Shqiptarët në Amerikë
Kudo që ke zbritur, dikush prej nesh e ka shtëpinë aty afër.
Nga 750,000 deri në një milion prej nesh jetojnë këtu, të shpërndarë në një kontinent të tërë — dhe copat e Amerikës shqiptare janë më larg nga njëra-tjetra sesa secila prej tyre nga Shqipëria. Ja ku ndodhet vërtet komuniteti dhe si ia del të gjejë njëri-tjetrin.
Mbi 1.1 milion shqiptarë tashmë në dua.comProfile të verifikuara me foto
Ku ndodhesh?
Zgjidh një vend dhe do të të tregojmë çfarë thonë të dhënat — dhe kush është tashmë atje.
Në New York e përreth
68,240
veta me origjinë shqiptare në zonën metropolitane
Tre nga çdo dhjetë shqiptaro-amerikanë. Staten Island është 1.75% shqiptar — përqindja më e lartë e çdo qarku në vend — ndërsa zona më shqiptare e censit në Amerikë është ajo e Allertonit, në Bronx, me 16.8%.
Regjistrimi është falas · 3,245 anëtarë këtu
750,000–1 mln
Vlerësimi i vetë komunitetit
Albanian American Civic League · National Albanian Registry
228,504
Të numëruar sipas origjinës
± 8,279 · ACS 2020–2024, tabela B04006
13,437
Tashmë në dua.com në SHBA
3,245 prej tyre në New York · korrik 2026
Kombi shqiptar pati një gazetë në Boston përpara se të kishte një shtet. Dielli doli për herë të parë më 15 shkurt 1909, i shtypur nga emigrantë shqiptarë, shumë prej tyre nga fshatrat rreth Korçës. Shqipërisë do t’i duheshin edhe tre vjet të tjera për të shpallur pavarësinë.
Është një detaj i jashtëzakonshëm, por na thotë edhe diçka për shqiptarët në Amerikë. Kjo është një diasporë e vjetër — aq e vjetër sa numërimi i saj vetëm sipas vendlindjes nuk kishte si të funksiononte.
Pyet brenda komunitetit dhe ka gjasa të dëgjosh 750,000 deri në 1 milion. Kthehu nga të dhënat e qeverisë amerikane dhe pamja del krejt tjetër. 252,106 veta shkruan «shqiptar» te pyetja e detajuar për racën, 228,504 deklaruan origjinë shqiptare, 184,704 flasin shqip në shtëpi dhe 110,504 banorë të SHBA-së kanë lindur në Shqipëri.
Dikush që ka lindur në Bronx nga prindër shqiptarë mund të mos ketë jetuar kurrë në Shqipëri. Një familje nga Kosova është shqiptare pa u shfaqur Shqipëria askund në të dhënat e vendlindjes. Një familje e brezit të tretë mund ta ndiejë veten shqiptare shumë kohë pasi anglishtja ia ka zënë vendin shqipes rreth tryezës së darkës.
Komunitetet e para zunë rrënjë rreth Bostonit. Pastaj Shqipëria komuniste e mbylli praktikisht një rrugë migrimi për katër dekada. Pas rënies së regjimit, shqiptarët nisën të mbërrinin sërish, në numra shumë më të mëdhenj, mijëra prej tyre përmes llotarisë amerikane të vizave. New York-u u bë qendra e natyrshme, por Amerika shqiptare nuk i përkiti kurrë një qyteti të vetëm. Komunitete u rritën në Michigan, Massachusetts, Connecticut e gjetkë, ndërsa familjet nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe trevat e tjera shqipfolëse i shtuan diasporës historitë e veta.
Ajo histori duket ende në jetën e përditshme. Në kishat dhe xhamitë e ngritura nga brezat e mëparshëm. Në restorantet që dikur e fshihnin pronësinë shqiptare pas emrash italianë dhe në ato më të rejat që i vënë fjalët shqipe me krenari mbi derë. Në shtëpitë ku gjyshërit flasin shqip, prindërit lëvizin mes dy gjuhëve dhe fëmijët kuptojnë më shumë shqip nga sa janë të gatshëm të flasin.
Duket edhe në një pyetje që shqiptarët ia bëjnë njëri-tjetrit thuajse pa e menduar: Nga je?
Në Amerikë, përgjigjja rrallë është aq e thjeshtë sa pyetja.
Ky udhërrëfyes e ndjek atë komunitet nga të ardhurit e parë në Boston deri te Amerika shqiptare e sotme: ku u vendosën njerëzit, si ndryshoi migrimi pas komunizmit, çfarë mund dhe çfarë nuk mund të na thotë Censi, si kanë ndryshuar feja e gjuha nga brezi në brez dhe si vazhdon të gjejë njëri-tjetrin një komunitet i shpërndarë në një kontinent të tërë.
Përgjatë gjithë udhërrëfyesit e mbajmë të qartë një dallim. Shifra 750,000–1 milion është një vlerësim i komunitetit, jo një numërim i Censit. Bazat zyrtare amerikane të të dhënave nxjerrin shifra më të vogla, sepse matin gjëra të caktuara — origjinën, vendlindjen, gjuhën ose vetëdeklarimin — dhe jo çdo njeri që e quan veten shqiptar.
Për krahasim me komunitetet e tjera shqiptare jashtë vendit, shih Shqiptarët në Massachusetts, Shqiptarët në Londër: një komunitet me rreth 80,000 veta, Shqiptarët në Britani: një komunitet me mbi 150,000 veta, Greqia, Italia, Gjermania and Austria.
Qendër komunitare e përditësuar
Nisuni nga pamja kombëtare. Gjeni derën e duhur lokale.
Përdorni statistika zyrtare të verifikuara për shkallën dhe më pas kaloni te direktoritë e mirëmbajtura nga komuniteti dhe faqet rajonale për lidhje praktike e aktuale.
Regjistri Kombëtar Shqiptar është një organizatë jofitimprurëse e pavarur dhe e udhëhequr nga komuniteti. Regjistrimet e përditësuara dorëzohen vullnetarisht dhe shqyrtohen nga ekipi i tij; ato nuk janë numërim i Census-it ose vlerësim përfaqësues i popullsisë. Ne lidhim tabelat e drejtpërdrejta në vend që të kopjojmë totalet që ndryshojnë.
Burime komunitare të përditësuara
Këto faqe të Regjistrit ndryshojnë kur anëtarët shtojnë ose përditësojnë të dhëna. Kontrolloni faqen e lidhur për gjendjen aktuale.
- Regjistri sipas shtetitShfletoni tabelën e përditësuar sipas shtetit dhe shpjegimin se çfarë mat çdo kolonë.Hap burimin aktual
- Direktoria e bizneseveGjeni biznese shqiptare të dorëzuara nga komuniteti dhe verifikoni hollësitë para vizitës.Hap burimin aktual
- Direktoria e organizataveGjeni grupe kulturore, fetare, profesionale e qytetare dhe ndiqni kanalet e tyre zyrtare.Hap burimin aktual
- Kalendari i ngjarjeveShihni ngjarjet e komunitetit dhe konfirmoni datën, vendin dhe kushtet me organizatorin.Hap burimin aktual
Pikënisje rajonale
Shifrat më poshtë janë vlerësime të prejardhjes, jo numërime të plota të komunitetit. Zonat metropolitane dhe shtetet etiketohen veçmas.
- New YorkMetroja New York–Newark–Jersey City68,240 ±4,275ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Përqendrimi më i madh metropolitan i matur dhe udhëzuesi i parë rajonal i plotë.Lexo udhëzuesin rajonal
- DetroitMetroja Detroit–Warren–Dearborn24,575 ±2,354ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Komunitet i hershëm në Michigan me institucione fetare, kulturore dhe biznesi.Lexo udhëzuesin rajonal
- MassachusettsShteti Massachusetts21,625 ±1,972ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Pamje shtetërore që përfshin Bostonin, Worcester-in dhe komunitete jashtë qendrës metropolitane.Lexo udhëzuesin rajonal
- ChicagoMetroja Chicago–Naperville–Elgin14,515 ±1,982ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Komunitet ndër-shtetëror me institucione edhe përtej kufijve të qytetit.Lexo udhëzuesin rajonal
- New JerseyShteti New Jersey18,304 ±2,221ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Komunitet shtetëror i lidhur ngushtë me metron e New York-ut, por jo i njëjtë me të.Lexo udhëzuesin rajonal
- FloridaShteti Florida17,470 ±3,513ACS 2020–2024, 5-vjeçar, B04006; vlerësim ± MOE 90%Komunitet i shpërndarë; Jacksonville dhe Tampa janë pikënisje të dobishme lokale.Lexo udhëzuesin rajonal
Qendra të tjera rajonale
Gjashtë qendrat kryesore nuk janë e gjithë harta. Këto qendra të hershme ose në rritje i përkasin pamjes kombëtare; renditjet e pasigurta tregtare të qyteteve nuk kopjohen këtu.
- Philadelphia
Komunitet i hershëm i Bregut Lindor i lidhur me rrjetin më të gjerë të Pennsylvania-s dhe Delaware Valley.
- Waterbury dhe Connecticut
Qendër historike industriale me institucione shqiptare dhe modele vendosjeje që kanë zgjatur për breza.
- Cleveland
Arbëreshët, punëtorët, personat e zhvendosur dhe ardhjet pas vitit 1990 krijuan një komunitet qytetar të dukshëm dhe një Kopsht Kulturor.
- Dallas–Fort Worth
Rrjet më i vogël dhe i shpërndarë në Sun Belt, që kuptohet më mirë përmes organizatave aktuale dhe direktorive të drejtpërdrejta sesa numërimeve tregtare.
Datat e ardhshme të komunitetit
Datat e ardhshme u kontrolluan në faqet e organizatorëve më 12 shtator 2026. Datat e kaluara hiqen automatikisht.
Festa e Flamurit 2026
St Paul Albanian Catholic Church, Rochester Hills, Michigan
Festa vjetore e Flamurit e kishës në Rochester Hills, e listuar për në orën 19:00.
Kontrollo organizatorin
Oraret, lejet dhe hyrja mund të ndryshojnë. Konfirmoni te organizatori para udhëtimit.
Institucione të verifikuara
Lidhjet çojnë në faqet zyrtare të institucioneve. Përfshirja është informative, jo miratim.
Albanian American National Organization
Organizatë kombëtare kulturore e vëllazërore me degë dhe kuvend vjetor.
Vizito faqen zyrtareAlbanian American Civic League
Organizatë avokuese në SHBA; shifra e saj e popullsisë është vlerësim organizativ, jo total Census-i.
Vizito faqen zyrtareAlbanian Orthodox Archdiocese in America
Kryedioqeza shqiptare e Kishës Ortodokse në Amerikë dhe rrjeti i famullive.
Vizito faqen zyrtareFirst Albanian American Bektashi Monastery
Teqeja bektashiane e themeluar në Michigan si qendër fetare dhe kulturore.
Vizito faqen zyrtareSt Paul Albanian Catholic Church
Famulli katolike shqiptare pranë Detroit-it me kalendar publik aktual.
Vizito faqen zyrtareAlbanian-American Chamber of Commerce of Michigan
Dhomë rajonale biznesi në Michigan me programe për anëtarët dhe komunitetin.
Vizito faqen zyrtare
Çfarë mund të thotë çdo numër — dhe çfarë jo
Asnjë matje e vetme nuk i përfshin të gjithë shqiptaro-amerikanët. Familjet e provave mbahen të ndara.
Prejardhja
ACS B04006 numëron personat që raportojnë prejardhje të parë ose të dytë shqiptare. Vlerësimi kombëtar 2020–2024 është 228,504 ±8,279.
Vendlindja dhe gjuha
Vendlindja mat ku lindi personi; gjuha mat shqipen e folur në shtëpi. Asnjëra nuk barazohet me prejardhjen.
Refugjatët, emigracioni dhe të dhënat komunitare
Programet administrative dhe Regjistri përshkruajnë rrjedha të caktuara ose pjesëmarrje vullnetare, jo gjithë popullsinë.
Agregatet dua
Shifrat e miratuara të dua janë agregate anonime llogarish për vendin dhe datën e deklaruar, jo vlerësime popullsie. Nuk publikohen të dhëna individuale.
Rishikimi dhe korrigjimet
Pretendimet materiale regjistrohen në regjistrin e burimeve, datohen dhe korrigjohen pas kontrollit të burimit parësor. ACS/PUMS përditësohen kur publikohet një version i ri i krahasueshëm; ngjarjet duhen kontrolluar sërish para pjesëmarrjes.
Provat dhe lidhjet u rishikuan më 28 gusht 2026
Numërimet
Sa shqiptarë jetojnë në Shtetet e Bashkuara?
Përgjigjja e komunitetit është 750,000 deri në 1 milion. Këtë interval e përdorin organizatat shqiptaro-amerikane për të përfshirë komunitetin e plotë, përtej vendeve të origjinës, brezave dhe statuseve të shtetësisë. Shifrat zyrtare janë më të ulëta, sepse çdo tabelë federale mat një tipar të vetëm e më të ngushtë, jo përkatësinë në një komunitet etnik.
| Matja | Shifra | Çfarë përfaqëson |
|---|---|---|
| Vlerësimi i komunitetit | 750,000–1 milion | Intervali që përdorin organizatat shqiptaro-amerikane për komunitetin më të gjerë etnik dhe pasardhësit e tij. |
| Shifra më e madhe aktuale e publikuar nga censi | 252,106 | Veta që deklarojnë shqiptar te pyetja e detajuar për racën, vetëm ose në kombinim. |
| Origjina shqiptare | 228,504 ± 8,279 | Veta që deklaruan shqiptaren si njërën nga deri në dy origjina në ACS 2020–2024. |
| Numërimi i plotë i censit 2020 | 236,635 | Një numërim i plotë e jo një kampion, me një gabim të dokumentuar prej tre vetash. |
| Shqipja e folur në shtëpi | 184,704 | Banorë pesë vjeç e lart, të identifikuar në mikrodatat e ACS 2024. |
| Të lindur në Shqipëri | 110,504 ± 5,099 | Vendlindja, pavarësisht shtetësisë së tanishme. |
| Sinjal i gjallë, i mbështetur në prova | ≈ 315,000 | Një model pa mbivendosje që ndërthur origjinën, gjuhën, vendlindjen dhe të afërmit e matur; nuk është numërim zyrtar. |
Nisuni nga 228,504. Kaq veta i thanë American Community Survey se kishin origjinë shqiptare. Bëni një pyetje paksa ndryshe, megjithatë, dhe shifra ndryshon. Në të njëjtën anketë dhe në të njëjtën periudhë, 252,106 veta shkruan «shqiptar» te pyetja e detajuar për racën — shifra më e madhe shqiptare në çdo tabelë të publikuar të censit amerikan.
Pastaj vjen 236,635. Ndryshe nga shifrat e tjera, kjo nuk buron nga një kampion anketimi. Është numërimi i plotë i censit 2020, publikuar më 21 shtator 2023, me një gabim të dokumentuar prej vetëm tre vetash.
Kjo shifra e fundit është më e lehta për t’u keqkuptuar. Ajo na thotë ku ka lindur dikush, jo se kush është. Nuk e kap dot një shqiptar të lindur në Kosovë, një shqiptar të brezit të dytë të lindur në New York, apo një nip në Michigan, familja e të cilit e quan veten shqiptare prej dekadash.
Vlerësimi sipas origjinës është 228,504 ± 8,279. Deklarimi i shkruar te pyetja për racën është 252,106 ± 8,977. Popullsia e lindur në Shqipëri është 110,504 ± 5,099. Secila vjen nga një bazë të dhënash zyrtare amerikane, por secila bën një pyetje tjetër dhe, për rrjedhojë, sheh një pjesë tjetër të Amerikës shqiptare.
As matjet zyrtare nuk përputhen mes tyre. Në të njëjtën periudhë anketimi, 10.3 për qind më shumë veta u identifikuan si shqiptarë te pyetja për racën sesa te pyetja për origjinën. Ndërsa numërimi i plotë i censit 2020 doli 17 për qind më lart se vlerësimi i anketës së asaj periudhe.
Një bazë të dhënash shtetërore mund të numërojë vendlindjen, origjinën ose identitetin që dikush shkruan në një formular. Ajo që nuk e bën dot me përpikëri është të vizatojë kufirin rreth një diaspore — sidomos rreth një diaspore që përfshin familje nga Shqipëria, Kosova dhe trojet e tjera shqipfolëse, bashkë me fëmijë e nipër të lindur në Shtetet e Bashkuara.
Prandaj shifrat zyrtare dhe vlerësimi i komunitetit prej 750,000–1 milion nuk duhen parë si përgjigje që konkurrojnë me njëra-tjetrën. Janë përpjekje për ta përshkruar komunitetin duke nisur nga pika të ndryshme.
Pesëfish që nga viti 1990 — dhe një ndalesë në mes
Në vitin 1990 censi regjistroi 47,710 origjina shqiptare. Në vitin 2000 ishin 113,661 — një rritje aq e mprehtë sa Census Bureau e veçoi në raportin e vet, duke shënuar se një grusht grupesh të vogla origjine, shqiptarët mes tyre, «së paku u dyfishuan».
Mes vlerësimeve të anketës së vitit 2014 dhe atyre të 2018-s shifra nuk lëvizi fare — nga 191,021 në 191,264, një ndryshim prej 0.1 për qind në katër vjet, thellë brenda gabimit statistikor. Amerika shqiptare mbeti e sheshtë për pjesën më të madhe të gjashtë viteve dhe nisi të ngjitej sërish vetëm në vitet 2020.
Pse nuk ekziston asnjë total zyrtar i shqiptarëve etnikë
Një arsye pse shqiptarët numërohen kaq me vështirësi në Amerikë është e thjeshtë: jo të gjithë shqiptarët vijnë nga Shqipëria.
Ata vijnë nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Serbia jugore, si dhe nga komunitete më të vjetra shqiptare në Greqi, Turqi dhe Itali. Por në statistikat amerikane për vendlindjen, vetëm të lindurit në Shqipëri identifikohen lehtë.
Kosova tregon sa shumë mund të humbasë rrugës mes komunitetit dhe tabelave zyrtare.
Edhe pse shpalli pavarësinë në vitin 2008, Kosova nuk ka dalë asnjëherë si zë më vete në tabelat e publikuara të Census Bureau për vendlindjen — as edhe një herë të vetme mes 2009-s dhe 2024-s. Kod të veçantë në mikrodatat publike mori vetëm në vitin 2017. As Mali i Zi nuk ka pasur ndonjëherë zërin e vet të publikuar.
Në sipërfaqe, këta njerëz janë thuajse të padukshëm. Zbrit nën tabelat e publikuara, te regjistrimet individuale të censit, dhe ata nisin të shfaqen.
Në vitin 2024, Shtetet e Bashkuara kishin sipas vlerësimeve 23,069 banorë të lindur në Kosovë, 12,945 të lindur në Mal të Zi dhe 29,937 të lindur në Maqedoninë e Veriut. Edhe 29,131 të tjerë e deklaronin ende vendlindjen Jugosllavi — një shtet që kishte pushuar së ekzistuari mbi dy dekada më parë.
Dhe pikërisht këtu vendlindja bëhet veçanërisht ngatërruese për shqiptarët.
Rreth shtatë nga dhjetë banorë të lindur në Kosovë deklarojnë origjinë shqiptare. Mes të lindurve në Mal të Zi, e bën këtë më shumë se një i treti. Kjo mund të duket befasuese kur shqiptarët zënë vetëm rreth pesë për qind të popullsisë së Malit të Zi, por emigrimi drejt Amerikës nuk ka qenë kurrë një kopje në miniaturë e vendit që lihet pas. Pjesa më e madhe e emigrimit malazez erdhi nga vende me komunitete shqiptare të hershme — Ulqini, Tuzi, Plava dhe Gucia.
Maqedonia e Veriut rrëfen një histori tjetër.
Në Gjermani dhe Austri, rreth dy të tretat e emigrantëve nga Maqedonia e Veriut janë shqiptarë. Në Shtetet e Bashkuara, skema përmbyset. Nga 29,937 banorë amerikanë të lindur në Maqedoninë e Veriut, vetëm 22.4 për qind deklarojnë origjinë shqiptare, ndërsa 59.9 për qind deklarojnë origjinë maqedonase.
Ky ndryshim ka rëndësi, sepse tregon pse vendlindja nuk kthehet dot thjesht në përkatësi etnike. Një banor i lindur në Kosovë mund të jetë shqiptar. Një banor i lindur në Mal të Zi mund të jetë shqiptar. Një banor i lindur në Maqedoninë e Veriut mund të jetë shqiptar — por, sipas të dhënave amerikane, ka më shumë gjasa të mos jetë.
Regjistrimet më të vjetra e ndërlikojnë edhe më shumë pamjen. Disa emigrantë mbeten të varrosur brenda kategorive të gjera si «Evropa Lindore, tjetër», ndërsa arkivat e Department of Homeland Security ruajnë etiketën mrekullisht burokratike «Jugosllavi (republikë e panjohur) përpara 7 shkurtit 2003».
Vendosini të gjitha këto bashkë dhe problemi bëhet më i qartë. Censi mund të na thotë ku kanë lindur njerëzit. Gjeografia e vetme nuk mund të na thotë kush është shqiptar.
Për një diasporë kufijtë etnikë të së cilës nuk janë përputhur kurrë me kufijtë shtetërorë, nuk kishte se si të ekzistonte një statistikë e vetme vendlindjeje që ta përfshinte gjithë komunitetin.
Amerika shqiptare në tetë shifra që e rrëfejnë historinë
Përpara se të hyjmë në histori, ka tetë shifra që ia vlen t’i dini. Disa vërtetojnë atë që komuniteti e di tashmë. Të tjerat e ndërlikojnë.
