rendit si Shqipërinë ashtu edhe Republikën e Kosovës midis kombësive që mund të aplikojnë në internet. Në nëntor 2026 e jepte tarifën për një vizë turistike me një hyrje 30 dollarë amerikanë dhe për një me shumë hyrje 65 dollarë amerikanë, dhe kërkonte që aplikimet të bëheshin të paktën shtatë ditë para nisjes.
- Ambasada e Egjiptit në Tiranë: Rruga Kuvajt nr. 1, Tiranë; telefon +355 4 223 3022, siç listohet nga ministria e Jashtme e Egjiptit.
- Lexim në shqip dhe anglisht: faqet e Robert Elsie-t për Çajupin dhe Fan Nolin, dhe eseja e Muhamed Mufakut “Nga historia e shqiptarëve në Egjipt” në gazetën Dielli.
Si u përpilua ky udhërrëfyes
Ky udhërrëfyes mbështetet në burime që i hapëm vetë midis 16 dhe 17 nëntorit 2026: histori akademike dhe vepra referuese, raportet e vetë ambasadës shqiptare, faqe zyrtare të trashëgimisë egjiptiane dhe greke, dhe regjistra muzeale. Një regjistër burimesh me pasazhin e saktë pas çdo pohimi ruhet me dosjet e punës së artikullit.
Disa rregulla e formuan tekstin. Kur historianët nuk pajtohen, si te origjina e Mehmet Ali Pashës, japim të dyja palët dhe themi kush e mban cilën pikëpamje. Pohimet e marra nga burime shqiptare e turke jepen në përkthimin ose parafrazimin tonë. Kur një numër nuk ka burim të gjurmueshëm, ose e themi këtë ose e lëmë jashtë. Dhe kur nxjerrim një përfundim tonin, si për fatin e pasardhësve të ushtarëve dhe për mënyrën si u shpërbë kolonia, e shënojmë si përfundim të yni.
Shumë gjëra mbeten të panjohura. Nuk mundëm të konsultonim librat e Mufakut, regjistrimet egjiptiane të viteve 1927 deri 1947, raportin e vitit 1936 që ai citon apo arkivin e shoqatave shqiptare në Tiranë, as disa studime që do ta thelloninë këtë rrëfim: artikullin e Frederick de Jong për teqenë e Maghawrit (1981), jetën e Baba Rexhebit nga Frances Trix (2009), punën e Nathalie Clayer për bektashinjtë shqiptarë (1990), relacionin e udhëtimit të vitit 1993 të Shkëlzen Halimit dhe Emin Azemit, dhe historinë e dinastisë nga ish-ambasadori Faruk Borova (2012). Nuk gjetëm asnjë numërim të besueshëm të shqiptarëve të Egjiptit për asnjë datë, asnjë intervistë të botuar me një pasardhës në Egjipt sot, dhe asnjë shoqatë me veprimtari aktuale. Nëse i përkisni një prej këtyre familjeve, ose keni dokumente dhe fotografi nga kolonia, historia e treguar këtu është e paplotë pa ju.
Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Egjipt
Sa shqiptarë jetojnë sot në Egjipt?
Askush nuk e di. Nuk njihet asnjë shifër egjiptiane e botuar për banorët me origjinë shqiptare, dhe tabelat e migrantëve të Kombeve të Bashkuara nuk listojnë një numër të veçantë për njerëzit e lindur në Shqipëri. Ambasada shqiptare në Kajro flet për një diasporë të vjetër, që do të thotë shtetas egjiptianë me prejardhje shqiptare, dhe një të re, pa dhënë numra. E vetmja shifër arkivore e njohur është historike: rreth 8.000 shqiptarë në një raport të vitit 1936.
A ishte shqiptar Mehmet Ali Pasha i Egjiptit?
Nuk është e dokumentuar. Ai lindi rreth vitit 1769 ose 1770 në Kavallë, në atë që sot është Greqia, dhe erdhi në pushtet në Egjipt si komandant i trupave shqiptare. Encyclopaedia Britannica thotë se prejardhja e tij etnike është e panjohur, megjithëse mund të ketë qenë shqiptar. Biografi i tij Khaled Fahmy shkruan se gjuha e tij amtare ishte turqishtja dhe e quan të gabuar idenë se ishte shqiptar etnik. Vepra të tjera, si fjalori i Robert Elsie-t, e përshkruajnë dinastinë e tij si shqiptare.
Pse shkuan shqiptarët në Egjipt?
Për dy arsye të ndryshme në dy periudha të ndryshme. Ushtarë shqiptarë shërbyen në Egjipt që nga shekulli i tetëmbëdhjetë, dhe ata që erdhën me ushtrinë osmane në vitin 1801 u bënë forca pas ngritjes së Mehmet Ali Pashës. Nga vitet 1860, tregtarë, profesionistë dhe punëtorë nga Shqipëria e jugut, sidomos rajoni i Korçës, erdhën për punë dhe tregti në një ekonomi që rritej shpejt. Një familje sunduese që shumë e konsideronin shqiptare e bëri Egjiptin një vend mikpritës për ta.