Organizatat shqiptaro-amerikane e vendosin komunitetin diku mes 750,000 dhe 1 milion vetash.
Albanian American Civic League përdor shifrën 750,000; National Albanian Registry e çon më pranë një milioni. Asnjëra nuk është numërim i censit. Ky dallim ka rëndësi, sepse shifrat zyrtare rrëfejnë një histori krejt tjetër.
Shifra më e madhe aktuale për shqiptarët në një tabelë të publikuar të censit është 252,106.
Një tabelë tjetër regjistron 228,504 veta me origjinë shqiptare, ndërsa mikrodatat e ACS identifikojnë 184,704 veta pesë vjeç e lart që flasin shqip në shtëpi. Hendeku mes këtyre shifrave nuk është gabim. Secila kërkon diçka tjetër.
Numërimi më i saktë i shqiptarëve që kanë prodhuar ndonjëherë SHBA-të është 236,635 — me një gabim statistikor prej vetëm tre vetash.
Vjen nga censi i vitit 2020 dhe u publikua më 21 shtator 2023. E megjithatë, me sa kemi mundur të gjejmë, kjo shifër thuajse nuk ka hyrë fare në bisedë mes njerëzve që numëron.
Në vitin fiskal 2000, katër nga çdo pesë shqiptarë që u bënë banorë të përhershëm në SHBA e kishin fituar llotarinë e Diversity Visa.
Interesi në atdhe ishte i jashtëzakonshëm: në një vjeshtë të vetme, nga Shqipëria u dërguan 367,231 aplikime, sa 12.8 për qind e popullsisë së vendit. Për mijëra familje, llotaria nuk ishte një histori anësore e emigrimit shqiptar drejt Amerikës. Ishte rruga për të hyrë.
Kosova është e pavarur që nga viti 2008, por shqiptarët e lindur në Kosovë mbeten çuditërisht të vështirë për t’u parë në statistikat e publikuara amerikane.
Census Bureau futi një kod «i lindur në Kosovë» në vitin 2017, por nuk e ka publikuar kurrë Kosovën si zë më vete në një tabelë vendlindjeje. Për të gjetur 23,069 banorët amerikanë të lindur në Kosovë e të numëruar në vitin 2024, duhet të hysh në mikrodata.
New York-u mund të jetë qendra e Amerikës shqiptare, por një nga përqendrimet më të forta ndodhet në Michigan.
Mes qyteteve amerikane me përmasa të konsiderueshme, Sterling Heights ka peshën më të lartë shqiptare, me 2.85 për qind. Në nivel qarku prin Staten Island, me 1.75 për qind. Por zbrit deri në nivelin e zonave të censit dhe harta kthehet te New York-u: një zonë në Allerton, në Bronx, është 16.8 për qind shqiptare.
Gjatë viteve 2010 mbërritën në Shtetet e Bashkuara më shumë shqiptarë se në çdo dekadë të mëparshme.
Jo eksodi i madh i viteve 1990. Jo vitet rreth luftës së Kosovës. Dekada më e madhe e mbërritjeve shqiptare ishte ajo që sapo mbaroi.
Dhe pastaj janë 35,546 fëmijë e nipër që jetojnë në familje shqiptare, por zhduken krejtësisht nga statistikat shqiptare.
Ata jetojnë në familje ku lidhja shqiptare duket ende, por nuk numërohen si shqiptarë nga matjet e zakonshme të origjinës, vendlindjes apo gjuhës. Rreth 19,500 prej tyre nuk deklaruan fare një origjinë. Ky është një nga shembujt më të qartë se si një komunitet mund të mbetet i dukshëm rreth tryezës së darkës, ndërsa zhduket ngadalë nga baza e të dhënave.
Harta
Ku jeton Amerika shqiptare, pikë pas pike
Një pikë për çdo qark me të paktën 30 veta që deklarojnë origjinë shqiptare — 407 qarqe që mbajnë 98% të totalit kombëtar. Kalo kursorin mbi një pikë për të parë qarkun dhe shifrën e tij, ose kliko një shtet për të parë totalin e vet dhe qarqet kryesore.
Burimi: US Census Bureau, ACS 2020–2024, vlerësime 5-vjeçare, tabela B04006, në nivel qarku dhe zone censi.
Dot size
people per county
Counties with the largest Albanian population
Çfarë do të thotë harta në praktikë
Pikat janë problemi — dhe arsyeja pse ekziston dua.com
Katërqind e shtatë qarqe, dhe pesë prej tyre mbajnë një të pestën e komunitetit. Për një shekull, shqiptarët në Amerikë janë njohur përmes shoqatës së fshatit, sallës së famullisë dhe kushëririt me një dhomë bosh — rrjete që funksionojnë mrekullisht brenda një pike dhe ndalen në buzë të saj. Një familje në Phoenix është katër orë fluturim larg rrugës më të afërt ku flitet gjuha.
dua.com është pikërisht ai rreth, por në shkallë kombëtare — dhe përtej Atlantikut. Mbi 13,400 anëtarë në Shtetet e Bashkuara, 3,245 prej tyre në New York, dhe 5,671 matches drejt Kosovës, Shqipërisë e Maqedonisë së Veriut mes prillit dhe korrikut 2026.
Vendet
Ku jeton Amerika shqiptare
Amerika shqiptare është shpërndarë në gjithë vendin, por gjeografia e saj është gjithçka tjetër, veç e rastësishme.
Më shumë se gjysma e të gjithë atyre që deklarojnë origjinë shqiptare jetojnë vetëm në katër shtete: New York, Michigan, Massachusetts dhe New Jersey. New York-u është pa diskutim më i madhi, me 56,959, i ndjekur nga Michigan me 26,598, Massachusetts me 21,625 dhe New Jersey me 18,304.
Por shifrat e papërpunuara fshehin diçka më interesante.
Shikoni përqendrimin në vend të numrit të përgjithshëm dhe harta ndryshon. Massachusetts dhe Connecticut janë, në përpjesëtim, më shqiptare se New York-u. Detroiti, me 0.56 për qind, është më shqiptar se zona metropolitane e New York-ut. Ndërsa përqendrimi më i lartë i çdo zone metropolitane amerikane është rreth Waterbury-t, në Connecticut, ku pothuajse një person në çdo njëqind deklaron origjinë shqiptare.
Pra, në të vërtetë nuk ka një Amerikë shqiptare. Ka disa — dhe secila u rrit për arsye të ndryshme.
- 3.63%
Garfield, New Jersey
qyteti më shqiptar i Amerikës sipas vlerësimit pikësor
- 3.03%
Rocky River, Ohio
një koloni në periferi të Cleveland-it
- 2.85%
Sterling Heights, Michigan
3,804 veta — numri më i madh statistikisht i qëndrueshëm
- 1.92%
Worcester, Massachusetts
bashkësia më e vjetër fetare shqiptare në Shtetet e Bashkuara
- 1.75%
Staten Island, New York
qarku më shqiptar i Amerikës
- 1.38%
Macomb County, Michigan
qarku i madh më shqiptar jashtë New York City-t
Pesha e popullsisë vendore që deklaron origjinë shqiptare. ACS 2020–2024, tabela B04006.
New York: Bronxi ka emrin, Staten Island ka shifrat
Nëse Amerika shqiptare ka një kryeqytet, ai mbetet prapëseprapë New York-u.
Zona metropolitane strehon 68,240 veta që deklarojnë origjinë shqiptare — afërsisht tre nga çdo dhjetë shqiptaro-amerikanë.
Bronxi ka historinë dhe emrin. Numrin më të madh e ka në fakt Queens, me 9,655. Ndërsa Staten Island është bërë në heshtje qarku më shqiptar i vendit: 8,651 banorë, ose 1.75 për qind e popullsisë së distriktit, deklarojnë origjinë shqiptare.
Por për ta parë New York-un shqiptar në përqendrimin e tij më të madh, duhet të zmadhosh shumë më tepër.
Rreth Pelham Parkway, Allerton dhe Morris Park, përqindjet kërcejnë befas.
Morris Park është 5.85 për qind shqiptar. Në një pjesë të Allertonit, pak në veri të Pelham Parkway, 16.8 për qind e banorëve deklarojnë origjinë shqiptare — pesha më e lartë e çdo zone censi që gjetëm në Shtetet e Bashkuara.
Në atë shkallë, statistikat nisin t’i ngjajnë një lagjeje të vërtetë.
Banorët e New York-ut flasin ndonjëherë për Shqipërinë e Vogël të Bronxit sikur të ishte një lagje e vetme. Në terren, kufirin e ke më të vështirë ta vizatosh.
Zemra e banimit shtrihet përgjatë zonës së Pelham Parkway, sidomos rreth Lydig Avenue. Furrat, piceritë dhe marketet shqiptare qëndrojnë mes bizneseve të komunitetit rus, atij hebre dhe të tjerëve që e kanë bërë shtëpi këtë pjesë të Bronxit.
Pastaj është Arthur Avenue dhe Belmont, e njohur tradicionalisht si Italia e Vogël e Bronxit.
Është pikërisht aty ku bëhet e dukshme një pjesë tjetër e historisë shqiptare.
Për dekada me radhë, shqiptarët punuan në restorantet italiane anembanë New York-ut. Shumë e mësuan zanatin nga brenda — duke gatuar, duke shërbyer në tavolina, duke larë pjata dhe, në fund, duke drejtuar restorantet e tyre. Disa i mbajtën emrat dhe menutë italiane. Të tjerë nuk panë më arsye pse ta bënin.
Sot, Çka ka Qëllu shërben ushqim shqiptar në mes të lagjes së vjetër të restoranteve italiane të Bronxit dhe figuron në Michelin Guide.
Tabela mbi derë thotë diçka që statistikat nuk e thonë dot: një komunitet që dikur gjeti punë brenda ekonomisë etnike të dikujt tjetër ndihet gjithnjë e më i qetë ta vërë emrin e vet mbi biznes.
Mujo Rugova e ka parë me sytë e vet këtë kalim.
Ai erdhi nga Plava e Malit të Zi në vitet 1980 dhe me kohë ndërtoi një biznes marketesh dhe shpërndarjeje ushqimesh evropiane. Duke kujtuar tregtinë e restoranteve në Bronx, e përshkroi ciklin thjesht: dikur shqiptarët punonin për pronarë italianë; më vonë, u bënë vetë pronarë. Tani grupe më të reja emigrantësh bëjnë shumë nga punët që dikur i bënin shqiptarët.
Është një histori e vjetër e New York-ut, thjesht me emra të tjerë mbi vitrina.
Bronxi mbetet qendra simbolike e New York-ut shqiptar. Por komuniteti tashmë po zhvendoset drejt veriut.
Në tri periudha të njëpasnjëshme anketimi, popullsia me origjinë shqiptare e Bronxit ra nga 10,317 në 9,546 e më pas në 8,828.
Westchester eci në drejtimin e kundërt: 7,878, pastaj 7,917 e më pas 8,932.
Shifrat tregojnë atë që bëjnë në fund shumë komunitete emigrantësh, sapo familjet forcohen: zhvendosen drejt periferisë, duke i mbajtur institucionet dhe lidhjet që e mbajnë komunitetin bashkë.
Në këtë rast, njëri prej atyre institucioneve u zhvendos përpara se ta bënin statistikat.
Famullia katolike shqiptare dikur ndodhej në Park Avenue, në Bronx. Në vitin 1999, Our Lady of Shkodra hapi kishën e saj të re në Hartsdale, Westchester.
Bronxi nuk pushoi së qeni shqiptar kur familjet nisën të lëviznin drejt veriut. Kufijtë e New York-ut shqiptar thjesht u zgjeruan.
Michigan: ndiq Van Dyke-un drejt veriut
New York-u ka më shumë shqiptarë. Zona e Detroitit është më shqiptare.
Rreth 24,575 veta me origjinë shqiptare jetojnë në zonën metropolitane të Detroitit dhe askund përqendrimi nuk është më i qartë se në Macomb County. Në Sterling Heights, 3,804 banorë — 2.85 për qind e qytetit — deklarojnë origjinë shqiptare, çka e bën qytetin e madh më shqiptar të Amerikës sipas një matjeje statistikisht të qëndrueshme.
Por historia më interesante është si arritën atje.
Krahasoni hartën e vitit 2000 me atë të sotmen dhe pothuajse e shihni me sy Detroitin shqiptar duke lëvizur drejt verilindjes përgjatë korridorit Van Dyke.
Hamtramck ra nga 635 shqiptarë në vetëm 26. Warren-i zbriti nga 1,053 në 202. Ra edhe vetë qyteti i Detroitit.
Në të njëjtën kohë, Sterling Heights u rrit me 66 për qind. Troy u më se dyfishua. Westland u më se trefishua.
Komuniteti nuk u zhduk. U zhvendos.
Kjo lëvizje thotë diçka për sa e konsoliduar është bërë Amerika shqiptare. Emigrantët e hershëm u vendosën pranë fabrikave, banesave të përballueshme dhe të afërmve. Ndërsa familjet blenë shtëpi dhe u larguan drejt periferisë, qendra e rëndesës i ndoqi ato në lagjet periferike.
Michigan është i pazakontë edhe në një mënyrë tjetër. Popullsia e tij shqiptare vjen nga i gjithë Ballkani shqipfolës: rreth gjysma nga vetë Shqipëria, krahas komuniteteve të konsiderueshme me rrënjë në Maqedoninë e Veriut, Kosovë dhe Mal të Zi.
Dhe nëse Bronxi ka piceritë e tij të drejtuara nga shqiptarë, Detroiti ka Coney Islands.
Restorantet e hot-dog-ut të qytetit u bënë një nga ato bizneset e emigrantëve ku të afërmit sillnin të afërm, punonjësit bëheshin pronarë dhe një vend pune kthehej në pikëmbështetje në Amerikë. Menu tjetër, histori e njohur.
Një pretendim për Detroitin ia vlen të korrigjohet. Ndonjëherë quhet komuniteti më i madh shqiptar jashtë Evropës. Nuk është: zona metropolitane e New York-ut ka afërsisht 68,240 veta që deklarojnë origjinë shqiptare, përballë 24,575 të Detroitit.
Ajo që Detroiti mund të pretendojë me të drejtë është gjithsesi më interesante. Mes zonave të mëdha metropolitane të Amerikës, askund identiteti shqiptar nuk është kaq i përqendruar.
Lexoni udhëzuesin e plotë për shqiptarët në Detroit me marzhet ACS, burimet e migrimit, institucionet, shkollat, bizneset, futbollin dhe drejtorinë aktuale.
Worcester dhe Waterbury: harta e vjetër mbijeton
Nëse Detroiti tregon ku u zhvendos Amerika shqiptare, Worcester-i tregon çfarë mbijetoi.
Shqiptarët ndërtojnë institucione atje prej më shumë se një shekulli. Bashkësia ortodokse shqiptare e qytetit u organizua në vitin 1911 dhe kisha e saj në Wellington Street u projektua si kopje e Shën Gjergjit në Korçë.
Sot, rreth dy të tretat e liturgjisë së saj janë në anglisht.
Ky detaj i vogël mund të thotë për një shekull jetë shqiptaro-amerikane po aq sa shifrat e popullsisë. Kisha mbeti. Gjuha rreth saj ndryshoi.
Vetë Worcester-i është ende 1.92 për qind shqiptar, por Massachusetts nuk e ndjek më hartën e vjetër industriale. Vende si Southbridge janë zbehur, ndërsa komunitete më të reja janë rritur rreth Bostonit dhe përgjatë North Shore e South Shore. Quincy, për shembull, e ka parë popullsinë e vet shqiptare të rritet ndjeshëm që nga viti 2000.
Connecticut ofron një lloj tjetër vazhdimësie.
Shqiptarët mbërrinin në Waterbury për punë në fabrika që përpara Luftës së Parë Botërore. Një shekull më vonë, qyteti ka ende 2,131 banorë që deklarojnë origjinë shqiptare — çuditërisht pranë 2,174-s të numëruar në vitin 2000.
E megjithatë, pyet aty se sa shqiptarë jetojnë në qytet dhe mund të dëgjosh një shifër krejt tjetër.
Në vitin 2008, kryebashkiaku i Waterbury-t e vlerësoi komunitetin në «rreth 15,000». Numërimi i censit nuk ishte as afër.
Ky hendek shtatëfish është një kujtesë tjetër e problemit që përshkon gjithë këtë histori: komuniteti të cilit njerëzit besojnë se i përkasin është shpesh shumë më i madh se komuniteti që sheh një formular zyrtar.
New Jersey: qendra më e re
Pastaj është New Jersey.
Që nga viti 2000, popullsia e tij me origjinë shqiptare është rritur me rreth 150 për qind, më shpejt se në çdo shtet tjetër të madh shqiptar.
Një nga përqendrimet më të qarta është Garfield, ku sipas vlerësimeve 3.63 për qind e banorëve deklarojnë origjinë shqiptare. Edhe origjinat e tij duken ndryshe nga ato të Massachusetts-it: të lindurit në Maqedoninë e Veriut përbëjnë një pjesë veçanërisht të dukshme të komunitetit vendor.
Kjo ka rëndësi, sepse nuk ka një histori të vetme të emigrimit shqiptaro-amerikan. Worcester-i u rrit nga emigrimi i hershëm Shqipëri–Amerikë. Detroiti tërhoqi shumë nga disa pjesë të Ballkanit. New Jersey pasqyron lëvizje më të vona si nga Shqipëria, ashtu edhe nga ish-Jugosllavia.
Ndonjëherë edhe emri mbetet pas shifrave.
Paterson shfaqet rregullisht në listat e qendrave shqiptaro-amerikane. Vlerësimi aktual sipas origjinës gjen aty vetëm 94 veta.
Komunitetet lëvizin më shpejt se stereotipat.
Harta ende po lëviz
Përtej qendrave kryesore, Amerika shqiptare bëhet më e shpërndarë.
Zona metropolitane e Chicagos ka rreth 14,515 veta me origjinë shqiptare, me rrënjë veçanërisht të forta në komunitetet nga Maqedonia e Veriut. Florida, që sot strehon 17,470, është bërë një nga shtetet më të mëdha shqiptare të vendit. Ndërsa në Rocky River të Ohio-s, shqiptarët zënë rreth 3 për qind të popullsisë.
Në të njëjtën kohë, disa vende që dikur kishin komunitete shqiptare të dallueshme janë zbrazur thuajse krejt.
Bridgeport-i ra nga 386 në 79. Ansonia nga 208 në 32. Boise nga 275 në 51. El Cajon në California, nga 208 në vetëm 5.
Marrë një nga një, këto shifra duken si rënie.
Nuk janë.
Amerika shqiptare është afërsisht dyfishuar që nga viti 2000, ndërkohë që është zhdukur nga shumë prej vendeve ku jetonte brezi i mëparshëm. Familjet lëvizën nga qytetet drejt periferive, nga qytetet e vjetra industriale drejt qendrave të reja ekonomike dhe nga apartamentet e para drejt lagjeve që gjyshërit e tyre nuk do t’i kishin lidhur kurrë me shqiptarët.
Popullsia u rrit. Harta nën të ndryshoi.
Histori
Boston, 1886: vendi që nisi në Amerikë
Amerika shqiptare është më e vjetër se Shqipëria. Gazeta e parë shqipe e shtypur në Shtetet e Bashkuara, Kombi, doli nga një shtypshkronjë në një bodrum të Bostonit në qershor 1906. Dielli e ndoqi më 15 shkurt 1909. Federata Panshqiptare e Amerikës, Vatra, u themelua në Boston më 1912. Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor të po atij viti. Për disa vite, në mes të gjithë kësaj, institucionet shqiptare me më shumë peshë në botë ndodheshin në Masaçusets.
Komuniteti e mban mend fillimin e vet me një bekim, të regjistruar nga studiuesit në terren më 1939: «Kush e hapi Amerikën i ndriçoftë shpirti e i ndriçoftë; një korçari dhe një katundari u ndriçoftë shpirti e u ndriçoftë.» Korçari erdhi më 1876 dhe u nis thuajse menjëherë për në Argjentinë. Katundari mbeti.
Ai quhej Kolë Kristofori dhe në Amerikë u bë Nicholas Christopher — më pak një riemërtim sesa një përkthim, sepse Kolë është Nicholas dhe Kristofori është Christopher. Dielli, gazeta që themeloi brezi i tij në Boston, e vuri një herë këtë përkim në punë në një titull: «Kolombi» shqiptar që zbuloi Amerikën për shqiptarët. Është shprehja e një autori të vetëm — e Dalip Grecës, në vitin 2017 — dhe i bie afërsisht sa duhet për atë që bëri ky njeri.
Lindi rreth vitit 1859 në Katund, një fshat në kodrat e Vithkuqit mbi Korçë, e kaloi oqeanin me një avullore greke dhe zbriti në Boston nga mesi i viteve 1880; natën e parë në Amerikë e kaloi në qiell të hapur pranë një depoje hekurudhore, mes grekëve me të cilët kishte udhëtuar, sepse nuk njihte njeri në qytet. Ai është shqiptari i parë që erdhi në Amerikë për punë dhe mbeti. Pastaj u kthye në atdhe dhe erdhi sërish më 1892, në krye të një grupi prej gjashtëmbëdhjetë a shtatëmbëdhjetë burrash nga fshati i vet, dhe vazhdoi të kthehej për të tjerë, derisa — siç e thotë studimi i vitit 1939 — dhjetë shqiptarët e parë në Shtetet e Bashkuara ishin të gjithë nga i njëjti fshat. Ajo që mban mend fshati nuk është një argument, por një pamje: burri që u kthye i veshur me rroba evropiane dhe me jakë të niseshtuar, me para në xhepa, që tregonte se në Amerikë mund të fitoje dhjetë dollarë në ditë duke shitur lule e fruta nëpër rrugë. Nuk kishte nevojë të ishte e vërtetë për të zbrazur një fshat.
Ajo që ngriti më pas i mbijetoi. Në Boston, më 1908, i mblodhi burrat e Katundit në shoqërinë Fatbardhësia — një shoqëri fshati që dërgonte para në atdhe për të shkolluar fëmijët shqiptarë dhe që gjysmë shekulli më vonë botoi historinë e parë të Amerikës shqiptare. Në shtëpinë e familjes së tij në Katund u hap një shkollë falas për vajza, në kohën kur shteti osman ende e ndalonte shtypin në gjuhën shqipe, dhe në të jepte mësim e motra e tij, Sofi. Më 1917 u shugurua prift, në vetë katedralen e Shën Gjergjit të Fan Nolit. Autorët shqiptaro-amerikanë e numërojnë ndër themeluesit e lëvizjes kombëtare të diasporës. Vdiq në Boston më 26 korrik 1940, tetëdhjetë vjeç.
Në vitin 1900 kishte ndoshta dyzet e dy shqiptarë në gjithë Masaçusetsin. Brenda njëzet vjetësh ishin dhjetëra mijëra në gjithë Nju Inglandin — dhe arsyeja ishte e njëjta që formësoi çdo hollësi tjetër të jetës së tyre: puna në fabrikat e tekstilit paguante dhe nuk kërkonte anglisht.
Një burrë nga Katundi
Kolë Kristofori vendoset në Masaçusets, shet banane nëpër rrugë dhe kthehet në fshat herë pas here — derisa dhjetë shqiptarët e parë në Shtetet e Bashkuara vijnë të gjithë nga fshati i tij.
Një gazetë para një shteti
Dielli del për herë të parë më 15 shkurt, i shtypur nga punëtorë fabrikash që vinin nga fshatrat rreth Korçës. Shqipëria shpall pavarësinë tre vjet më vonë.
Një varrim i refuzuar themelon një kishë
Vatra themelohet në Boston. Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë nis me refuzimin e një prifti për të varrosur një emigrant dhe përfundon si katedrale në Bostonin Jugor.
Lotaria që ndërtoi një komunitet
367,231 aplikime për Vizën e Diversitetit nga Shqipëria brenda një vjeshte të vetme. Deri në vitin fiskal 2000, katër nga pesë green card-e shqiptare vinin nga fitorja në lotari.
Një komunitet i shpërndarë në një kontinent
228,504 të numëruar sipas origjinës; 750,000 deri në 1 milion sipas llogarisë së vetë komunitetit. Pjesët e tij janë më larg nga njëra-tjetra sesa secila prej tyre nga Shqipëria.
1886–1920
Dhjetë burra në një apartament
Shumica e emigrantëve të parë shqiptarë nuk erdhën për të ndërtuar një jetë në Amerikë. Erdhën vetëm, me mendimin se do të punonin, do të kursenin para dhe do të ktheheshin.
Edhe të mbërrije atje mund të kërkonte një gënjeshtër të vogël. Udhëtimi kushtonte më shumë se pesëdhjetë dollarë, para që shumë veta i merrnin hua nga fajdexhinjtë e fshatit. Por një ligj amerikan i vitit 1907 mund t’i përjashtonte punëtorët që mbërrinin me para hua, prandaj emigrantët mësonin se çfarë duhej thënë në Ellis Island. Djemtë mund të thoshin se paratë ua kishin dhënë baballarët; ndonjëherë rekrutohej ndonjë i panjohur për të luajtur rolin. Nëse historia shembej nën pyetje, udhëtimi përfundonte me dëbim.
Ata që ia dilnin gjenin punë në fabrikat e tekstilit, në fabrikat e këpucëve dhe në metalurgjinë e Masaçusetsit e të qyteteve industriale përreth. Rrinin dhjetë a pesëmbëdhjetë veta në një apartament, në shtëpi të përbashkëta që i quanin konak.
Romantizëm kishte pak. Një emigrant i kujtonte më vonë konakët si «shpesh jo më të mirë se kolnetë» — strofulla qensh.
E megjithatë, brenda atyre dhomave ndodhi diçka e papritur.
Konaku u bë shkollë
Shumë prej burrave ishin rritur nën sundimin osman dhe nuk kishin mësuar kurrë të lexonin shqip. Në Amerikë, i vetmi burrë në apartament që dinte shkrim e këndim ulej me një gazetë dhe e lexonte me zë. Jo vetëm politikën, por gjithçka — ndonjëherë edhe reklamat. Pastaj të gjithë grindeshin për atë që kishin dëgjuar.
Nisën të mbërrinin libra nga botuesit shqiptarë jashtë vendit. Po ashtu edhe gazeta.
Sotir Peçi e nxirrte Kombin nga një bodrum në rrugën Hudson në Boston. Pastaj, më 15 shkurt 1909, doli Dielli.
Tre vjet më vonë, Shqipëria shpalli pavarësinë.
Ia vlen të ndalesh te kjo renditje. Para se Shqipëria të kishte një shtet të vetin, emigrantët shqiptarë në Boston shtypnin tashmë gazeta, debatonin për politikën dhe imagjinonin se si mund të ishte ai shtet.
Dielli botohet edhe sot, çka e bën gazetën më të vjetër në gjuhën shqipe që vazhdon të dalë në botë.
Një varrim, pastaj një kishë
Feja krijoi një problem tjetër.
Shqiptarët ortodoksë në Nju Ingland faleshin zakonisht në kisha greke, ku shqipja nuk kishte vend në liturgji. Konflikti u bë i pashmangshëm më 1907, kur një atdhetar i ri shqiptar vdiq në Masaçusets dhe një prift grek refuzoi ta varroste. Ai u fut në dhé pa asnjë shërbesë fetare.
Përgjigjja nuk qe të kërkohej një prift tjetër grek. Shqiptarët ndërtuan kishën e tyre.
Në qendër të saj ishte Fan Noli, një nga figurat më të jashtëzakonshme të diasporës së hershme. Më 22 mars 1908, në një sallë në rrugën Washington në Boston, Noli meshoi liturgjinë e parë ortodokse në shqip para një kongregacioni prej më shumë se pesëqind vetash.
Për shumë nga njerëzit në atë sallë, të dëgjoje shqipen para altarit duhet të ketë qenë më shumë se një ndërrim gjuhe. Edhe kisha po bëhej shqiptare.
Kisha e parë shqiptare e ndërtuar posaçërisht në Amerikë, Shën Nikolla në Southbridge, erdhi më 1912. Deri më 1939, Masaçusetsi kishte gjashtë kisha ortodokse shqiptare.
Bostoni u bë më shumë se një destinacion
Po atë vit që u hap Shën Nikolla, Noli dhe Faik Konica ndihmuan në themelimin e Vatrës.
Deri më 1918, ajo politikë dukej po aq në publik sa edhe në faqet e Diellit. Në një tubim për Ditën e Flamurit në Nju Jork, shqiptarët marshuan duke mbajtur flamurin amerikan krah shqiponjës shqiptare me dy krerë. Është një pamje domethënëse e brezit të parë të diasporës: po ndërtonin jetë në Shtetet e Bashkuara, ndërsa bënin fushatë për mbijetesën e një vendi që shumica e tyre e mendonin ende si shtëpi.
Ta quash një shoqatë emigrantësh do të ishte thuajse pakësim i asaj që u bë. Vatra botonte Diellin, organizonte diasporën, mblidhte para dhe bënte lobim për një shtet shqiptar mbijetesa e të cilit ishte ende larg së qeni e sigurt.
Dhe paratë vinin nga njerëz që nuk kishin shumë.
Gjatë një fushate për mbledhje fondesh, një dyqanxhi i vogël në Boston dha 500 dollarë. Dy punëtorë kantieri detar në Quincy dhanë nga 360 dollarë secili. Më 1920, kur Shqipërisë i duhej të merrte një hua kombëtare, ministri i saj i financave erdhi në Boston dhe kaloi përmes Vatrës. Shqiptaro-amerikanët nënshkruan 222,900 dollarë.
Distanca mes konakut dhe politikës kombëtare doli çuditërisht e shkurtër.
Kur fuqitë fituese aleate shqyrtuan plane që do ta ndanin Shqipërinë pas Luftës së Parë Botërore, Vatra kaloi vite duke bërë lobim në Uashington kundër copëtimit. Presioni shqiptaro-amerikan nuk ishte i vetmi shkak i mbijetesës së Shqipërisë dhe Woodrow Wilson nuk qe kurrë mbrojtësi pa asnjë hije që kujtesa e mëvonshme e bëri ndonjëherë. Por diaspora e kishte bërë veten politikisht të pamundur për t’u shpërfillur.
Kjo është pjesa e jashtëzakonshme e këtij kapitulli të parë të Amerikës shqiptare: burra që kishin kaluar Atlantikun për të punuar në fabrika e uzina u gjendën duke ndihmuar të mbrohej mbijetesa e një vendi mijëra milje larg.
Noli u kthye në fund dhe, për pak kohë, u bë kryeministër i Shqipërisë më 1924. Qeveria e tij zgjati vetëm disa muaj. U kthye në Shtetet e Bashkuara, përktheu Shakespeare-in dhe Cervantes-in në shqip, mori doktoraturën në Universitetin e Bostonit kur ishte mbi pesëdhjetë vjeç dhe vdiq më 1965.
Deri atëherë, emigrimi që kishte krijuar botën e tij bostoniane ishte ndalur në masë të madhe.
Kufizimet amerikane të imigracionit e ulën kuotën e Shqipërisë në vetëm 100 veta në vit më 1924. Për katër dekadat në vijim, sundimi komunist në atdhe do ta mbyllte anën tjetër të derës.
Amerika e parë shqiptare ishte ndërtuar. Një e dytë do të duhej të priste.
1945–1990
Dyzet vjetët e mbyllur
Për katër dekada, një nga komunitetet shqiptare më të vjetra jashtë vendit mbeti thuajse i shkëputur nga vetë Shqipëria.
Kuotat amerikane të imigracionit e kishin ngushtuar tashmë derën. Pastaj regjimi i Enver Hoxhës e mbylli praktikisht nga ana tjetër. Në vitet 1980, numri i njerëzve që mbërrinin nga Shqipëria numërohej me dhjetëra: 22 në 1983, 32 në 1984, 45 në 1985.
Edhe mërgata e madhe antikomuniste tingëllon çuditërisht e vogël kur kthehet në shifra. Rreth 1,400 shqiptarë u pranuan në vitet 1950 dhe 1,950 në vitet 1960. Mes tyre kishte nacionalistë, monarkistë, krerë fetarë dhe të mërguar politikë që do të ngrinin institucione, do të organizoheshin kundër Hoxhës dhe do të kalonin dekada duke imagjinuar kthimin në atdhe.
Nuk do të kishin mbushur as një teatër të mesëm.
Për një farë kohe, disa besuan se mund ta rrëzonin vërtet Hoxhën.
Më 1949, me mbështetje amerikane, të mërguarit shqiptarë formuan Komitetin Kombëtar «Shqipëria e Lirë». Pas tij qëndronte një operacion edhe më ambicioz: shërbimet e fshehta britanike dhe amerikane stërvitën të mërguar të armatosur dhe i dërguan sërish brenda Shqipërisë për të organizuar rezistencën.
Përfundoi keq. Shumë prej burrave u kapën.
Për vite me radhë, shpjegimi i njohur ishte se spiuni sovjetik Kim Philby e kishte tradhtuar operacionin. Kërkimet më të reja arkivore e ndërlikojnë këtë histori: roli i Philby-t duket se është ekzagjeruar, ndërsa Uashingtoni dhe Londra e kishin braktisur në heshtje synimin për ta rrëzuar Hoxhën shumë më herët sesa u ishte thënë vetë shqiptarëve.
Familjet në mërgim vazhdonin të dërgonin bijtë e tyre në një luftë që mbështetësit e tyre nuk prisnin më ta fitonin.
Lufta e Ftohtë nuk u zhvillua vetëm përmes komiteteve dhe operacioneve të fshehta. Në Çikago, më 1951, demonstrues shqiptarë antikomunistë dolën publikisht kundër sundimit jugosllav dhe përndjekjes së shqiptarëve në Kosovë. Shumë prej tyre mbanin plisin e bardhë — duke sjellë në një rrugë amerikane një simbol pa asnjë dyshim shqiptar. Fotografia ka rëndësi sepse e shtyn një pjesë të historisë më herët nga sa e tregojmë zakonisht: Kosova ishte tashmë një çështje politike shqiptaro-amerikane dekada para se të bëhej e tillë në Uashington.
Amerika shqiptare po ndryshonte gjithsesi
Ndërsa emigrimi nga Shqipëria ishte thuajse ndalur, një emigrim tjetër shqiptar kishte nisur tashmë.
Më 1990, vetëm 5,627 veta që jetonin në Shtetet e Bashkuara kishin lindur në Shqipëri. E megjithatë, 13,608 banorë të lindur jashtë vendit flisnin shqip në shtëpi.
Ky hendek e tregon historinë më mirë se thuajse çdo gjë tjetër e asaj periudhe. Amerika shqiptare po rritej përtej Shqipërisë.
Të sapoardhurit vinin nga Kosova, Maqedonia perëndimore dhe komunitetet shqiptare në Mal të Zi — nga vende si Dibra, Struga, Tetova, Gostivari, Ulqini, Plava dhe Gucia. Shumë prej tyre mbërritën me pasaporta jugosllave.
Dhe, ndryshe nga popullsitë e mëvonshme të refugjatëve, ata mbërritën përgjithësisht pa një sistem risistemimi që t’i priste. Nuk kishte agjenci që të rregullonte apartamentin dhe punën e parë.
Zakonisht kishte diçka më informale: një kushëri, një dhomë bosh dhe dikë që dinte se kush po punësonte.
Miçigan, 1954: kufiri arriti deri në Amerikë
Më 1953, shtatëmbëdhjetë burra shqiptarë në Detroit pranuan të ndihmonin Baba Rexhebin, një klerik bektashi që kishte mbërritur në Miçigan përmes kampeve të të zhvendosurve dhe Egjiptit, të ngrinte teqenë e parë bektashiane në Hemisferën Perëndimore.
Pastaj nisën të mbërrinin letra nga Shqipëria.
Mesazhi ishte i qartë: nëse burrat vazhdonin, të afërmit në atdhe mund ta paguanin çmimin.
Dhjetë nga të shtatëmbëdhjetët u tërhoqën.
Të shtatë të mbeturit vazhduan. Blenë një fermë prej tetëmbëdhjetë akrash nga një familje gjermano-amerikane në Taylor të Miçiganit dhe, në pranverën e vitit 1954, teqeja i hapi dyert.
Ishte një bashkësi e vogël fetare mijëra milje larg Shqipërisë. Por distanca ofronte më pak mbrojtje nga ç’dukej. Qeveria e Hoxhës nuk mund t’i kontrollonte lehtë shqiptarët në Amerikë; mund të arrinte ende familjet që ata kishin lënë pas.
Ai presion hyri edhe në jetën ortodokse. Pas vdekjes së Fan Nolit më 1965, një mosmarrëveshje për pasardhësin i ndau famullitë shqiptaro-amerikane mes atyre që mbetën të lidhura me hierarkinë kishtare në Shqipërinë komuniste dhe atyre që donin një rrugë të pavarur. Deri më 1971, shumica ishin shkëputur dhe i ishin bashkuar Kishës Ortodokse në Amerikë.
Por grindjet institucionale japin vetëm një shenjë se çfarë kanë qenë katër dekada ndarjeje brenda familjeve.
Halil Bushka mbërriti në Waterbury të Konektikatit më 1954 me shtatë fëmijë. E shoqja, Haxhire, dhe djali i tyre më i vogël mbetën pas, në një kamp internimi në Shqipëri.
Haxhire u lirua më 1990.
Tridhjetë e gjashtë vjet janë shumë kohë për t’u shpjeguar me statistika imigracioni.
Portierë, piceri dhe Bronksi
Në Nju Jork, një rrugë e papritur drejt klasës së mesme kalonte nëpër bodrumet e pallateve.
Shumë emigrantë shqiptarë kishin kaluar një kohë në Itali ose në kampe refugjatësh italiane para se të mbërrinin në Amerikë. Kjo u jepte një përparësi në Bronksin fort italian: mund të punonin si mirëmbajtës pallatesh dhe t’u flisnin pronarëve italianë në gjuhën e tyre.
Një prej tyre ishte Sali Nezaj. Mbërriti më 1970 dhe u vendos te kushërinjtë. Punoi në ndërtim, ndërsa e shoqja pastronte zyra në Manhatan natën. Më 1984 blenë një pallat me nëntëmbëdhjetë familje në Bainbridge Avenue. Deri më 1992, Nezaj zotëronte katër pallate.
Ecuria u bë e njohur: gjeje punë përmes dikujt që njihje, kurseje, bli diçka, pastaj ndihmoje tjetrin të bënte të njëjtën gjë.
Ndonjëherë ndihma ishte fjalë për fjalë e tillë. Agjenti i pasurive të paluajtshme në Bronks Rexh Xhakli u jepte hua shqiptarëve që mezi i njihte deri në 80,000 dollarë, pa interes dhe ndonjëherë vetëm me një shtrëngim duarsh.
Shpjegimi i tij nuk kishte nevojë për teori ekonomike:
«Vëllait nuk i merr kamatë.»
Një tjetër mirëmbajtës, Peter Mrnaci, i thoshte me shaka pronarit: «Një ditë do të jetë imi ky pallat.»
Në fund, u bë.
Pronari u bë qiramarrësi i tij.
Kjo ishte Amerika shqiptare që u rrit ndërkohë që vetë Shqipëria ishte e mbyllur me çelës: e ndërtuar më pak nga institucionet formale sesa nga të afërmit, njohjet, dhomat e huazuara, punët e ndara dhe besimi.
Drejtuesi i një gazete shqiptare në Bronks e përmblodhi më vonë emigrimin më thjesht:
«Pas çdo lufte, pala që nuk fiton vjen në Amerikë.»
Për shqiptarët, po vinte një luftë tjetër.
1981: Kosova ndryshon Amerikën shqiptare
Në fillim të viteve 1980, një betejë tjetër politike po niste ta rimodelonte diasporën.
Protestat studentore shpërthyen në Prishtinë më 1981. Kishin nisur me ankesa për kushtet në universitet, por autoritetet jugosllave iu përgjigjën me represion dhe shqiptarët nisën të trajtoheshin gjithnjë e më shumë si problem sigurie.
Ndryshimi duket në arkiva. Një studiues që shqyrtoi më vonë dosjet e policisë sekrete kroate gjeti vetëm rreth tetë shqiptarë në dosje para vitit 1981. Brenda pak vjetësh ishin me mijëra.
Ajo që ndodhi në Kosovë nuk mbeti në Kosovë.
Në Shtetet e Bashkuara, kjo i shtyu komunitetet shqiptare drejt një bashkëpunimi që dikur ishte i vështirë të imagjinohej. Në Detroit, një prift katolik, një imam sunit dhe një baba bektashi mobilizuan së bashku besimtarët e tyre për demonstrata në Uashington dhe Nju Jork.
Për një diasporë të ndarë nga krahina, feja dhe valët e ndryshme të emigrimit, kjo pamje ka rëndësi. Kosova po i jepte Amerikës shqiptare një çështje politike të përbashkët.
Dhe ndonjëherë lidhja funksiononte në drejtim të kundërt: ide të lindura në Kosovë kalonin Atlantikun dhe hynin në jetën shqiptaro-amerikane.
Në korrik 1990, Anton Çetta, profesor folklori në Universitetin e Prishtinës, mbërriti në Bronks duke sjellë lëvizjen e pajtimit të gjaqeve që kishte mbledhur tashmë tubime të mëdha në Kosovë.
«Ka ardhur koha t’i shtrëngojmë duart të gjithë», u tha ai familjeve të mbledhura rreth Pelham Parkway.
Brenda një jave, dhjetë beja hakmarrjeje ishin tërhequr dhe dymbëdhjetë gjaqe ishin pajtuar. Pastaj Çetta vazhdoi për në Detroit.
Një shtypshkrues nga Bronksi e krahasoi me Gandhin.
Krahasimi mund të ketë qenë i madh, por ai çast thotë diçka të rëndësishme për mënyrën si kishte ndryshuar diaspora. Emigrantët e parë shqiptarë kishin dërguar gazeta, para dhe ide politike përtej Atlantikut. Deri më 1990, ndikimi lëvizte në të dyja drejtimet.
Dhe Amerika shqiptare nuk ishte më thjesht një grumbull komunitetesh nga e njëjta anë e botës. Kishte nisur të sillej si një diasporë e vetme.
Zëri që kalonte kufirin
Njerëzit mezi dilnin nga Shqipëria. Informacioni, megjithatë, mund të hynte.
Për breza shqiptarësh nën komunizëm, Zëri i Amerikës ishte një nga të paktët zëra nga jashtë që mund ta kalonte kufirin çdo ditë.
Kjo histori ka një fund të përshtatshëm.
Më 22 qershor 1991, ndërsa sundimi komunist po shembej, rreth 300,000 veta mbushën sheshin Skënderbej për të dëgjuar sekretarin amerikan të shtetit, James Baker. Por zëri që shumë shqiptarë dëgjuan nga altoparlantët ishte ai i përkthyesit të tij, Elez Biberaj — një shqiptar nga Mali i Zi që kishte mbërritur në Amerikë pesëmbëdhjetë vjeç dhe kishte kaluar vite duke transmetuar sërish përtej Atlantikut.
Një ambasador i ardhshëm shqiptar e kujtonte thjesht si «tingullin e historisë».