Cilët libra shqip u shkruan ose u shtypën në Egjipt?
Më të njohurit janë përmbledhja e Thimi Mitkos me këngë e përralla popullore, Bleta shqiptare, shtypur në Aleksandri në vitin 1878, dhe vjershat e Andon Zako Çajupit Baba-Tomorri, shtypur në Kajro në vitin 1902. Spiro Dine, që jetoi në Egjipt, botoi në Sofje në vitin 1908 librin e tij prej 856 faqesh Valët e detit. Gazeta shqiptare si Toska dhe Shkopi u redaktuan gjithashtu në Egjipt në vitet 1900.
Çfarë bëri Fan Noli në Egjipt?
Fan Noli jetoi në Egjipt nga viti 1903 deri në 1906. Punoi si mësues i greqishtes dhe psalt kishe, së pari në Shibin el-Kom dhe pastaj në Fajum, dhe njohu patriotët shqiptarë të kolonisë. Ata e nxitën të emigronte në Shtetet e Bashkuara, dhe Spiro Dine ia pagoi biletën e anijes. Noli lundroi në prill 1906. Dy vjet më vonë, në Boston, e kremtoi liturgjinë shqip për herë të parë, hapi i parë drejt një Kishe Ortodokse Shqiptare.
Çfarë ndodhi me teqenë bektashiane në Kajro?
Teqeja bektashiane në kodrën e Mukatamit u udhëhoq nga baba shqiptarë pa ndërprerje nga viti 1885. Në fillim të vitit 1957 toka e saj u shpronësua dhe u bë zonë ushtarake, dhe babai i fundit, Ahmed Sirri, u zhvendos me pesë dervishë në një vilë në Maadi. Ai vdiq në janar 1963, dhe jeta bektashiane në Egjipt përfundoi me të. Dokumentet e teqesë u gjetën në një treg të Kajros në vitin 1972 dhe ruhen tani në Universitetin e Leidenit.
Pse jetoi Mbreti Zog në Egjipt?
Mbreti Zog erdhi në Egjipt në shkurt 1946 me ftesën e Mbretit Faruk. Egjipti kishte një komunitet të konsiderueshëm shqiptar dhe nuk e kishte ndërprerë kurrë njohjen e Mbretërisë së Shqipërisë, dhe shtëpia e tij mbretërore thuhej se ishte me origjinë shqiptare. Zogu jetoi kryesisht në Aleksandri. Pasi Mbreti Faruk u rrëzua në vitin 1952, legata shqiptare u mbyll dhe vila e Zogut u bastis nga policia. Ai u nis për në Francë më 1 gusht 1955.
A ka ambasadë shqiptare në Egjipt?
Po. Ambasada e Shqipërisë ndodhet në 27 El-Gezera Al-Wossta në lagjen Zamalek të Kajros, telefon +202 27361815, email [email protected]. Ofron shërbime konsullore përmes portalit e-Albania, përveç prodhimit të pasaportave dhe kartave të identitetit biometrike. Dy shtetet vendosën marrëdhëniet e tyre diplomatike aktuale më 19 prill 1956; para kësaj, Egjipti e kishte njohur Mbretërinë e Shqipërisë. Egjipti ka një ambasadë në Tiranë. Kosova nuk figuron me ambasadë në Egjipt; Egjipti e njohu Kosovën në vitin 2013, por në vitin 2018 ministri i tij i jashtëm tha se vendimi nuk do të zbatohej derisa statusi i Kosovës të zgjidhej përmes negociatave.
Në qershor 2025 ambasada në Kajro u premtoi libra shkollorë egjiptianëve që donin të mësonin shqip. Mbi 120 vjet më parë, faqja e titullit të Baba-Tomorri të Çajupit, e shtypur në të njëjtin qytet, u kishte bërë lexuesve një pyetje me dy vargje: “Shqipja qysh u eshte dukur? Sa é-embel, sa é-bukur.”
Shqiptarët e Egjiptit i përkisnin një bote më të gjerë. Lexoni se si të njëjtat shekuj osmanë e formësuan komunitetin shumë më të madh të shqiptarëve në Turqi, ndiqni Fan Nolin matanë oqeanit te shqiptarët e Shteteve të Bashkuara, takoni korrespondentët e Mitkos dhe të Dines mes arbëreshët, italo-shqiptarët e Italisë, ose shfletoni çdo vend në qendrën e komunitetit shqiptar. Dhe nëse do të preferoni ta shkruani kapitullin e radhës në vend që të lexoni të fundit, njihni shqiptarë në dua.com.