1995–sot
Lotaria që ndërtoi një komunitet
Në verën e vitit 1990, mijëra shqiptarë kapërcyen muret e ambasadave të huaja në Tiranë dhe regjimi që e kishte mbajtur vendin të mbyllur për dyzet e pesë vjet nisi të shembej. Eksodi që pasoi nuk shkoi drejt Amerikës. Në vitin fiskal 1990, shtatëdhjetë e tetë persona të lindur në Shqipëri morën qëndrim të përhershëm në Shtetet e Bashkuara. Më 1991, 142.
Amerika u hap katër vjet më vonë, dhe u hap përmes lotarisë.
Për më shumë se dyzet vjet, regjimi i Enver Hoxhës e kishte bërë thuajse të pamundur largimin nga Shqipëria. Pastaj, më 1990, Shtetet e Bashkuara krijuan një program imigracioni që i shpërblente vendet pikërisht për këtë: që kishin dërguar shumë pak emigrantë në Amerikë.
Programi i Vizës së Diversitetit u ofronte green card-e me short njerëzve nga vende me nivele historikisht të ulëta emigrimi drejt Shteteve të Bashkuara. Kur Shqipëria doli nga komunizmi, ishte pothuajse në pozicionin e përsosur për të përfituar.
Vite më vonë, gjatë regjistrimit për lotarinë DV-2018, 367,231 aplikime erdhën nga Shqipëria. Në një vend me më pak se tre milionë banorë, kjo barazohej me 12.8 për qind të gjithë popullsisë që hodhi emrin në short brenda një vjeshte të vetme.
Për shumë familje shqiptare, Amerika përfaqësonte diçka që kishte qenë e paarritshme për pjesën më të madhe të jetës së tyre: mundësinë për të ikur, për të punuar, për të fituar dhe për të nisur nga e para diku tjetër. Lotaria e zvogëlonte atë vendim të stërmadh në diçka thuajse të zakonshme. Plotëso aplikimin. Dërgoje. Prit.
Shqipëria nuk ishte fjalë për fjalë vendi me shkallën më të lartë të pjesëmarrjes në botë. Disa vende më të vogla aplikonin herë pas here me norma edhe më të larta. Por brenda botës shqiptare, dallimi ishte i habitshëm. Në ciklin DV-2019, aplikimet ishin sa 11.6 për qind e popullsisë së Shqipërisë, krahasuar me 3.1 për qind në Kosovë, 1.7 për qind në Maqedoninë e Veriut dhe 0.5 për qind në Mal të Zi.
I njëjti popull, në thelb e njëjta gjuhë dhe kulturë — por histori emigrimi krejt të ndryshme. Shqiptarët jashtë Shqipërisë kishin rrugë të tjera drejt botës, sidomos drejt Evropës. Për njerëzit brenda Shqipërisë, lotaria amerikane kishte një peshë tjetër.
Midis viteve fiskale 1995 dhe 2016, 44,806 persona të lindur në Shqipëri morën Viza Diversiteti. Vetëm Etiopia, Nigeria, Egjipti dhe Ukraina nxorën më shumë fitues, edhe pse të katra kanë popullsi shumëfish më të madhe.
Nga fundi i viteve 1990, lotaria nuk ishte më një veçori kurioze e emigrimit shqiptar. Ishte një nga mënyrat kryesore si po ndërtohej Amerika shqiptare.
Më 1996, Vizat e Diversitetit zinin 60 për qind të green card-eve të lëshuara për emigrantët e lindur në Shqipëri. Më 1998, kjo pjesë arriti në 80.6 për qind.
Atë vit, 4,756 persona të lindur në Shqipëri u bënë banorë të përhershëm të Shteteve të Bashkuara. Prej tyre, 3,909 — më shumë se katër nga çdo pesë — kishin fituar lotarinë.
Mendoni se çfarë vinte pas çdo zarfi fitues. Një njeri ikte. Shpesh vinin edhe bashkëshorti dhe fëmijët. Dikush gjente një apartament dhe punën e parë. Të afërmit vinin për vizitë. Disa përfundonin duke ua ndjekur gjurmët. Fëmijë lindnin në Amerikë.
Një short i rastësishëm po kthehej pa zhurmë në një rrjet emigrimi.
Në vitin 2024, vetëm 24 për qind e banorëve të përhershëm të lindur në Shqipëri për atë vit kishin ardhur përmes programit të Vizës së Diversitetit. Pesëdhjetë e shtatë për qind erdhën si të afërm të drejtpërdrejtë të shtetasve amerikanë.
Lotaria kishte humbur rëndësi jo sepse shqiptarët kishin pushuar së ardhuri, por sepse ata që kishin fituar dekada më parë kishin lëshuar rrënjë. U bënë shtetas. U martuan, bënë fëmijë dhe sollën pjesëtarë të familjes përmes mekanizmit të zakonshëm të imigracionit amerikan.
Ndihmoi që një valë emigrimi të kthehej në një komunitet.
Dyert e tjera
Jo të gjithë prisnin shortin. Shqipëria ishte për një kohë të shkurtër edhe vetë vend që dërgonte refugjatë, në fillim të viteve 1990, dhe shembja e skemave piramidale më 1997 nxori një valë kërkesash për azil më shumë sesa një valë varkash. Erdhën studentë dhe mbetën: raporti i Departamentit të Sigurisë Kombëtare për qëndrimet përtej afatit e vendos normën e vitit fiskal 2023 për studentët dhe vizitorët e shkëmbimit shqiptarë në 8.07 për qind, kundrejt 1.15 për qind për të gjithë udhëtarët e përfshirë në botë.
Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut nuk bëjnë pjesë në Programin e Heqjes së Vizave: çdo turist dhe vizitor biznesi kalon një intervistë konsullore. Kjo nuk e ka ndalur fluksin. Në vitin fiskal 2024, shtetasit shqiptarë u pranuan në Shtetet e Bashkuara 31,580 herë — rekord i të gjitha kohërave, më shumë se trefishi i 9,990 hyrjeve të vitit fiskal 2015.
Dhe emigrimi nuk përfundoi me luftën e Kosovës, çfarëdo që thotë historia e trashëguar. Nga shqiptaro-amerikanët e lindur jashtë vendit që jetojnë sot në Shtetet e Bashkuara, më shumë mbërritën në vitet 2010 sesa në çdo dekadë tjetër — 38,831, kundrejt 33,955 në vitet 2000 dhe 32,113 në vitet 1990.
Të bëhesh amerikan
Lotaria solli dhjetëra mijëra shqiptarë në Amerikë. Shumica nuk mbetën gjatë të sapoardhur.
Midis viteve 1987 dhe 2024, 81,064 persona të lindur në Shqipëri u bënë shtetas amerikanë. Thuajse të gjitha këto natyralizime — 96.7 për qind — ndodhën pas vitit 2000, kur vala e emigrimit që nisi në vitet 1990 arriti pikën ku njerëzit mund të aplikonin për shtetësi.
Kulmi erdhi më 2010, kur 5,088 emigrantë të lindur në Shqipëri u bënë amerikanë. Të tjerë 4,607 e bënë këtë më 2022.
Sot, 70.5 për qind e shqiptaro-amerikanëve të lindur jashtë vendit janë shtetas amerikanë, krahasuar me rreth 53 për qind të gjithë popullsisë së lindur jashtë vendit.
Ky dallim na thotë diçka për komunitetin që ndihmoi ta krijonte Viza e Diversitetit. Njerëzit që mbërritën në vitet 1990 dhe 2000 nuk u vendosën thjesht. U natyralizuan, blenë shtëpi, rritën fëmijë të lindur në Amerikë dhe fituan mundësinë të sponsorizonin të afërm të ngushtë.
Rruga e emigrimit ndryshoi bashkë me ta.
Një brez më parë, një familje shqiptare mund të priste rezultatin e lotarisë. Sot, shumë mbërrijnë sepse dikush nga një valë e mëparshme është tashmë shtetas amerikan.
Ka edhe një ndryshim tjetër që ia vlen të ndiqet. Që nga 10 prilli 2026, shumica e aplikantëve për Vizën e Diversitetit duhet të kenë një pasaportë të vlefshme dhe të ngarkojnë një kopje të saj, me përjashtime të kufizuara. Departamenti i Shtetit e futi rregullin pasi raportoi 2.5 milionë aplikime mashtruese në programin DV-2025.
Për Shqipërinë, ky kusht mund të peshojë më shumë nga ç’tingëllon. Herën e fundit që ishte në fuqi një rregull për pasaportat, aplikimet shqiptare ranë me rreth 30 për qind brenda një viti të vetëm.
Nëse rregulli i ri do të japë të njëjtin efekt, mbetet për t’u parë. Por zhvendosja më e madhe ka ndodhur tashmë: Amerika shqiptare nuk varet më nga lotaria si dikur.
Lotaria i ndihmoi njerëzit të shkonin atje. Shtetësia i ndihmoi të qëndronin — dhe të sillnin brezin tjetër me vete.
Kosova
Kosova dhe çfarë bëri Amerika shqiptare për të
Kur lufta mbërriti në Kosovë, Amerika shqiptare kishte mbi një dekadë që përpiqej ta bënte Uashingtonin të vinte veshin.
Një nga ata që shtynin më fort ishte Joseph DioGuardi, kongresmen republikan nga Nju Jorku dhe shqiptaro-amerikani i parë i zgjedhur në Kongres. Ai thirri seancën e parë dëgjimore të Kongresit për Kosovën në vitin 1987 dhe, pasi la Dhomën e Përfaqësuesve në 1989, themeloi Lidhjen Qytetare Shqiptaro-Amerikane.
Pas identitetit të tij shqiptar qëndronte një histori e pazakontë. Babai i DioGuardit vinte nga Greci, një fshat arbëresh në jug të Italisë, i ngritur nga shqiptarë stërgjyshërit e të cilëve e kishin kaluar Adriatikun shekuj më parë.
Kështu, kur DioGuardi e çoi çështjen e Kosovës në Kongres, një nga zërat shqiptarë më të dukshëm në Uashington vinte nga një degë e diasporës që kishte ikur nga Ballkani rreth pesëqind vjet më parë.
Pastaj, në vitin 1998, lobimi nuk mjaftoi më.
Kur erdhi lufta, diaspora u përgjigj
Shqiptaro-amerikanët mblodhën para, siguruan armë dhe u kthyen për të luftuar.
Paratë mblidheshin nëpërmjet fondit Vendlindja Thërret — në anglisht «Homeland Calling». Fondi lëvizte nëpër vendet ku jeta shqiptaro-amerikane ndodhte tashmë: restorante, klube, organizata të komunitetit dhe salla famullish nga Bronksi deri në Miçigan.
Një pjesë e asaj mbështetjeje shkoi te Ushtria Çlirimtare e Kosovës.
Florin Krasniqi, një kontraktor çatish kosovar që jetonte në Bruklin, u bë një nga organizatorët më të njohur. Ai ngriti klube armësh të lidhura ligjërisht mes tyre në Shtetet e Bashkuara dhe në Shqipëri, bleu pushkë ligjërisht në Amerikë dhe i eksportoi ligjërisht në Shqipëri. Që andej, armët e kaluan malin drejt Kosovës.
Por paratë dhe armët nuk ishin gjithçka.
Shkuan edhe njerëzit.
Disa qindra shqiptaro-amerikanë — shumica e dëshmive e vendosin shifrën rreth 400 — u ngjitën në një fluturim çarter nga Shtetet e Bashkuara, kaluan nëpër Irlandë e Itali dhe përfunduan në një kamp stërvitor të UÇK-së pranë Burrelit, në veri të Shqipërisë.
Nuk ishin ushtarë profesionistë.
Kishte një taksist nga Stamfordi. Një student në John Jay College në Manhatan. Një pronar picerie nga Yonkers me tre fëmijë në shtëpi.
Ky detaj vlen të mbahet mend. Një luftë në Kosovë kishte hyrë aq thellë në jetën amerikane, sa njerëzit po linin punët, universitetet dhe familjet në Nju Jork e Konektikat për t’u kthyer të luftonin në një vend nga i cili shumë prej tyre kishin ikur tashmë.
Jo të gjithë vullnetarët u lejuan të shkonin.
Rekrutuesit i kthyen mbrapsht burrat që e kishin statusin e emigrimit në Amerikë të pazgjidhur. Disave u mungonin dokumentet e duhura; të tjerë ishin pa dokumente ose ende në pritje të vendimit për rastin e tyre.
Kjo prodhoi një nga kontradiktat më të çuditshme të luftës: që të rrezikoje jetën tënde amerikane duke luftuar për Kosovën, së pari duhej ta dije se Amerika do të të linte të ktheheshe.
Dhe pastaj erdhi paradoksi ligjor
Marrëdhënia e Amerikës me UÇK-në nuk ka qenë kurrë e thjeshtë.
Departamenti i Shtetit nuk e vendosi UÇK-në në listën e tij zyrtare të organizatave terroriste të huaja. Por në shkurt të vitit 1998, një i dërguar amerikan e cilësoi publikisht si grup terrorist, për t’u tërhequr nga ai formulim pak më vonë.
Pastaj, në 1999, NATO-ja ndërhyri kundër forcave jugosllave, në një luftë përfundimi i së cilës e bëri të mundur Kosovën që ekziston sot.
Do të prisje që historia ligjore të mbyllej aty.
Nuk u mbyll.
Ligji amerikan i emigracionit përmbante dispozita të gjera për mbështetjen ndaj organizatave të armatosura. Kjo do të thoshte se shqiptarët që kishin mbledhur para ose kishin dhënë ndihmë tjetër për UÇK-në mund të ndesheshin ende, vite pas luftës, me kufizime emigracioni të lidhura me terrorizmin.
Kontradikta mbijetoi deri në 2012.
Mendoni për largësinë mes atyre dy çasteve.
Në fund të viteve 1990, dikush mund të hynte në një restorant shqiptar në Bronks, të hidhte para në një mbledhje fondesh për Kosovën dhe të besonte se po ndihmonte vendlindjen. Shtetet e Bashkuara do të udhëhiqnin së shpejti një ndërhyrje të NATO-s kundër forcave serbe.
E megjithatë, vite më vonë, i njëjti akt mbështetjeje mund të krijonte ende probleme sipas ligjit amerikan të emigracionit.
Amerika shqiptare kishte kaluar vite duke u përpjekur ta fuste Kosovën në politikën e jashtme amerikane. Kur Uashingtoni më në fund veproi, ligjit iu desh shumë më gjatë ta ndiqte hapin.
Fort Dix, 1999
Në pranverën e vitit 1999, mijëra kosovarë po dëboheshin nga shtëpitë e tyre. Disa përfunduan mbi 4,000 milje larg, në një bazë ushtarake në Nju Xhersi.
Duke nisur nga maji, Shtetet e Bashkuara transportuan me avionë 4,045 refugjatë nga Maqedonia në Fort Dix, në kuadër të operacionit Provide Refuge. Ata mbërritën duke mbajtur me vete çfarë kishin arritur të merrnin dhe, në shumë raste, pa e ditur se ku në Amerikë do të jetonin.
Qeveria e quajti operacion emergjence për refugjatët. Për njerëzit që mbërrinin, ishte fundi i një udhëtimi dhe fillimi i një tjetri.
Një nga historitë e para që doli nga Fort Dix ishte për një foshnjë.
Ai ishte fëmija i parë që lindi atje nga prindër refugjatë kosovarë. Familja ia vuri emrin Amerikan.
Një javë më vonë, ai fluturoi për në Dallas bashkë me njëzet e katër të afërm, pasi një anëtar i familjes pranoi të sponsorizonte gjithë grupin.
Një refugjat tjetër mbërriti pasi e ëma i kishte vdekur gjatë fluturimit për në Amerikë. Duke folur me komandantin në Fort Dix, ai tha se do të kishte dashur që ajo të kishte jetuar edhe vetëm tri ditë më shumë, sa për të provuar «mirësinë e Amerikës».
Këto histori ndihmojnë të shpjegohet diçka që statistikat vetëm nuk e shpjegojnë dot: pse Shtetet e Bashkuara zunë një vend kaq të pazakontë në kujtesën e Kosovës për luftën.
Shifrat prapë kanë rëndësi. Në vitin fiskal 1999, afërsisht një në gjashtë refugjatë të pranuar nga Shtetet e Bashkuara i ngarkohej kuotës së Serbisë dhe Malit të Zi, me rreth 13,000 veta që mbërritën nëpërmjet ndarjes emergjente për Kosovën.
Por edhe statistikat e kanë të vështirë të tregojnë se kush ishin këta njerëz.
Tre vjet më vonë, 10,401 veta të lindur në «Jugosllavi» u bënë banorë të përhershëm. Mbi 8,500 prej tyre ishin refugjatë ose azilkërkues të pranuar që po rregullonin statusin. Kosovarët ishin aty, në të dhëna — thjesht jo ende nën emrin Kosovë.
Vendi nga i cili kishin ikur do të zhdukej përpara se fjalori i regjistrimit të popullsisë ta zinte hapin.
Nga bulevardi Bill Clinton te një marrëdhënie më e ndërlikuar
Kur Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, Shtetet e Bashkuara e njohën një ditë më vonë.
Deri atëherë, mirënjohja ndaj Amerikës ishte bërë pjesë e peizazhit.
Prishtina ka bulevardin Bill Clinton, ku në vitin 2009 u zbulua një statujë tre metra e gjysmë e ish-presidentit. Ka një rrugë që mban emrin e George W. Bush. Për vite me radhë, vizitorët mund të gjenin edhe një butik veshjesh për gra me emrin Hillary.
Është e vështirë të mendosh për një kryeqytet tjetër evropian ku dashuria për figurat politike amerikane të jetë shprehur kaq fjalë për fjalë.
Por statujat ruhen më lehtë se marrëdhëniet politike.
Marrëdhënia mes Uashingtonit dhe Prishtinës është ndërlikuar, ndërsa Kosova ka kaluar nga çlirimi dhe pavarësia te mosmarrëveshjet e zakonshme të shtetformimit. Në shtator 2025, Ambasada amerikane njoftoi se Dialogu Strategjik i planifikuar me Kosovën ishte pezulluar për një kohë të pacaktuar.
Kjo nuk e fshin historinë që erdhi para saj. Por tregon se marrëdhënia ka ndryshuar.
Për shqiptaro-amerikanët, kjo krijon një botë politike të ndryshme nga ajo ku hynë DioGuardi dhe aktivistët e viteve 1980. Atëherë, pjesa më e madhe e punës ishte ta bindje Uashingtonin se Kosova kishte fare rëndësi.
Askush nuk ka nevojë ta bëjë më atë argument.
Si duket ndikimi politik sot
Një mënyrë për ta parë ndryshimin është Kaukusi i Çështjeve Shqiptare në Kongres.
Katër bashkëkryetarët e tij — Ritchie Torres, Robert Aderholt, Jim Himes dhe Lisa McClain — nuk janë shqiptarë. Por tre prej tyre përfaqësojnë vende të lidhura ngushtë me komunitetet e mëdha shqiptaro-amerikane: Nju Jorkun, Konektikatin dhe Miçiganin.
Gjeografia nuk është e rastësishme.
Në NY-11, që përfshin Staten Island dhe pjesë të Bruklinit jugor, personat që deklarojnë prejardhje shqiptare përbëjnë rreth 1.68 për qind të popullsisë. Në MI-10, me qendër Macomb County, shifra është rreth 1.35 për qind.
Këto përqindje janë të vogla. Në politikën amerikane, komunitetet e përqendruara nuk kanë nevojë gjithnjë të jenë të mëdha për t’u vënë re.
Dhe pjesëmarrja politike nuk kufizohet më te lobimi në Kongres për Shqipërinë a Kosovën.
Ardian Zika, i lindur në Kosovë në vitin 1980, mbërriti në Shtetet e Bashkuara si adoleshent në 1997. Njëzet e një vjet më vonë, u zgjodh në Dhomën e Përfaqësuesve të Floridës me 60 për qind të votave dhe shërbeu në dy mandate.
Historia e tij është pothuajse e kundërta e brezit që erdhi para tij. Aktivistët e mëparshëm shqiptarë e përdorën politikën amerikane për të ndikuar ngjarjet në atdhe. Zika hyri në politikën amerikane si politikan amerikan.
Ky dallim ka rëndësi.
Megjithatë, diaspora vazhdon të shohë përtej Atlantikut.
Kur Shqipëria u lejoi për herë të parë shtetasve të vet jashtë vendit të votonin me postë në vitin 2025, Shtetet e Bashkuara nxorën 20,648 votues të regjistruar — trupi i katërt më i madh zgjedhor i diasporës pas Italisë, Greqisë dhe Gjermanisë.
Dhe shqiptarët jashtë vendit vërtet dolën të votonin.
Pjesëmarrja jashtë vendit arriti 82.2 për qind, kundrejt 42.2 për qind brenda Shqipërisë. Votuesit e diasporës i mbështetën socialistët në pushtet me 61.1 për qind kundrejt 23.5 për qind, edhe më fort se votuesit që jetojnë në Shqipëri.
Ky rezultat e ndërlikon një supozim të vjetër për emigracionin: se ata që ikin bëhen natyrshëm kundërshtarët më të egër të kujtdo që qeveris vendin që lanë pas.
Votuesit shqiptarë jashtë vendit nuk u sollën ashtu.
Ndoshta kjo është historia më interesante e politikës shqiptaro-amerikane sot. Komuniteti mund të lobojë në Uashington për Kosovën, të votojë në Shqipëri, të zgjedhë politikanë të lindur në trojet shqiptare brenda Amerikës dhe të protestojë kundër qeverive në të dyja anët e Atlantikut.
Shqiptaro-amerikanëve të parë iu desh ta ndërtonin një zë politik. Pasardhësit e tyre e trashëguan të gatshëm — dhe tani duhet të vendosin për çfarë ta përdorin.
Pasaporta që shkoi në drejtim të kundërt
Për njëqind e dyzet vjet letrat lëviznin në një drejtim. Më 10 prill 2026 ato lëvizën në drejtimin tjetër. Presidenti Bajram Begaj firmosi një dekret që i jepte shtetësinë shqiptare Eric Adams, kryetar i Bashkisë së Nju Jorkut nga 2022 deri në fund të 2025, me kërkesë të vetë Adamsit. Katër ditë më vonë, Adams u regjistrua si banor i Njësisë Administrative nr. 2 në Tiranë dhe atë mbrëmje, në Samitin e Katërt të Diasporës, me një plis të bardhë leshi në kokë, mori nga Edi Rama pasaportën dhe letërnjoftimin shqiptar.
«E dua të qenët amerikan,» i tha Adams sallës, «por sot, falë kryeministrit tuaj, jam shqiptar.» Në gjuhën shqipe e njëjta fjali është përcjellë si «jam edhe shqiptar». Përballë gjithçkaje tjetër në këtë faqe, kjo është një përmbysje e vogël dhe e gëzueshme. Brezit të parë këtu i mësonin t’u gënjente inspektorëve në Ellis Island që të hynte, dhe Shqipëria dërgoi dikur 367,231 aplikime në një lotari të vetme amerikane vizash për shansin të vinte ligjërisht. Një shekull më vonë, një kryetar bashkie i Nju Jorkut i kërkoi Tiranës një pasaportë dhe e mori.
Besimi
Katër besime, një komunitet
Askush nuk e di përbërjen fetare të Amerikës shqiptare dhe askush nuk mund ta dijë: regjistrimit amerikan të popullsisë i ndalohet që prej vitit 1976 të pyesë për fenë në mënyrë të detyrueshme. Ajo që mund të dokumentohet janë institucionet.
Ortodoksët: kisha që e ndërtoi një varrim i refuzuar
Institucioni më i vjetër i Amerikës shqiptare nisi, siç e tregon kapitulli i themelimit, me një kufomë që askush nuk donte ta varroste. Liturgjia e Fan Nolit e 22 marsit 1908 nxori Kishën Ortodokse Shqiptare në Amerikë, dhe katedralja e saj është Shën Gjergji, në 517 East Broadway, në South Boston. Kryedioqeza e saj, sot pjesë e Kishës Ortodokse në Amerikë, ka njëmbëdhjetë famulli — në Konektikat, Masaçusets, Miçigan, Nju Jork, Ohajo dhe Pensilvani — dhe askund tjetër.
Gjysmë milje më tutje, në 245 D Street, ndodhet një seli e dytë ortodokse shqiptare, dhe arsyeja pse ekziston është e regjistruar në një raport të deklasifikuar të Departamentit të Shtetit nga viti 1950. Qëllimi i shugurimit të një peshkopi shqiptar rival ishte, sipas fjalëve të vetë departamentit, «të kundërpeshohej ndikimi i dëmshëm në komunitetin shqiptar i peshkopit Fan Noli, i cili ka prirje komuniste.» Në vitin 2020 ajo raportoi dy famulli, 800 besimtarë dhe rreth 160 veta në kishë një të diel të zakonshme — juridiksioni lindor ortodoks më i vogël aktiv në Shtetet e Bashkuara.
Sunitët: nga një kishë në Detroit te një pistë boulingu në Bruklin
Për brezin e parë të myslimanëve shqiptarë në Amerikë, islami praktikohej kryesisht pa xhami.
Kishte pasur përpjekje të vogla për organizim — përfshirë një xhami jetëshkurtër në Waterbury rreth vitit 1919 — por ato lanë pak gjurmë. Një studim i rëndësishëm i vitit 1939 për Amerikën shqiptare e thoshte troç: «Shqiptarët myslimanë në Amerikë as nuk ndërtuan, as nuk frekuentuan ndonjë xhami.»
Detroiti e ndryshoi këtë.
Në nëntor 1945, shqiptarët vendës themeluan Albanian-American Moslem Society. Katër vjet më vonë sollën nga Egjipti imam Vehbi Ismailin, që të udhëhiqte komunitetin.
Nuk nisën me kube e minare.
Në vitin 1951, xhemati bleu një kishë të vjetër në Hamilton Avenue dhe e ktheu në xhami. Ishte modeste, por u dha myslimanëve shqiptarë të Detroitit diçka që brezi i mëparshëm nuk kishte arritur kurrë ta mbante: një shtëpi fetare të vetën.
Pas saj erdhi një ndërtesë më ambicioze. Më 3 nëntor 1963, Qendra Islamike Shqiptare u hap në Harper Woods, me kube e minare që i referoheshin qëllimisht arkitekturës ballkanase-osmane.
Harper Woods përshkruhet shpesh si xhamia e parë shqiptare e Amerikës. Historia është pak më e ngatërruar — dhe më interesante. Xhemati i Hamilton Avenue ishte hapur dymbëdhjetë vjet më parë. Harper Woods ishte xhamia e parë shqiptare e ndërtuar posaçërisht si e tillë që mbijetoi, jo vendi i parë ku myslimanët shqiptarë ishin mbledhur për t’u falur.
Nju Jorku mori një rrugë tjetër.
Kur myslimanët shqiptarë nga Nju Jorku dhe Nju Xhersi hapën xhaminë e tyre në Flatbush në vitin 1972, nuk hynë në asgjë që t’i ngjante një xhamie tradicionale. Blenë një rezidencë të rikonvertuar në një lagje kryesisht hebreje dhe italiane.
Nuk kishte minare.
Kishte, megjithatë, një pistë boulingu në bodrum.
New York Times, duke raportuar për hapjen, shënonte se xhemati kishte ende në plan ta kthente atë në një sallë ngrënieje.
Është një detaj mrekullisht i zakonshëm. Islami shqiptar në Amerikë nuk u transplantua i paprekur nga Ballkani. Komunitetet morën çfarë u ofroi Amerika — një kishë të vjetër në Detroit, një rezidencë me pistë boulingu në Bruklin — dhe brenda saj bënë diçka të tyren.
Pasuan institucione të tjera, mes tyre Qendra Kulturore Islamike Shqiptare në Victory Boulevard, në Staten Island.
Deri atëherë, historia kishte ndryshuar shumë nga ajo e regjistruar në 1939. Myslimanët shqiptarë nuk e praktikonin më besimin thjesht brenda shtëpive të emigrantëve dhe rretheve joformale.
Kishin nisur të ndërtonin vende të bëra për të zgjatur.
Bektashinjtë: një fermë në Miçigan me shtrirje shumë më të gjerë
Historia bektashiane në Amerikë nisi me Baba Rexhebin, shtatë mbështetës dhe një fermë jashtë Detroitit.
Kur Shqipëria komuniste refuzoi ta njihte teqenë e re, Rexhebi iu drejtua për autoritet shpirtëror teqesë Kajgusuz në Kajro. Edhe vetë ndërtesa i kapërceu vijat fetare. Historia e urdhrit bektashian kujton bektashinj, myslimanë sunitë dhe të krishterë që punuan bashkë për ta ngritur.
Kjo duket veçanërisht shqiptare: një institucion fetar i ndërtuar jo vetëm nga njerëzit që faleshin aty, por nga një komunitet që e kuptonte pse kishte rëndësi ta kishte.
Ajo që u hap në Miçigan në vitin 1954 ishte teqeja e parë bektashiane në Hemisferën Perëndimore. Për dekada me radhë, ndërsa feja shtypej në Shqipërinë komuniste, një shtëpi ferme në periferi të Detroitit ndihmoi të ruhej një traditë që kishte humbur në atdhe pjesën më të madhe të jetës së saj institucionale.
Shtatëdhjetë vjet më vonë, bektashizmi u rikthye në një bisedë krejt tjetër.
Më 22 shtator 2024, kryeministri i Shqipërisë shfrytëzoi skenën e Kombeve të Bashkuara në Nju Jork për të njoftuar propozimin e një shteti sovran bektashian brenda Tiranës.
Nëse ai projekt do të bëhet në fund ajo që imagjinojnë mbështetësit e tij, është çështje tjetër. Por harku historik është i jashtëzakonshëm: një urdhër fetar që dikur u mbajt gjallë pjesërisht nga të mërguar në një fermë në Miçigan, tani diskutohej si zotëruesi i mundshëm sovran i një cope të kryeqytetit të Shqipërisë.
Katolikët: nga Bronksi, kthimi në Tiranë
Amerika katolike shqiptare erdhi më vonë.
Shumë nga familjet e saj mbërritën nga Kosova, Mali i Zi dhe trojet e Shqipërisë së veriut, pjesë e migrimit nga Jugosllavia që e riformësoi komunitetin shqiptar të Nju Jorkut pas Luftës së Dytë Botërore.
Deri në vitin 1970, ishin aq sa New York Times njoftoi hapjen e asaj që e quajti «kisha e parë katolike shqiptare e Hemisferës» në Bronks.
Kisha ndodhej në 4221 Park Avenue. Në vitin 1989, kardinali John O'Connor themeloi formalisht aty famullinë e parë katolike shqiptare në Shtetet e Bashkuara.
Pastaj besimtarët nisën të bënin atë që po bënin kaq shumë familje shqiptare në Nju Jork: të shpërnguleshin drejt veriut.
Në vitin 1999, famullia e ndoqi komunitetin e vet nga Bronksi në Hartsdale të Westchesterit. Zoja e Shkodrës qëndron atje edhe sot.
Por udhëtimi më interesant shkoi në drejtimin e kundërt.
Famullitari i parë i saj, Rrok Mirdita, kishte kaluar vite duke u shërbyer katolikëve shqiptarë në Bronks e Westchester. Pastaj komunizmi u shemb në Shqipëri, duke lënë pas një vend ku institucionet fetare ishin shkatërruar në mënyrë sistematike.
Në dhjetor 1992, Mirdita u emërua Kryepeshkop i Tiranë–Durrësit. Papa Gjon Pali II e shuguroi në prillin pasardhës.
Një prifti që i kishte ndihmuar shqiptarët të ndërtonin një shtëpi fetare në Nju Jork, tani po i kërkohej të ndihmonte rindërtimin e Kishës Katolike në Shqipëri.
Është edhe një përmbysje nga ato që shfaqen gjatë gjithë historisë së kësaj diaspore. Në fillim, shqiptarët ndërtuan institucione në Amerikë sepse nuk mund t’i ndërtonin apo t’i mbanin në atdhe. Kur Shqipëria u rihap, disa nga njerëzit dhe institucionet e formuara jashtë nisën të udhëtonin nga e kundërta.
Trafiku përtej Atlantikut nuk lëvizte më vetëm në një drejtim.
Si duket në të vërtetë bashkëjetesa
Shqiptarët thonë për veten se feja e shqiptarit është shqiptaria — një varg i shkruar rreth vitit 1878 nga Pashko Vasa, katolik në shërbim të Perandorisë Osmane. Ja, pra, provat.
- Kur të krishterët shqiptarë të Detroitit themeluan Kishën Ortodokse Shën Thoma në vitin 1929, myslimanët shqiptarë të qytetit i ndihmuan me kredinë e ndërtesës.
- Imam Vehbi Ismail, i intervistuar në vitin 1995, për mënyrën si u ndërtua xhamia e tij: «Qendra Islamike Shqiptare u ndërtua me mbështetjen si të myslimanëve, ashtu edhe të ortodoksëve … Vetë peshkopi Noli dhuroi 500 dollarë, dhe ne kemi kontribuar gjithashtu për ndërtimin e kishave ortodokse shqiptare … Të gjithë jemi shqiptarë dhe fëmijë të të njëjtit Zot.»
- Në vitin 1981, një prift katolik, një imam sunit dhe një baba bektashi mobilizuan bashkërisht besimtarët e tyre në Detroit për mitingjet për Kosovën në Uashington dhe Nju Jork.
- Në vitin 2013, Presidenti i Shqipërisë dekoroi të katërta faltoret shqiptare të Detroitit — dy kisha katolike, një xhami sunite dhe një teqe bektashiane — në të njëjtën ditë.
Një anëtar i Kishës Shën Thoma, i intervistuar në vitin 1995, tregoi si morën fund festimet e përbashkëta të Ditës së Flamurit, të organizuara nga një shoqëri bamirëse e përzier ortodokse-myslimane: shoqëria u shpërbë mes fraksioneve politike dhe shqiptarët e Miçiganit pushuan së kremtuari ditën e tyre kombëtare si një komunitet i vetëm. Bashkëjetesa ishte e vërtetë. E vërtetë ishte edhe Lufta e Ftohtë.
Puna dhe paratë
Puna, paratë dhe rruga drejt atdheut
Familjet shqiptaro-amerikane kanë të ardhura mediane prej 102,000 dollarësh në vit, kundrejt medianes amerikane prej 81,604 dollarësh — ndërsa shqiptaro-amerikanët si individë fitojnë më pak se mesatarja kombëtare. Të dyja janë të vërteta, dhe shpjegimi është gjithë historia ekonomike në një rresht: familjet janë më të mëdha (3.05 veta kundrejt rreth 2.5) dhe kanë më shumë njerëz që sjellin të ardhura. Varfëria është 7.5 për qind kundrejt 12.1 amerikane. Dyzet për qind e shqiptaro-amerikanëve mbi njëzet e pesë vjeç kanë një diplomë bachelor, kundrejt 36.8 për qind në shkallë vendi. Ka një përjashtim që të bie në sy, dhe duhet thënë përpara historisë së suksesit. Varfëria mes të moshuarve shqiptaro-amerikanë është 13.4 për qind — mjaft mbi shkallën e vetë komunitetit dhe mbi shifrën amerikane. Gjyshërit erdhën vonë, me viza familjare, pa histori pune në Amerikë, dhe janë me diferencë të madhe shtresa më e varfër e komunitetit.
shkalla e varfërisë, kundrejt 12.1% amerikane
kanë diplomë bachelor, kundrejt 36.8% në shkallë vendi
varfëria te të moshuarit — mbi shkallën e vetë komunitetit dhe mbi shifrën amerikane
punojnë në transportin me kamionë — pothuajse dyfishi i shkallës së të gjithë amerikanëve të punësuar
Gjyshërit erdhën vonë, me viza familjare, pa histori pune në Amerikë, dhe janë me diferencë të madhe shtresa më e varfër e komunitetit. Ky përjashtim i takon para historisë së suksesit, jo pas saj.
Ndërtesat
Fakti më befasues ekonomik për Nju Jorkun shqiptar ka një datë mbi vete. Kur Co-op City u hap në vitin 1973 dhe ekonomia e Bronksit u shemb, vlerat e pronave ranë aq poshtë sa pronarët nisën t’ua kalonin ndërtesat vetë mirëmbajtësve të tyre për pesë deri në njëzet mijë dollarë mbi kredinë e mbetur. Mirëmbajtësit ishin shqiptarët.
Në gusht 1979, New York Times gjeti Nikoll Vatajn, tridhjetë e gjashtë vjeç, i cili brenda shtatë vjetësh kishte kaluar nga portier në Upper East Side, në mirëmbajtës ndërtese, e më pas në pronar të gjashtë ndërtesave dhe 550 apartamenteve. Shpjegimi i tij për arsyen pse nisi ishte i shkurtër sa një frymëmarrje: «Nëse punoj gjithnjë si portier, do të jem i varfër gjithë jetën.» Rrëfimi i tij për atë që po blinte ishte edhe më i drejtpërdrejtë — «Çdo shqiptar që bleu një ndërtesë, e bleu kur ajo ishte plotësisht e shkatërruar.»
Kamionët
Mostra PUMS e Michiganit 2020–2024 mbështet një sinjal në transportin me kamionë, por më të vogël se ç’sugjeronin nxjerrjet e vjetra. Rreth 5.42 për qind ±2.35 pikë përqindjeje e të punësuarve me prejardhje shqiptare në Michigan punonin në këtë industri, përballë 1.30 për qind në gjithë shtetin — rreth 4.18 herë, mbi bazën e 21 të dhënave të papeshuara shqiptare. Ky është vlerësim për Michiganin, jo census i fuqisë punëtore të Detroitit.
Edhe vetëpunësimi është më i lartë, por jo ‘një në katër’: 18.00 për qind ±3.58 pikë, përballë 8.69 për qind në Michigan. Prodhimi i automjeteve është 6.38 për qind ±2.18 pikë, afër nivelit 7.47 për qind të Michiganit. Të dhënat mbështesin sipërmarrjen, ushqimin, ndërtimin dhe transportin; nuk mbështesin një histori të vetme pune për gjithë shqiptarët e Detroitit.
Piceritë dhe emri mbi tendë
Nisha tjetër në Nju Jork ishte kuzhina italiane, dhe trashëgimia është dokumentuar nga të dyja anët. Në vitin 2001, një furnitor i shtatëqind picerive të Nju Jorkut i tha Times-it: «Italianët nuk e bëjnë dot më punën, janë majmur në Amerikë. Hyn sot në një restorant italian dhe sheh shqiptarë. Ti mendon se janë italianë. Flasin italisht, na ngjajnë, ushqimi është i shkëlqyer.»
Shqiptarët ishin dakord — dhe u fshehën. Gjergj Dedvukaj bleu Giovanni's në Arthur Avenue dhe nuk ndryshoi as emrin, as menynë, sepse «klientët nuk e njohin ushqimin shqiptar.» Një familje vuri nënën e vet, Rozën, në një kavanoz salce marinara si «Mamma Rosa» dhe shkroi në broshurën e kompanisë se familja kishte bërë pelegrinazhin nga Italia në Amerikë, pa e përmendur fare Shqipërinë. Njëri nga vëllezërit tha pse: «Nuk jam i sigurt se më pëlqen ideja të reklamojmë faktin që jemi shqiptarë. Është situatë delikate.»
Njëzet e pesë vjet më vonë, Ramiz Kukaj drejton katër restorante me emrin Çka Ka Qëllu — emri është shqip, ushqimi është shqiptar, njëri prej tyre është në Michelin Guide dhe një tjetër ishte në listën e New York Times për njëqind restorantet më të mira të qytetit. Ai hark, nga «Mamma Rosa» te një shprehje shqipe mbi tendën në Belmont, është matësi më i qartë i asaj që ndryshoi brenda një brezi.
Nga kuzhina, brenda një brezi
Brezi i parë hyri shpesh në ekonominë amerikane përmes punëve që ishin të lira: restorante, ndërtim, mirëmbajtje ndërtesash dhe biznese të vogla familjare.
| Profesioni | Ardhur pas 2010 | Lindur në SHBA, nën 40 vjeç |
|---|---|---|
| Ndërtim | 14.7% | — |
| Përgatitje ushqimi dhe kuzhina | 13.0% | 4.2% |
| Transport me kamionë | 10.6% | — |
| Menaxhim | — | 16.7% |
| Profesionistë të shëndetësisë | — | 8.2% |
| Software dhe matematikë | — | 7.3% |
| Të vetëpunësuar | 16.1% | 8.6% |
Software-i që i drejton piceritë
Me brezin e dytë, tabloja ndryshon.
Shembulli më i qartë është biznesi i restoranteve. Mes emigrantëve shqiptarë më të rinj, puna në kuzhinë mbetet jashtëzakonisht e përhapur. Mes shqiptaro-amerikanëve të lindur në Amerikë, pjesa që punon në kuzhina ka rënë tashmë nën mesataren amerikane.
Kështu duket lëvizja lart brenda një brezi të vetëm. Biznesi familjar mund të mbijetojë, por fëmijët nuk e trashëgojnë doemos punën.
Ilir Sela ofron një shembull pothuajse tepër të përsosur.
Familja e tij vjen nga Dibra dhe ai u rrit rreth picerive të pavarura që u bënë një rrugë kaq e njohur drejt biznesit për familjet shqiptare në Nju Jork. Më vonë themeloi Slice, një kompani teknologjike të ndërtuar rreth porosive dhe pagesave online për piceritë e pavarura.
Ka diçka që përputhet bukur në këtë ecuri.
Një brez shqiptarësh mësoi si t’i drejtonte piceritë e Amerikës. Një tjetër ndërtoi software-in për to.
Paratë vazhdojnë të shkojnë në atdhe
Suksesi ekonomik në Amerikë nuk mbeti tërësisht në Amerikë.
Në vitin 2021, shqiptaro-amerikanët dërguan në Shqipëri një shumë të vlerësuar prej 129.96 milionë dollarësh. Po atë vit, eksportet e mallrave amerikane drejt Shqipërisë vlenin gjithsej 97.9 milionë dollarë.
Me fjalë të tjera, familjet shqiptare në Amerikë dërguan në Shqipëri më shumë para sesa dërguan kompanitë amerikane atje në mallra.
Kosova e shfaq të njëjtin model në një shkallë edhe më të madhe. Shtetet e Bashkuara eksportuan në Kosovë mallra në vlerën 46.1 milionë dollarë në vitin 2024, ndërsa remitancat nga Amerika ishin rreth 100 milionë euro.
Si për Shqipërinë, ashtu edhe për Kosovën, Shtetet e Bashkuara janë sot burimi i tretë më i madh i remitancave.
Por ajo që ndodh me paratë e diasporës po ndryshon.
Ato ende ndihmojnë prindërit, vëllezërit e motrat dhe familjet e mëdha. Gjithnjë e më shumë, megjithatë, ato blejnë edhe apartamente, shtëpi dhe toka. Në tremujorin e dytë të vitit 2025, investimet e huaja direkte në Kosovë arritën 231.5 milionë euro. Mbi 80 për qind shkuan në pasuri të paluajtshme, ku kërkesa e diasporës luajti një rol të rëndësishëm.
Kushdo që e njeh ritmin e verës në Kosovë a Shqipëri do ta njohë një pjesë të kësaj historie: familjet që e ndërtuan jetën në Nju Jork, Detroit apo Çikago duan ende diçka të prekshme në atdhe.
Paratë e kalojnë Atlantikun edhe kur familja nuk e kalon më përfundimisht.
Eksperimenti prej 30 milionë dollarësh
Ka edhe një lloj tjetër investimi shqiptaro-amerikan, dhe ai nuk nisi nga diaspora, por nga qeveria amerikane.
Në vitin 1995, USAID-i dha 30 milionë dollarë për të krijuar Fondin Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve. Shqipëria ishte vetëm pak vjet larg komunizmit, dhe ideja ishte të përdorej kapitali dhe përvoja amerikane e biznesit për të ndihmuar ndërtimin e një ekonomie private pothuajse nga e para.
Fondi investoi në kompani dhe ndihmoi të themelohej ajo që u bë banka e parë e Shqipërisë me model perëndimor.
Pastaj ndodhi diçka e pazakontë.
Nxori fitim.
Në janar 2011, fondi i ktheu 15 milionë dollarë Thesarit amerikan. Fitimet e tij ndihmuan gjithashtu të pajisej me kapital Fondacioni Shqiptaro-Amerikan i Zhvillimit, i cili që atëherë ka angazhuar të paktën 109 milionë dollarë për 28 projekte në Shqipëri.
Kështu, një nga institucionet më të mëdha që mban emrin shqiptaro-amerikan nisi si ndihmë e huaj amerikane dhe u kthye gradualisht në diçka më afër një investimi të përhershëm në zhvillimin e Shqipërisë.
Ky dallim ka rëndësi. Remitancat lidhin familje. Fondi i Ndërmarrjeve u përpoq të ndryshonte institucione.
Të dyja janë pjesë e marrëdhënies ekonomike që diaspora ndihmoi ta ndërtonte.
Gjurma e biznesit
Bizneset që shqiptarët ndërtuan anembanë Amerikës
Fotografia e direktorisë së ALB Connection për korrikun e 2026 dokumenton 1,459 biznese të verifikuara në pronësi shqiptare në 43 shtete dhe në Uashington, DC. Ajo i kthen historitë familjare më sipër në një pamje kombëtare: sipërmarrja është e përqendruar në pak qendra historike, por shtrihet në 491 qytete e qyteza.
biznese të verifikuara në SHBA
shtete dhe kryeqyteti të përfaqësuara
qytete dhe qyteza
e listimeve punojnë në ushqim
Ku është më e përqendruar direktoria
Nju Jorku mbetet qendra më e madhe me diferencë të thellë, i ndjekur nga grupimi i Miçiganit rreth Detroitit dhe nga komunitetet e vendosura prej kohësh në Verilindje e në Perëndimin e Mesëm.
- Nju Jork550
- Miçigan193
- Ilinois129
- Pensilvani120
- Nju Xhersi114
- Konektikat70
Sektorët që formësojnë ekonominë
Ushqimi është industria përcaktuese, ndërsa zanatet e ndërtimit dhe shërbimet profesionale përbëjnë shtresën tjetër të dukshme të sipërmarrjes shqiptaro-amerikane.
- Restorante449
- Ndërtim dhe rikonstruksion shtëpish127
- Bukuri dhe mirëqenie83
- Pasuri të paluajtshme67
- Shërbime ligjore51
Një komunitet biznesi shumë dixhital
Shumica e bizneseve në direktori mund të gjenden dhe të kontaktohen online — gjë e dobishme për një komunitet të shpërndarë në një kontinent të tërë.
Burimi: direktoria e bizneseve e ALB Connection, korrik 2026. Shifrat mbulojnë bizneset publikisht të dukshme që plotësojnë standardin e saj të verifikimit me dy sinjale dhe duhen lexuar si një minimum i dokumentuar, jo si një regjistrim i plotë i bizneseve. Mbulimi është më i fortë në Verilindje dhe në Perëndimin e Mesëm, dhe metoda favorizon bizneset me prani publike dixhitale.
Lexoni raportin e plotë të ALB ConnectionInstitucionet
Organizatat që e mbajnë bashkë
Paratë janë një mënyrë se si një diasporë mbetet e lidhur. Institucionet janë një tjetër.
Institucionet që mbijetuan
Dhe disa nga institucionet e Amerikës shqiptare janë jashtëzakonisht të vjetra.
Vatra — Federata Panshqiptare e Amerikës — u themelua në Boston në vitin 1912 nga Fan Noli, Faik Konica dhe bashkëkohësit e tyre. Në vitet e saj të para, ta quaje thjesht një shoqatë emigrantësh do të ishte padrejtësi. Vatra bënte lobim në Uashington, argumentonte për mbijetesën e Shqipërisë dhe ndihmoi të mblidhej një hua kombëtare mes punëtorëve që shpesh vetë kishin shumë pak para.
Më shumë se një shekull më vonë, Vatra ende ekziston.
Por jetëgjatësia nuk duhet ngatërruar me përmasat.
Degët e saj të sotme mund të jenë fare të vogla. Një deklaratë federale e degës së Queens raportoi vetëm 2,960 dollarë të ardhura vjetore, të gjitha nga kuotat e anëtarësisë, dhe 814 dollarë aktive. Dega e saj e Bostonit — në qytetin ku nisi Vatra — u desh të rithemelohej në vitin 2024.
Ai kontrast është domethënës.
Institucionet që dikur flisnin për thuajse të gjithë komunitetin e organizuar tani e ndajnë terrenin me kisha, xhami, grupe kulturore, rrjete profesionale, biznese, media sociale dhe organizata të ngritura nga valë shumë më të reja emigrantësh.
Institucioni mbijetoi. Komuniteti rreth tij ndryshoi.
E njëjta gjë vlen, në mënyrën e vet, edhe për gazetën Dielli.
E botuar për herë të parë më 15 shkurt 1909, ajo prodhohet ende sot, çka e bën gazetën më të vjetër në gjuhën shqipe që ka mbijetuar në botë, edhe pse historia e saj botuese nuk ka qenë krejtësisht e pandërprerë.
Pastaj erdhi Illyria, e themeluar në Nju Jork më 1991 dhe e formësuar nga një Amerikë tjetër shqiptare — një Amerikë gjithnjë e më e shqetësuar për Kosovën dhe për trazirat që po ndodhnin nëpër ish-Jugosllavi.
Vendosi dy gazetat njëra pranë tjetrës dhe pothuajse e sheh diasporën duke ndërruar breza.
Dielli i përkiste komunitetit që po përpiqej të krijonte dhe të ruante Shqipërinë.
Illyria doli nga një komunitet që luftonte ta bënte Amerikën ta kuptonte Kosovën.
Institucioni i ardhshëm shqiptaro-amerikan mund të mos u ngjajë shumë as njërit, as tjetrit.
Zëri që u ndal
Për dyzet vjet nën komunizëm, tingulli më i besuar në gjuhën shqipe ishte Zëri i Amerikës, shërbimi shqip i Voice of America — dëgjuar ilegalisht, me zë të ulët, nga njerëz që mund të burgoseshin për këtë. Ai hesht që prej 15 marsit 2025, kur i gjithë programacioni i Voice of America u pezullua me urdhër ekzekutiv. Shqipja ishte një nga dyzet e nëntë gjuhët; vetëm pak prej tyre janë rikthyer dhe shqipja nuk është mes tyre. Faqja e internetit është ende aktive dhe çdo shkrim në të mban datën mars 2025.
Një projektligj financimi i nënshkruar më 3 shkurt 2026 parashikon 199.5 milionë dollarë për Voice of America për vitin fiskal 2026. Paratë u kthyen. Shqipja jo.
Lobi, dhe ku janë vërtet paratë
Albanian American Civic League, e themeluar nga Joseph DioGuardi në janar 1989, njihet anembanë Ballkanit si formësuese e politikës amerikane për Kosovën dhe në faqen e vet thotë se flet për 750,000 shqiptarë amerikanë. Deklarata e saj e fundit federale raporton të ardhura totale prej 52,230 dollarësh, shpenzime prej 45,417 dollarësh dhe aktive në fund të vitit prej 14,807 dollarësh. Ka njëzet e nëntë anëtarë bordi, një president vullnetar dhe një kuti postare në Ossining, Nju Jork: ndikimi për Kosovën që i njihet u fitua me këto shuma, nga vullnetarë. Kështu financohen institucionet e komunitetit, dhe Liga është rregulli, jo përjashtimi.
Ndërkohë, dy institucionet më të pasura që mbajnë «Albanian-American» në emër u krijuan me akt të Kongresit dhe i shpenzojnë paratë në Shqipëri. Albanian-American Enterprise Fund, i ngritur sipas SEED Act të vitit 1989, mban rreth 82.8 milionë dollarë; organi i tij trashëgues, Albanian-American Development Foundation, raportoi 216 milionë dollarë aktive në vitin 2018. Së bashku, rreth 300 milionë — përballë organizatave të komunitetit që funksionojnë me shifra katër- dhe pesëshifrore. Të dyja drejtohen nga një amerikan i emëruar në bordin e Fondit nga presidenti Clinton.
Tridhjetë e një shkolla, thuajse asnjëra nuk zotëron një klasë
Regjistri i vetë qeverisë shqiptare liston 31 mjedise shkollore në gjuhën shqipe në Shtetet e Bashkuara, që veprojnë nën 21 emra shkollash, në nëntë shtete. Trembëdhjetë prej tyre janë vetëm në Nju Jork — 42 për qind e të gjitha mjediseve shkollore shqipe në vend.
Thuajse asnjëra prej tyre nuk e zotëron dhomën ku jep mësim; ato marrin me qira hapësira qytetare amerikane në fundjavë. Quhen Fol Shqip, Mëso Shqip dhe Udha e shkronjave.
Më e madhja prej tyre u hap në Staten Island në prill 2022 me rreth pesëdhjetë nxënës dhe sot raporton mes dyqind e dyqind e dyzet. Drejtohet bashkërisht nga tri shoqata — Kraja, Ana e Malit dhe Ulqini — të gjitha të emërtuara sipas komuniteteve shqiptare në bregdetin malazez.
Askush nuk e di sa fëmijë ndjekin shkollën shqipe në Amerikë. As Tirana, as Prishtina nuk publikojnë një shifër; vetë ministria e arsimit e Kosovës ka thënë publikisht se i duhet një bazë të dhënash me numrin e saktë të mësuesve dhe nxënësve jashtë vendit. Ajo që dokumentohet është ngarkesa: kur Shqipëria dërgoi 3,595 tekste shkollore falas në dhjetë vende në shtator 2021, ambasada në Uashington mori 1,080 prej tyre — dërgesa më e madhe e vetme e asaj partie.
Njerëzit
Njerëzit
Katër pohime ngatërrohen vazhdimisht në këtë terren, ndaj kjo faqe i mban të ndara: të jesh i lindur në Shqipëri, të jesh etnikisht shqiptar, të jesh shqiptaro-amerikan dhe të jesh një shqiptar që punoi në Amerikë. Çdo emër më poshtë është verifikuar me një burim parësor ose referencial; aty ku dëshmia është e hollë, kjo thuhet hapur dhe nuk mbulohet.
Bebe Rexha
Bruklin, nga një familje dibrane
Ava Max
Milwaukee, prindërit nga Saranda
Action Bronson
Queens, me origjinë nga Gjakova
Eliza Dushku
Boston, nga një familje korçare
John Belushi
1949–1982 · Çikago, nga Qyteza
Ferid Murad
Nobelist i Mjekësisë, 1998
Figura më e fortë që askush nuk e numëron
Gjon Mili lindi në Korçë në vitin 1904, u rrit në Rumani dhe erdhi në Amerikë për të studiuar inxhinieri elektrike në MIT. Në vitin 1937 takoi Harold Edgertonin, i cili kishte ndërtuar dritën stroboskopike, dhe nisi të fotografonte lëvizjen në një të njëqindmijtën e sekondës për LIFE. Fotografoi Picasson duke vizatuar në ajër me një stilolaps drite. Fotografoi Billie Holiday-n në seancat e xhazit deri vonë natën që i priste vetë. Pllaka në studion e tij në Nju Jork thoshte: E GJITHË BOTA ËSHTË NJË APARAT FOTOGRAFIK. JU LUTEM, MBANI NJË FYTYRË TË KËNDSHME. Përmbledhja e tij për atë që i dha strobi është fjalia më e mirë që ndonjë shqiptaro-amerikan ka thënë për punën e vet: «Koha vërtet mund të bëhej të rrinte pa lëvizur. Tekstura mund të ruhej pavarësisht lëvizjes së papritur e të dhunshme.»
Ai gjithashtu regjisoi Jammin' the Blues për Warner Bros. në vitin 1944, një film të shkurtër xhazi nëntëminutësh me Lester Young — i nominuar për një çmim Oskar dhe, në vitin 1995, i përzgjedhur për ruajtje në United States National Film Registry. Një djalë nga Korça bëri një film që e mbron Biblioteka e Kongresit. Askund nuk ka një fotografi të lirë të tij; e vetmja mënyrë për ta imagjinuar është pulla që Shqipëria nxori në vitin 2008, në një seri kushtuar shqiptaro-amerikanëve, krah John Belushit.
Shërbimi publik
Historia politike e komunitetit ka brenda një korrigjim që askush nuk e ka bërë. Mark Gjonaj ishte shqiptaro-amerikani i parë i zgjedhur në shtetin e Nju Jorkut dhe i pari në Këshillin Bashkiak të Nju Jorkut. Ai nuk ishte i pari në Amerikë. Louis V. Mato, i lindur në Pogradec në vitin 1903, shitës pajisjesh kuzhine dhe pronar restoranti me banim në Fairchild, Wisconsin, qëndroi në Asamblenë Shtetërore të Wisconsinit nga viti 1963 deri në 1971 — katër mandate, gjysmë shekulli para Albany-t, dhe askush nuk e mban mend.
Dhe harku më i bukur i të gjithëve i përket një gjyqtari. Emin Toro lindi në Tiranë në vitin 1974. Një pastor nga Florida që bënte punë misionare në një jetimore shqiptare kishte nevojë për një përkthyes; u zgjodh Toro dhe pastori e mori me vete në Amerikë për kolegj. Shkoi në Palm Beach Atlantic, pastaj në fakultetin e drejtësisë në North Carolina, pastaj punoi si ndihmës i një gjyqtari të Gjykatës së Apelit të Qarkut të DC-së dhe më pas i gjyqtarit Clarence Thomas në Gjykatën Supreme të Shteteve të Bashkuara. Më 1 gusht 2019 Senati e konfirmoi në United States Tax Court me votim me zë, për një mandat pesëmbëdhjetëvjeçar.
Ora tjetër
Amerika shqiptare ecën me dy orë.
Njëra nis në vitet 1890, me emigrantë që lanë Korçën dhe pjesë të tjera të Ballkanit për mullinjtë dhe fabrikat e Nju Inglandit.
Tjetra nis thuajse pesë shekuj më parë.
Arbëreshët janë pasardhës të shqiptarëve që kaluan në Italinë e Jugut gjatë dhe pas zgjerimit osman në Ballkan. Aty ndërtuan fshatra, ruajtën forma të gjuhës shqipe dhe mbetën komunitete të veçanta për shekuj me radhë.
Pastaj disa nga pasardhësit e tyre e kaluan sërish Atlantikun.
Kur emigrantët arbëreshë mbërritën në Shtetet e Bashkuara nga Italia, megjithatë, Amerika pa kryesisht italianë. Mbanin pasaporta dhe mbiemra italianë, vinin nga qytete italiane dhe zakonisht hynin në famulli katolike krah emigrantëve të tjerë italianë.
Historia e tyre shqiptare ishte shumë më e lehtë të kalonte pa u vënë re.
Joseph DioGuardi është ndoshta shembulli më i qartë.
I ati vinte nga Greci, një fshat i vogël arbëresh në kodrat e Kampanias, ku një gjuhë shqipe mbijetoi për shekuj pas migrimit fillestar.
DioGuardi lindi në Shtetet e Bashkuara, hyri në Kongres si republikan nga Nju Jorku dhe me kohë u bë një nga mbrojtësit më këmbëngulës të Kosovës dhe të kauzave shqiptare në Uashington.
Ka diçka të jashtëzakonshme në rrugën që bëri ai identitet.
Të parët e tij e lanë botën shqiptare për Italinë shekuj përpara se Shqipëria të ekzistonte si shtet modern. Pasardhësi i tyre hyri në fund në Kongresin e Shteteve të Bashkuara dhe foli në mbrojtje të shqiptarëve në Ballkan.
Lidhja vazhdoi edhe në një brez tjetër. E bija e DioGuardit, tekstshkruesja dhe personazhi televiziv Kara DioGuardi, e gjurmon gjithashtu familjen te komuniteti arbëresh.
Dhe DioGuardët nuk janë rast i izoluar.
Romancieri Tom Perrotta u rrit me një nënë arbëreshe, të cilën e ka përshkruar dikur si shqiptaro-italiane. Ai kujtonte se ai dallim kishte rëndësi edhe mes italianëve: e bënte atë, me fjalët e tij, «një italiane të klasit të dytë.»
Shkrimtari dhe kritiku i muzikës Nick Tosches e gjurmonte familjen e vet te komuniteti arbëresh i Casalvecchio di Puglia-s.
Historitë e tyre zbulojnë një pjesë të Amerikës shqiptare që tabelat e Regjistrimit veçanërisht nuk kanë gjasa ta gjejnë.
Një arbëresh amerikan mund të ketë mbiemër italian, një gjysh të lindur në Itali dhe breza histori familjare katolike në Italinë e Jugut. Pyet vetëm për vendlindjen ose për prejardhjen e afërt dhe lidhja shqiptare mund të zhduket krejtësisht.
Megjithatë ajo mbijetoi për shekuj përpara se të mbërrinte në Amerikë.
Kjo e ndryshon kronologjinë.
Historia e njohur e Amerikës shqiptare nis me burra nga Korça që mbërrijnë në Boston në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Por një migrim tjetër shqiptar kishte udhëtuar tashmë nga Ballkani në Itali, kishte pritur atje qindra vjet dhe pastaj kaloi Atlantikun nën një emër italian.
Amerika shqiptare është më e vjetër sesa duket nga regjistrat e saj të emigracionit.
Një çmim Nobel
Historia shqiptaro-amerikane e Ferid Muradit nis me një emër që në origjinë nuk ishte i familjes së tij.
I ati mbërriti në Ellis Island në gusht 1913. Ishte një shqiptar etnik me më pak se një vit shkollim formal, që kishte punuar si bari, kishte udhëtuar nëpër Ballkan duke shitur ëmbëlsira dhe që disi kishte mësuar shtatë gjuhë rrugës.
Në zyrën e emigracionit, kujtonte më vonë Murad, një zyrtar e pyeti të atin për emrin dhe pastaj thjesht vendosi si do ta quante Amerika:
«Zyrtari e shpalli John Murad dhe ia vulosi dokumentet.»
Emri i mbeti.
Feridi u rrit në Whiting, Indiana, në katër dhoma pas restorantit me 28 vende që mbanin prindërit e tij. Si djalë i vogël, i mblidhte në mendje faturat e klientëve para se ata të arrinin te arka.
Në vitin 1998, ai ndau Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi për punën që vendosi oksidin nitrik si molekulë sinjalizuese në sistemin kardiovaskular.
Në ato tetëdhjetë e pesë vjet fshihet një histori emigranti thuajse tepër e përsosur: një nëpunës në Ellis Island i jep një emër amerikan një emigranti shqiptar dhe i biri e çon në fund atë emër në Stokholm.
Një anije kozmike
Por arritja shqiptaro-amerikane nuk nisi gjithmonë me dikë që zbriste nga një anije e ardhur nga Shqipëria.
William G. Gregory lindi në Lockport, Nju Jork, në vitin 1957. U bë pilot i Forcave Ajrore, pastaj pilot provash, pastaj astronaut.
Në mars 1995, u ul në vendin e pilotit të Space Shuttle Endeavour për misionin STS-67. Misioni zgjati gjashtëmbëdhjetë ditë e pesëmbëdhjetë orë — fluturimi më i gjatë që bëri ndonjëherë Endeavour.
Lidhja e tij shqiptare është e lehtë të kalojë pa u vënë re. Gregory u pagëzua në St Elia, kishën e parë ortodokse shqiptare në shtetin e Nju Jorkut.
Jo në Bronks apo në Manhatan, por në një famulli të vogël shqiptare në veri të shtetit të Nju Jorkut.
Kjo është një arsye pse listat e shqiptarëve të famshëm mund të të çorientojnë. Në brezin e dytë ose të tretë, lidhja mund të mos jetë më e dukshme në një mbiemër, në një vendlindje apo në një biografi. Ndonjëherë duhet ta ndjekësh familjen prapa deri te një kishë.
Një bast prej 2 miliardë dollarësh
Rruga e Mira Muratit drejt Amerikës i përket një Shqipërie shumë më të re.
Lindur në Vlorë në vitin 1988, ajo u largua nga Shqipëria në moshën gjashtëmbëdhjetë me një bursë dhe më vonë studioi inxhinieri në Dartmouth. Punoi për Model X të Teslas përpara se t’i bashkohej OpenAI, ku me kohë u bë drejtuese e teknologjisë dhe, për pak kohë në nëntor 2023, drejtuese ekzekutive e përkohshme.
Pastaj u largua për të ndërtuar diçka të sajën.
Në vitin 2025, Murati themeloi Thinking Machines Lab. Raundi i saj i parë i financimit mblodhi 2 miliardë dollarë me një vlerësim prej 12 miliardë dollarësh — një shumë e jashtëzakonshme për një kompani në fillim të jetës së saj.
Një nga investitorët ishte vetë Shqipëria.
Qeveria shqiptare angazhoi 10 milionë dollarë, duke ndryshuar madje buxhetin e shtetit që ta bënte investimin.
Ai detaj e mbyll thuajse rrethin e historisë. Brezat e mëparshëm të shqiptarëve të Amerikës dërgonin paga dhe remitanca në atdhe. Punëtorët e fabrikave të Vatrës ndihmuan të financohej Shqipëria. Një shekull më vonë, Shqipëria po investonte para publike në një kompani të themeluar nga një shqiptare që e kishte lënë vendin si adoleshente.
Marrëdhënia mes diasporës dhe atdheut nuk ecën më vetëm në një drejtim.
Belushët: shqiptarë nga të dyja anët
Pastaj janë emrat që i njeh thuajse gjithkush.
John dhe Jim Belushi përshkruhen ndonjëherë në mënyrë të vagullt si me rrënjë shqiptare. Lidhja ishte shumë më e afërt se kaq.
I ati vinte nga Qyteza, në rrethin e Korçës, dhe u vendos në Çikago, ku mbante një restorant në North Avenue. E ëma kishte lindur në Ohajo nga emigrantë shqiptarë, edhe këta nga rrethi i Korçës.
Vëllezërit u rritën njëkohësisht amerikanë dhe shqiptarë.
Kur presidenti i Shqipërisë dekoroi Jim Belushin në Tiranë në vitin 2008, Belushi e përshkroi atë identitet me një fjali të vetme:
«Kam lindur dhe jam rritur në Amerikë, por gjenet e mia janë shqiptare.»
Nuk është përkufizim shkencor i identitetit të diasporës.
Ndoshta është një përkufizim që njihet më lehtë.
Gruaja që Amerika shqiptare e harroi në pjesën më të madhe
Dhe pastaj është Nexhmie Zaimi.
Ajo nuk hyn lehtë krah nobelistëve, astronautëve apo yjeve të Hollivudit — dhe ndoshta pikërisht prandaj historia e saj është më interesante.
Lindur në Libohovë në vitin 1917, Zaimi ishte ndër gjashtë vajzat e para në Shqipëri që ndoqën një shkollë të mesme të drejtuar nga misionarë presbiterianë amerikanë.
Me kohë erdhi në Shtetet e Bashkuara dhe u bë shkrimtare e korrespondente e jashtme, duke hyrë në një profesion ku si kombësia, ashtu edhe gjinia e saj e bënin të pazakontë.
Udhëtimi i saj lidh gjithashtu dy botë që shfaqen vazhdimisht në këtë histori: amerikanët që mbërrinin në Shqipëri si mësues e misionarë dhe shqiptarët që më vonë i çuan ato lidhje sërish në Amerikë.
Emri i Zaimit është sot shumë më pak i njohur se ai i Milit, i Muradit apo i Belushit.
Kjo nuk e bën atë periferike për këtë rrëfim.
Ajo tregon se sa shumë nga historia shqiptaro-amerikane pret ende të kujtohet.
Sporti
Në shtator 1991 Shtetet e Bashkuara mundën Xhamajkën 1–0 dhe goli i vetëm u shënua nga një burrë i lindur në Vusanje, një fshat mbi Gucinë në malet e Malit të Zi. Sadri Gjonbalaj u zhvendos në Bruklin si fëmijë, luajti në North Carolina State dhe fitoi pesë paraqitje me kombëtaren amerikane.
Andy Varipapa, i lindur në një fshat arbëresh në Kalabri në vitin 1891 dhe i sjellë në Bruklin në moshën dymbëdhjetë vjeç, u bë mjeshtri më i famshëm i truqeve të boulingut në botë; një mbyllje me dy lojëra që bën saktësisht 300 pikë quhet ende Varipapa 300.
Klisheja dhe fakti
Asnjë faqe për shqiptarët në Amerikë nuk është e ndershme pa këtë paragraf. Taken (2008) kushtoi 25 milionë dollarë, mblodhi 226.8 milionë dollarë në botë dhe bëri më shumë se një shekull migrimi për t’i ngulitur shqiptarët në imagjinatën amerikane. Liam Neeson u kërcënua sërish nga shqiptarë në Run All Night në vitin 2015. Në vitin 2019 qeveria shqiptare bëri një reklamë turistike me titullin «Be Taken by Albania» dhe e ftoi të vinte ta shihte vendin.
Pas klishesë qëndron një rast real. United States v. Ivezaj, vendosur nga Gjykata e Apelit e Qarkut të Dytë në vitin 2009, e përshkruan Organizatën Rudaj si «një organizatë të dhunshme shqiptare rekëtimi me bazë në qytetin e Nju Jorkut dhe në qarkun e Westchesterit», e cila i mori familjes Lucchese klubet e bixhozit në Astoria. Gjashtë burra apeluan; dënimet u lanë në fuqi. Dy nga gjashtë apeluesit ishin italo-amerikanë, viktimat ishin grekë dhe prona në fjalë ishte bixhoz i paligjshëm.
Ky është thelbi i dokumentuar i «mafias shqiptare në Amerikë». Nuk ka statistikë amerikane të krimit për shqiptaro-amerikanët, sepse asnjë bazë të dhënash amerikane nuk ka pasur ndonjëherë një fushë për këtë — e njëjta mungesë që përshkon çdo shifër tjetër këtu, e cila këtu shfaqet në një formë që rastis të jetë në favor të komunitetit.
Muzika
Muzika shqiptaro-amerikane i arrin dëgjuesit në më shumë se një gjuhë. Bebe Rexha dhe Ava Max kanë ndërtuar karriera ndërkombëtare në pop; Njomza punon si këngëtare dhe autore këngësh. Unikkatil përfaqëson një lidhje tjetër: repin shqip të krijuar në diasporë dhe të dëgjuar në të dyja anët e Atlantikut.
Unikkatil
Unikkatil është Viktor Palokaj, reper i lindur në Kosovë dhe i lidhur me Bronksin dhe The Bloody Alboz. Këngët e tij në shqip lidhin jetën në Shtetet e Bashkuara me dëgjuesit në Kosovë dhe në diasporën më të gjerë.
Brezi i ardhshëm
Gjuha, martesa dhe brezi i ardhshëm
Amerika shqiptare është ende një komunitet i ri. Mosha mediane në Regjistrimin e vitit 2020 ishte 34.7, krahasuar me 38.8 në shkallë vendi. Thuajse një e katërta e popullsisë ishte nën tetëmbëdhjetë vjeç, ndërsa vetëm 10.8 për qind ishte mbi gjashtëdhjetë e pesë. Historinë e migrimit e sheh në ato shifra. Kjo nuk është ende një diasporë e përbërë kryesisht nga pasardhës të largët. Shumë nga njerëzit që mbërritën në migrimin e madh të viteve 1990 dhe 2000 po rrisin fëmijë — ose po shohin ata fëmijë të ngrenë familjet e tyre. Dhe pikërisht aty historia bëhet më e vështirë për t’u numëruar.
Gjuha po mbijeton — por po ndryshon
Rreth 184,704 njerëz flasin shqip në shtëpi në Shtetet e Bashkuara.
Ajo shifër është rritur ndjeshëm. Po ashtu edhe diçka që mund të duket befasuese pas disa dekadash vendosjeje: 41.3 për qind e folësve të shqipes thonë se e flasin anglishten më pak se «shumë mirë». Në vitin 2013, shifra ishte 43.9 për qind.
Shpjegimi i qartë nuk është se shqiptarët nuk po arrijnë ta mësojnë anglishten. Është se popullsia shqipfolëse vazhdon të presë ardhje të reja.
Në të njëjtën kohë, shqipja po kalon te brezi i ardhshëm.
Thuajse një e katërta e njerëzve që e flasin në shtëpi — 42,463 veta — kanë lindur në Shtetet e Bashkuara.
Se çfarë do të thotë «të flasësh shqip» brenda atyre shtëpive mund të ndryshojë jashtëzakonisht. Disa fëmijë rriten duke e folur rrjedhshëm me prindërit dhe gjyshërit. Të tjerë kuptojnë gjithçka, por përgjigjen në anglisht. Disa mbajnë dot një bisedë, por nuk kanë mësuar kurrë ta shkruajnë gjuhën me siguri.
Ava Max, prindërit e së cilës janë shqiptarë, e ka përshkruar veten si dikë që e flet shqipen, por nuk di ta lexojë.
Kjo është një përvojë e njohur e brezit të dytë: gjuha mbijeton më parë në vesh dhe në familje, jo domosdoshmërisht në letër.
Edhe Regjistrimi e ka të vështirë ta tregojë këtë qartë. Tabela e tij standarde e publikuar për gjuhët nuk i jep shqipes një rresht të vetin; shqipja rri brenda «Gjuhë të tjera indoevropiane».
Kështu, një nga shenjat më të qarta të jetës shqiptare në Amerikë është njëherazi një nga më të vështirat për t’u gjetur në tabelat standarde.
Nuk ka një Amerikë shqiptare të vetme
Gjuha e lidh komunitetin, por ajo mbart edhe historinë e vendeve nga vijnë njerëzit.
Migrimi i parë i madh shqiptar drejt Shteteve të Bashkuara erdhi kryesisht nga Korça dhe Shqipëria e Jugut. Ishte kryesisht toskfolës dhe ndërtoi shumë nga komunitetet e para në Masaçusets dhe në Nju Ingland.
Migrimi i mëvonshëm që transformoi Nju Jorkun dhe Detroitin erdhi shumë më tepër nga Kosova, Maqedonia e Veriut perëndimore dhe Mali i Zi, ku mbizotërojnë të folmet gege.
Ato histori janë ende të dukshme në hartën amerikane.
Worcester ka 3,258 ±626 banorë të lindur në Shqipëri sipas ACS 2020–2024. Garfieldi në Nju Xhersi dhe Çikagoja kanë histori të veçanta shqipfolëse që duhen vlerësuar me të njëjtën disiplinë gjeografike dhe statistikore.
Kështu që kur dy shqiptarë amerikanë thonë se familjet e tyre «erdhën nga atdheu», ata mund të po përshkruajnë vende, dialekte, fe dhe histori migrimi krejt të ndryshme.
Amerika i afroi ato komunitete me njëri-tjetrin.
Nuk i zhduku ndryshimet mes tyre.
Me kë martohen shqiptarët
Ka edhe një shifër tjetër që na tregon sa kohët e fundit ka mbërritur pjesa më e madhe e këtij komuniteti.
Tetëdhjetë e dy për qind e njerëzve që deklarojnë prejardhje shqiptare deklarojnë vetëm prejardhje shqiptare, jo shqiptare krahas një prejardhjeje tjetër.
Krahasoje me popullsitë më të vjetra me origjinë evropiane në Amerikë dhe dallimi të bie në sy. Pas brezash martesash të përziera, identitete si gjermani dhe irlandezi shfaqen shpesh krahas prejardhjeve të tjera.
Amerika shqiptare ka pasur më pak kohë që kjo të ndodhë.
Dhe për disa familje, rrjeti i martesave shtrihet ende përtej Atlantikut.
Në vitin fiskal 2024, Shtetet e Bashkuara lëshuan 150 viza fejese për shtetas të Shqipërisë dhe 120 për shtetas të Kosovës. Këto janë shifra të vogla në një komunitet të kësaj përmase, por ato zbulojnë një lidhje që nuk është zhdukur kurrë plotësisht: njerëz që e ndërtojnë jetën në Amerikë ende takojnë dhe martohen me njerëz nga vendi.
Mënyra si ndodhin këto njohje ka ndryshuar.
Për brezat e mëparshëm, rrjeti ishte kryesisht fizik. Një kushëri njihte një familje. Dikush takonte dikë në një dasmë. Kishat, xhamitë, ngjarjet e komunitetit dhe bizneset shqiptare i fusnin njerëzit në të njëjtat mjedise.
Kjo funksionon ndryshe kur njëri jeton në Staten Island, tjetri në Detroit, një tjetër në Florida dhe një tjetër në Prishtinë.
Platformat dixhitale sot e shtrijnë të njëjtin rrjet shoqëror përtej lagjes. dua.com, për shembull, u lejon shqiptarëve që duan të njihen brenda komunitetit të gjejnë njerëz shumë përtej familjeve dhe qyteteve që njohin tashmë.
Teknologjia është e re.
Dëshira për të gjetur dikë që e kupton se nga vjen, jo.
Ka edhe një shifër tjetër emigracioni që më pëlqen, sepse e tregon lidhjen kulturore nga një kënd krejt tjetër.
Në vitin 2024, 100 shtetas shqiptarë hynë në Shtetet e Bashkuara me viza P-3, një kategori e rezervuar për interpretues në programe kulturore dalluese.
Në praktikë, kjo mund të nënkuptojë njerëzit që bëjnë që një festë shqiptare të ndihet shqiptare: muzikantë, interpretues folklorikë, grupe valleje dhe artistë që vijnë për festivale dhe për sezonin e dasmave.
Jo çdo lidhje përtej Atlantikut është migrim i përhershëm.
Ndonjëherë vjen për verën.
Shqiptarët që po zhduken nga statistikat shqiptare
Pastaj mbërrijmë te grupi që mund të na tregojë më shumë se kushdo tjetër se ku po shkon komuniteti.
Ne identifikuam 35,546 fëmijë dhe nipër e mbesa që jetojnë në familje me një lidhje të dukshme shqiptare, por që vetë nuk shfaqen në matjet e zakonshme shqiptare.
Shumica kanë lindur në Shtetet e Bashkuara. 23,889 janë nën tetëmbëdhjetë vjeç.
Ata nuk numërohen si shqiptarë përmes matjeve të prejardhjes, të vendlindjes apo të gjuhës së shtëpisë që përdoren gjetiu në këtë faqe. Më shumë se 19,000 nuk deklaruan fare një prejardhje; të tjerë deklaruan identitete si amerikan, irlandez, italian apo gjerman.
Do të ishte e lehtë t’i shihje ato shifra dhe të thoje se identiteti shqiptar po zhduket.
Realiteti është ndoshta më i ndërlikuar.
Një fëmijë mund t’i përgjigjet Regjistrimit në anglisht, të mos deklarojë prejardhje shqiptare dhe prapë t’i kalojë të dielat me gjyshërit shqiptarë. Dikush mund të mos e flasë më shqipen dhe prapë të dalë në një dasmë shqiptare, të ndjekë kombëtaren e Kosovës, të dijë saktësisht ku është fshati i familjes ose të ndihet shqiptar kur dikush e pyet Nga je?
Dhe e kundërta është po aq e mundur. Për disa familje, lidhja vërtet dobësohet me çdo brez.
Regjistrimi nuk mund të na tregojë cila prej të dyjave po ndodh brenda çdo shtëpie.
Ajo që mund të tregojë është distanca që po hapet mes identitetit shqiptar të matshëm dhe lidhjes familjare.
Në atë distancë do të vendoset kapitulli i ardhshëm i Amerikës shqiptare.
Brezi i parë duhej të ndërtonte kisha, xhami, gazeta dhe organizata sepse ishte larg shtëpisë. Brezi i ardhshëm përballet me një problem tjetër: si e trashëgon një identitet kur shtëpia nuk është më diçka që e ke lënë, por diçka që e mbajnë mend prindërit ose gjyshërit e tu.
Prandaj kanë rëndësi shkollat e së shtunës, kishat, xhamitë, klubet e futbollit, parada e qershorit — dhe gjithnjë e më shumë hapësirat dixhitale që lidhin shqiptarët anembanë vendit.
Ato nuk po ndihmojnë më vetëm emigrantët të gjejnë njëri-tjetrin.
Po ndihmojnë fëmijët e tyre të vendosin se çfarë do të thotë të jesh shqiptar në Amerikë.
Njohjet sot
Si lidhen sot shqiptarët në Amerikë
Rrjeti i kushërinjve
Shumica e diasporave shqiptare jeton ende në një distancë të arritshme nga atdheu.
Nga Greqia, kufiri është sa një udhëtim me autobus. Nga jugu i Italisë, një traget mund të të nxjerrë në Shqipëri po atë ditë.
Amerika i ndryshoi përmasat.
Një shqiptar në New York mund të jetë më afër Tiranës sesa një familjeje tjetër shqiptare në Kaliforni. Komuniteti ka qendra të forta — New York, Detroit, Boston, Connecticut — por përtej tyre hollohet shpejt në një kontinent të tërë.
Kjo distancë ka rëndësi sepse, për pjesën më të madhe të historisë shqiptaro-amerikane, njerëzit e gjenin njëri-tjetrin përmes njerëzve që i njihnin tashmë.
Një kushëri të priste në aeroport.
Dikush nga fshati të gjente një dhomë. Një i afërm e dinte kush po merrte njerëz në punë. Familjet ua prezantonin fëmijët njëra-tjetrës. Njerëzit njiheshin në kishë, në xhami, në dasma, në veprimtaritë e komunitetit dhe, me kohë, edhe përmes bizneseve që shqiptarët ngritën përreth.
Është e lehtë të nënvlerësohet sa i fuqishëm ishte ai rrjet.
Më herët në këtë histori e pamë atë rrjet të financonte ndërtesa me një shtrëngim dore, të gjente punë për të sapoardhurit, të mblidhte para për Kosovën dhe madje të ndihmonte në pajtimin e gjaqeve.
Për breza me radhë, të njihje një shqiptar shpesh do të thoshte të hapje derën për shumë të tjerë.
Në Bronx, Detroit apo Worcester, ai sistem mund të funksiononte jashtëzakonisht mirë.
Pastaj harta nisi të ndryshonte.
Familjet u zhvendosën nga Bronx-i drejt Westchester-it. Komuniteti shqiptar i Detroitit u shty nga qyteti drejt Macomb County. Qendrat e vjetra si Hamtramck, Bridgeport dhe Ansonia u zbehën, ndërsa shqiptarët nisën të shfaqeshin në Florida, Texas, Arizona dhe të dyja Karolinat.
Komuniteti u rrit dhe njëkohësisht u shpërnda më shumë.
Dhe kjo krijon një problem të ri për brezin që po rritet këtu.
Çfarë ndodh kur komuniteti nuk është më te fundi i rrugës?
Një i ri shqiptar në New York mund të rritet ende i rrethuar nga familje shqiptare.
Dikush që rritet në Phoenix mund të njohë vetëm një grusht.
Të dy mund ta duan njësoj ruajtjen e lidhjes. Thjesht kanë mundësi krejt të ndryshme për të takuar një shqiptar tjetër përmes një kushëriri, një dasme apo familjes ngjitur.
Kjo duket veçanërisht qartë kur vjen puna te lidhjet.
Amerika shqiptare është ende një diasporë relativisht e re. Tetëdhjetë e dy për qind e atyre që deklarojnë origjinë shqiptare deklarojnë vetëm origjinë shqiptare, çka tregon se origjina e përzier mbetet shumë më pak e përhapur sesa te popullsitë europiano-amerikane më të vjetra.
Por të duash të njohësh dikë shqiptar dhe ta kesh vërtet mundësinë janë dy gjëra të ndryshme.
Rrjeti i vjetër ishte ndërtuar për komunitete që jetonin ngjitur me njëri-tjetrin.
Brezi i ardhshëm nuk jeton gjithnjë kështu.
Nga prezantimet te algoritmet
Këtu diçka si dua.com hyn në një zakon shumë më të vjetër shqiptar.
Teknologjia është e re. Instinkti pas saj jo.
Për breza me radhë, shqiptarët u mbështetën te rrjete besimi për të prezantuar njerëz që përndryshe nuk do të takoheshin kurrë. Një i afërm njihte një familje. Dikush njihte dikë nga qyteti i duhur. Një dasmë bashkonte dy rrethe.
Një platformë thjesht e heq kufirin gjeografik.
Ka një shembull konkret se si duket kjo.
Në vitin 2020, një shqiptare që kishte ardhur në Shtetet e Bashkuara dhjetë vjeçe i shkroi dua.com për dikë që kishte njohur përmes aplikacionit. Ajo ishte rritur në Amerikë, kishte fituar një bursë në një universitet të njohur, kishte mbaruar drejtësinë dhe kishte ndërtuar një karrierë kërkuese. Ai kishte doktoratë në matematikë. Ishin shqiptarë, përputheshin intelektualisht — dhe jetonin në dy shtete të ndryshme amerikane.
Në gjeografinë e vjetër të Amerikës shqiptare, rrugët e tyre mund të mos ishin kryqëzuar kurrë.
U njohën në dua.com atë verë. Në tetor ishin fejuar dhe pak më vonë nisën të jetonin bashkë. Ajo shkroi më pas se, pasi kishte kaluar një jetë duke planifikuar thuajse gjithçka, gjetja e tij kishte kërkuar diçka shumë më të thjeshtë: mënyrën e duhur që rrugët e tyre të kryqëzoheshin.
Ky është problemi që lidhja dixhitale e zgjidh veçanërisht mirë në Amerikë. Ajo nuk e krijon dëshirën për të takuar një shqiptar tjetër. Ajo e zgjeron hapësirën ku ai njeri mund të gjendet.
Një shqiptar në Florida mund të njihet me dikë në Michigan. Dikush i rritur në Kaliforni mund të lidhet me dikë në New York. Dhe rrjeti mund të shtrihet përsëri përtej Atlantikut, drejt Shqipërisë, Kosovës dhe gjithë diasporës shqiptare.
Kjo nuk e zëvendëson rrjetin e kushërinjve, dasmën apo mbledhjen e komunitetit.
Bën diçka që ato rrjete e kanë pasur gjithnjë të vështirë ta bëjnë në Amerikë:
e bën distancën më pak të rëndësishme.
Dhe distanca mund të jetë problemi përcaktues i brezit të ardhshëm shqiptaro-amerikan.
Gjyshërit e tyre u shqetësuan si të mbërrinin në Amerikë. Prindërit e tyre u shqetësuan si të ndërtonin një jetë këtu.
Për shumë prej fëmijëve të tyre, pyetja është tjetër.
Si mbetesh i lidhur me një komunitet kur nuk ke më nevojë të jetosh pranë tij?
Prej më shumë se një shekulli, shqiptaro-amerikanët kanë vazhduar të gjejnë përgjigje të reja.
Të dhëna nga komuniteti i dua.com
Një rrjet sa i gjithë vendi
Gjithçka tjetër në këtë faqe vjen nga Census Bureau, nga Department of Homeland Security dhe nga literatura studimore. Kjo, në vend të tyre, numëron anëtarët tanë.
Mes prillit dhe fundit të korrikut 2026, mbi 5,600 matches lidhën anëtarë në Shtetet e Bashkuara me shqiptarë në Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut — më shumë lidhje kthyese përtej Atlantikut brenda katër muajve sesa green card shqiptare në një vit të mirë. Te destinacionet e Fly kryesojnë New York-u, Prishtina dhe Tirana, pikërisht në këtë radhë: njerëzit kërkojnë drejt New York-ut po aq sa edhe larg tij.
Të dhëna të brendshme të dua.com (dua_city_country_insights, korrik 2026). Përqindjet janë pjesë e anëtarëve që iu përgjigjën pyetjes përkatëse të profilit, jo e të gjithë anëtarëve. Matches me vendet e origjinës mbulojnë periudhën prill deri më 27 korrik 2026. Fly tregon destinacionet e zgjedhura brenda aplikacionit, jo udhëtime të konfirmuara.
Bilanci
Si përputhen vlerësimi i komunitetit dhe matjet zyrtare
Shtetet e Bashkuara masin vendlindjen, origjinën, përgjigjen e hollësishme për racën dhe gjuhën që flitet në shtëpi. Organizatat shqiptaro-amerikane e masin përkatësinë më gjerësisht, përtej vendeve të origjinës dhe brezave. Ky seksion e vendos vlerësimin e komunitetit prej 750,000–1 milion përkrah matjeve zyrtare dhe modelit më të ngushtë analitik të dua.com, pa pretenduar se ato i përgjigjen të njëjtës pyetje.
| Blloku | Çfarë është dhe si trajtohet | Veta |
|---|---|---|
| Baza e dukshme | ACS 2020–2024, tabela B02024 — shqiptarë, vetëm ose në çfarëdo kombinimi. Tabelë e publikuar, pa asnjë rregullim. | 252,106 |
| Sinjal i drejtpërdrejtë shqiptar | Mikrotëdhënat e vitit 2024: origjinë shqiptare, ose shqip i folur në shtëpi, ose i lindur në Shqipëri a Kosovë. Bashkim i tre grupeve të matura, pa përsëritje. | 278,414 |
| Fëmijë, nipër e mbesa | Të njëjtat familje, pa asnjë sinjal shqiptar të vetin; 34,636 të lindur në SHBA, 23,889 nën 18 vjeç. Të numëruar. | +35,546 |
| Vëllezër e motra, prindër, të afërm të tjerë gjaku | Të njëjtat familje. Të numëruar. | +3,599 |
| Shqiptarë që censi i regjistron gjetkë | Të lindur në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Serbi ose «Jugosllavi». Të vlerësuar nga censet e vendeve të origjinës dhe nga ajo që deklarojnë në Amerikë; supozimet janë publikuar. | +4,000 |
| Joshqiptarë të lindur në Shqipëri dhe Kosovë | Grekë të Shqipërisë, serbë të Kosovës, boshnjakë, romë e të tjerë — Shqipëria 2–4%, Kosova 8–12%. Të zbritur. | −6,500 |
| Bashkëshortë, partnerë, krushq, bashkëbanues | 49,261 veta që kanë hyrë në familje me martesë, plus 8,127 bashkëbanues pa lidhje gjaku. Përjashtuar plotësisht. | 0 |
| Sinjal shqiptar i gjallë | Blloqet e mësipërme, të mbledhura. Pa koeficient shtesë, pa vlera të shpikura. | ≈ 315,000 |
| Pasardhës të migrimit themelues | Komuniteti prej 40,000–60,000 vetash i vitit 1945, i rritur me ritmin kombëtar, minus ata që ende deklarojnë origjinë shqiptare. Projeksion, jo matje. | +110,000 |
| Arbëreshët | Amerikanë që rrjedhin nga shqiptarët që shkuan në Itali në shekullin e pesëmbëdhjetë. Pa kufij dhe të pamatshëm. Të panumëruar. | — |
| Totali i modelit, sipas prejardhjes | Pas gabimit të vetë anketës në kampionim, ±6.7% mbi blloqet e matura. | ≈ 425,000 |
Aritmetika në shesh
Dy tipare të asaj tabele kanë më shumë rëndësi sesa totali. E para: dy blloqet e mëdha janë matur, jo modeluar — vijnë nga mikrotëdhënat e American Community Survey 2024, në një kuadër të vetëm, të lidhura në nivel familjeje. E dyta: nga ky model nxirren jashtë më shumë njerëz sesa futen me vlerësim. Pesëdhjetë e shtatë mijë bashkëshortë, partnerë, krushq dhe bashkëbanues përjashtohen; katër mijë shtohen.
Brezi që censi nuk e sheh
Në të dhëna fshihet edhe një grup tjetër.
Gjetëm 35,546 fëmijë, nipër e mbesa që jetojnë në familje me lidhje shqiptare, por që vetë nuk shfaqen te matjet e zakonshme shqiptare. Thuajse të gjithë kanë lindur në Shtetet e Bashkuara dhe 23,889 janë nën tetëmbëdhjetë vjeç.
Më e habitshmja: 19,498 nuk deklaruan asnjë origjinë fare. Të tjerë u vetëdeklaruan amerikanë, irlandezë, italianë, gjermanë, maqedonas ose malazezë.
Kjo nuk do të thotë doemos se pushuan së qeni shqiptarë.
Një fëmijë mund të flasë anglisht në shtëpi, ta lërë bosh pyetjen për origjinën dhe prapëseprapë të rritet me gjyshër shqiptarë, me dasma, me gjellë e me lidhje familjare. Ajo që zhduket e para mund të mos jetë vetë identiteti, por gjurma në cens që na lejon ta gjejmë atë.
Dhe sa më larg të shkojmë në kohë, aq më i madh bëhet ai kënd i verbër.
Studiuesit vlerësuan se më 1945 kishte 40,000 deri në 60,000 shqiptaro-amerikanë, përfshirë fëmijët e lindur tashmë këtu. Shumica e nipërve dhe e stërnipërve të tyre sot vështirë se identifikohen në të dhënat moderne të censit.
Një projeksion i përafërt demografik tregon se ai komunitet i hershëm mund të ketë sot 110,000 deri në 160,000 pasardhës të gjallë. Shtimi i pasardhësve që nuk duken më te matjet standarde të origjinës, vendlindjes dhe gjuhës do ta çonte një vlerësim më të gjerë, sipas prejardhjes, drejt 425,000.
Ky numër duhet marrë me kujdes. Është projeksion, jo numërim censi, dhe shumë më pak i sigurt sesa shifrat zyrtare gjetkë në këtë faqe.
Por vetë pasiguria është pjesë e historisë.
Sa më gjatë të kenë qenë shqiptarët në Amerikë, aq më e vështirë bëhet të numërohen si shqiptarë.
Çfarë na thonë regjistrat
Ka edhe mënyra të tjera për ta kërkuar Amerikën shqiptare në regjistrat zyrtarë. Asnjëra nuk na e jep komunitetin të tërë.
Merrni votimin e parë me postë të diasporës shqiptare, në 2025. 20,648 veta në Shtetet e Bashkuara u regjistruan dhe 17,244 i kthyen fletët e votimit. Kjo na thotë diçka të dobishme për qytetarët shqiptarë politikisht aktivë në Amerikë.
Nuk na thotë thuajse asgjë për shqiptarin nga Kosova, për familjen nga Mali i Zi apo për amerikanin e brezit të tretë, gjyshërit e të cilit erdhën nga Korça.
Regjistrat e natyralizimit e kanë të njëjtin problem, nga një anë tjetër. Që nga viti 1987, 81,064 veta të lindur në Shqipëri janë bërë shtetas amerikanë. Sërish, një shifër e fortë — por vetëm për njerëz të lindur në një vend të vetëm, që ndoqën një rrugë të vetme emigrimi.
Edhe vetë censi nuk pajtohet me vetveten, në varësi të mënyrës si bëhet pyetja. Në të njëjtën periudhë anketimi, 10.3 për qind më shumë njerëz u vetëdeklaruan shqiptarë te pyetja e hollësishme për racën sesa te pyetja për origjinën. Numërimi i plotë i censit të 2020-s ishte gjithashtu 17 për qind më i lartë sesa vlerësimi i krahasueshëm i anketës.
Prandaj nuk e trajtojmë asnjë numër zyrtar të vetëm si popullsinë e vërtetë shqiptaro-amerikane.
Regjistrat janë të mirë në numërimin e asaj për të cilën u ndërtuan. Diaspora shqiptare është më e madhe dhe më e çrregullt sesa cilido prej atyre përkufizimeve.
Ku e vendosim vijën
Të jesh i kujdesshëm do të thotë edhe të dish kë të mos shtosh.
Përjashtojmë 49,261 bashkëshortë, partnerë, krushq dhe anëtarë të tjerë joshqiptarë të familjeve të përziera. Ata janë pjesë e jetës familjare shqiptare, por të numëroje këdo që ka hyrë me martesë në një familje shqiptare do ta kthente një matje të prejardhjes shqiptare në diçka tjetër.
Nuk shtojmë as ndonjë shifër hamendësuese për amerikanët arbëreshë apo pasardhësit e shqiptarëve që emigruan përmes Turqisë. Të dy grupet i përkasin historisë së Amerikës shqiptare, por nuk ka asnjë mënyrë të mbrojtshme për t’i identifikuar popullsitë e tyre të plota në të dhënat e sotme amerikane.
Kjo lë një kufi të papërsosur.
Por një kufi i papërsosur që mund ta shpjegojmë është më i mirë sesa një shifër më e madhe që nuk mund ta mbrojmë.
Vlerësimi i komunitetit: nga 750,000 në 1 milion
Pra, sa shqiptaro-amerikanë ka?
Përgjigjja e ndershme varet nga ç’kuptojmë me shqiptaro-amerikan.
Albanian American Civic League përdor një shifër prej rreth 750,000. National Albanian Registry e vendos komunitetin më afër një milioni.
Këto janë vlerësime të komunitetit, jo numërime censi. Asnjë bazë të dhënash publike amerikane nuk nxjerr sot ndonjë shifër afër një milioni njerëzish të identifikueshëm një nga një si shqiptarë.
Por kjo nuk i bën vlerësimet të pakuptimta.
Statistikat zyrtare u përgjigjen pyetjeve më të ngushta. Ato na thonë se 252,106 veta u vetëdeklaruan shqiptarë te matja më e madhe aktuale e publikuar e censit, se 228,504 deklaruan origjinë shqiptare dhe se 184,704 flasin shqip në shtëpi.
Asnjë prej atyre pyetjeve nuk pyet thjesht: A je shqiptar?
Dhe kjo është vështirësia që përshkon gjithë këtë faqe.
Pesë numra, pesë pyetje të ndryshme
Kur dikush ju jep «numrin e shqiptarëve në Amerikë», ia vlen të pyesni se çfarë numëroi në të vërtetë.
228,504 deklaruan origjinë shqiptare.
252,106 u vetëdeklaruan shqiptarë te pyetja e hollësishme për racën.
110,504 kanë lindur në Shqipëri.
184,704 flasin shqip në shtëpi.
Kurse numri i amerikanëve që kanë qoftë edhe një pikë prejardhjeje shqiptare nuk dihet.
Këto shifra mbivendosen shumë, por nuk janë të këmbyeshme. Dikush i lindur në Kosovë mund të jetë shqiptar pa qenë i lindur në Shqipëri. Një amerikan i brezit të tretë mund të ketë origjinë shqiptare pa e folur gjuhën. Një fëmijë mund të flasë shqip në shtëpi pa u shfaqur te numërimi sipas origjinës.
Dhe, siç e pamë, disa pasardhës me kohë zhduken nga të gjitha ato matje.
Kjo i bën Shtetet e Bashkuara të ndryshme nga disa prej vendeve europiane të kësaj serie. Nuk ka asnjë kategori të publikuar amerikane që i mbledh bukur bashkë shqiptarët nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe brezat e lindur këtu.
Ajo kategori që mungon nuk është e metë e kërkimit. Është pjesë e përgjigjes.
Prandaj kjo faqe përdor 750,000 deri në 1 milion kur i referohet vlerësimit të gjerë të komunitetit dhe e etiketon si të tillë.
Përkrah tij japim shifrat që qeveria amerikane mund t’i masë vërtet: 252,106 te matja më e madhe aktuale e publikuar e censit, 228,504 që deklarojnë origjinë shqiptare dhe 184,704 që flasin shqip në shtëpi.
Ekziston edhe një model më i ngushtë prej afërsisht 315,000 vetash, lidhja shqiptare e të cilëve ende identifikohet përmes disa sinjaleve në të dhëna. Është i dobishëm për analizë, por as ai nuk është numërim zyrtar i popullsisë.
Nuk ka asnjë numër të vetëm të saktë të fshehur diku në një tabelë censi.
Ka përgjigje të ndryshme sepse Amerika numëron gjëra të ndryshme — vendlindjen, origjinën, gjuhën dhe identitetin — ndërsa Amerika shqiptare i përmban të gjitha.
Direktoria
Një direktori praktike
Gjithçka më poshtë u verifikua në gusht 2026 me të dhënat e publikuara nga vetë organizatat. Aty ku një zë mbështetet në një direktori komuniteti dhe jo në një burim institucional, kjo është shënuar.
Konsullata dhe ambasada
| Përfaqësia | Adresa | Telefoni |
|---|---|---|
| Ambasada e Shqipërisë | 2100 S Street NW, Washington, DC 20008 | +1 202 223 4942 |
| Konsullata e Shqipërisë, New York | 320 East 79th Street, New York, NY 10075 | +1 212 255 7381 |
| Ambasada e Kosovës | 3612 Massachusetts Avenue NW, Washington, DC 20007 | +1 202 450 2130 |
| Konsullata e Përgjithshme e Kosovës, New York | 801 Second Avenue, Suite 301, New York, NY 10017 | +1 212 949 1400 |
| Konsullata e Kosovës, Des Moines | 309 Court Avenue, Suite 223, Des Moines, IA 50309 | +1 515 875 4944 |
Këto pesë janë e gjithë përfaqësia shtetërore shqiptare dhe kosovare në Shtetet e Bashkuara. Disa faqe tregtare vizash reklamojnë gjithashtu konsullata nderi shqiptare në Detroit, Boston, New Orleans dhe Stamford; asnjëra prej tyre nuk figuron në direktorinë e përfaqësive të vetë ministrisë së jashtme shqiptare dhe të paktën njëra përmend një konsull që ka vdekur. Mos u mbështetni te ato.
Kisha, xhami dhe teqeja
- Cathedral of St George517 East Broadway, South Boston, MASelia e Albanian Orthodox Archdiocese in America (OCA), që ka njëmbëdhjetë famulli në gjashtë shtete.Map
- Albanian Orthodox Diocese of America245 D Street, South Boston, MAJuridiksioni tjetër ortodoks shqiptar (Patriarkana Ekumenike), katër blloqe më tutje.Map
- Church of the Assumption of the Virgin Mary535 Salisbury Street, Worcester, MABashkësia më e vjetër shqiptare në Shtetet e Bashkuara, e organizuar më 1911.Map
- St Thomas Albanian Orthodox Church29150 Ten Mile Road, Farmington Hills, MIThemeluar në Detroit më 1929.Map
- Our Lady of Shkodra361 West Hartsdale Avenue, Hartsdale, NYFamullia e parë katolike shqiptare në SHBA, e ngritur në Bronx më 1989 dhe e shenjtëruar në Westchester më 1999.Map
- Albanian Islamic Center19775 Harper Avenue, Harper Woods, MIE hapur më 3 nëntor 1963, pasardhëse e xhamisë së vitit 1951 në Hamilton Avenue, të kthyer nga një kishë.Map
- Albanian Islamic Cultural Center307 Victory Boulevard, Staten Island, NYQendra sunite shqiptare e New York-ut.Map
- Albanian American Muslim Community38 Raymond Street, Waterbury, CTBashkësia e Brass City-t.Map
- First Albanian Bektashi Teqe in America21749 Northline Rd, Taylor, MIShtëpia e parë bektashiane në hemisferën perëndimore, themeluar më 1954. Tyrbja është e hapur çdo ditë.Map
Shkollat shqipe
Regjistri i qeverisë shqiptare numëron 31 vendndodhje nën 21 emra shkollash, në New York (13), Michigan, Massachusetts, Connecticut, Pennsylvania, Texas, Illinois, New Jersey dhe Florida. Një pjesë përfaqësuese:
- Shkolla shqipe «Mëso Shqip» — më e madhja, 200–240 nxënësI.S. R002 George L. Egbert, 333 Midland Avenue, Staten Island, NYMap
- Shkolla shqipe në BronxChristopher Columbus High School, 925 Astor Avenue, dhe MS 80, Mosholu Parkway EastMap
- «Hasan Prishtina» dhe «Shqiponjat»106 Columbia Boulevard dhe 233 South Elm Street, Waterbury, CTMap
- Shkolla shqipe në Michigan dhe «Nënë Tereza»1451 East Big Beaver Road, Troy, MI; 29350 Lahser Road, Southfield, MIMap
- «Besa» dhe «Iliria»100 William T. Morrissey Boulevard, Boston, MA; Arlington dhe Beverly, MAMap
- Shkolla shqipe Naples16165 Learning Lane, Naples, FLMap
Organizata, media dhe ngjarje
- Vatra — Pan-Albanian Federation of AmericaThemeluar në Boston, më 1912. Boton Diellin (1909), gazetën më të vjetër në gjuhën shqipe në botë.Kërko
- Albanian American Civic LeagueThemeluar më 1989 në Ossining, NY — llobi i Kosovës. Të ardhura 52,230 dollarë; aktive 14,807 dollarë.Kërko
- Albanian American National OrganizationThemeluar në Worcester, Massachusetts, më 1946.Kërko
- IllyriaGazeta shqiptaro-amerikane e themeluar në Bronx më 1991, që mbajti mbi supe brezin e Kosovës.Kërko
- Albanian TV of AmericaTroy, Michigan — televizioni i komunitetit.Kërko
- Zëri i AmerikësShërbimi shqip i Voice of America — i heshtur që nga 15 marsi 2025. Faqja është ende online; çdo shkrim është nga marsi 2025.Kërko
- The Albanian Roots ParadeManhattan, në qershor — grumbullimi te 81st Street me Central Park West.Harta
- Ngritja e flamurit për Ditën e Pavarësisë, 28 NëntorBowling Green, Manhattan; Michaelian Office Building, White Plains; dhe në gjithë zonën metropolitane të Detroitit.Harta
Ku të hash, në Bronx
Adresat më poshtë janë ashtu siç figurojnë në direktorinë e bizneseve të vetë komunitetit.
FAQ
Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Amerikë
Çdo përgjigje të kthen te seksioni i kësaj faqeje ku ndodhen të dhënat.
Sa shqiptarë jetojnë në Shtetet e Bashkuara?
Pse vlerësimi i komunitetit është më i lartë sesa shifrat e censit?
Pse censi amerikan nuk i numëron shqiptarët e Kosovës?
Ku jeton shumica e shqiptaro-amerikanëve?
Cili është qyteti më shqiptar në Amerikë?
A është vërtet Bronx-i qendra e New York-ut shqiptar?
Kur erdhën shqiptarët për herë të parë në Amerikë?
Ç’rol luajti llotaria e vizave Diversity?
Çfarë ndodhi në Fort Dix më 1999?
Cilave besime u përkasin shqiptaro-amerikanët?
Cilët amerikanë të njohur janë me origjinë shqiptare?
A e flasin ende shqipen shqiptaro-amerikanët?
Sa e lidhur është komuniteti me Shqipërinë dhe Kosovën?
Si njihen shqiptarët në Amerikë me shqiptarë të tjerë?
Eduard Luta
CMO në dua.com · Përditësuar më 12.09.2026
Rishikimi i fundit i plotë i burimeve: 28 gusht 2026
Burimet
US Census Bureau, American Community Survey 2020–2024, vlerësime 5-vjeçare, tabelat B04006, B02024 dhe B05006 · Census 2020, Detailed Demographic and Housing Characteristics File A, tabela T01001, iteracioni 1114, publikuar më 21 shtator 2023 · ACS 2024, kampioni 1-vjeçar i mikrodatave publike, skedarët për personat dhe familjet · Department of Homeland Security, Yearbook of Immigration Statistics · të dhëna të brendshme të dua.com, korrik 2026.
Metodologjia
Kjo faqe nis me vlerësimin e komunitetit shqiptaro-amerikan prej 750,000 deri në 1 milion dhe e identifikon si të tillë. Më pas ai krahasohet me matje zyrtare të veçanta për vendlindjen, origjinën e vetëdeklaruar, përgjigjen e shkruar te pyetja e detajuar për racën dhe shqipen e folur në shtëpi. Këto matje mbulojnë popullsinë banuese të SHBA-së pavarësisht shtetësisë, por asnjëra prej tyre nuk është numërim i plotë i komunitetit etnik. Vlerësimet e komunitetit, statistikat zyrtare, dokumentimi historik dhe interpretimi redaksional janë etiketuar veç e veç përgjatë gjithë faqes.