Shqiptarët në Rumani: një komunitet i vogël me vend të madh në historinë shqiptare

Bust bronzi i Ismail Qemalit mbi një piedestal guri, pllaka e të cilit, në rumanisht e shqip, shënon qëndrimin e tij në hotel në nëntor 1912
Busti i Ismail Qemalit para Grand Hotel Continental në Bukuresht, i zbuluar më 20 qershor 2014. Pllaka e tij thotë se në fillim të nëntorit 1912 ai qëndroi në hotel dhe u takua me përfaqësues të komunitetit shqiptar të Rumanisë. Foto: Britchi Mirela, nga Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0); e konvertuar në WebP.

Përmbajtja

  1. Sa shqiptarë jetojnë në Rumani?
  2. Cilët ishin shqiptarët e parë në Rumani?
  3. Pse ishte Bukureshti një kryeqytet i Rilindjes Kombëtare shqiptare?
  4. Çfarë ndodhi me koloninë pas 1912?
  5. Heshtje, pastaj një vend në parlament
  6. Numërimi i shqiptarëve në Rumani
  7. Ku jetojnë shqiptarët në Rumani?
  8. A flitet dhe mësohet ende shqip në Rumani?
  9. Si duket komuniteti sot?
  10. Njerëz të njohur
  11. Si e gjejnë njëri-tjetrin shqiptarët në Rumani
  12. Adresar: ku të nisësh
  13. Burimet dhe metoda
  14. Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Rumani

Regjistrimi i fundit i popullsisë në Rumani numëroi 645 shqiptarë. Në të njëjtin vend u botua që më 1844 një abetare shqipe, këtu e bëri shtëpinë për gjashtë dekada poeti që shkroi fjalët e himnit të Shqipërisë dhe këtu u ndal Ismail Qemali për të mbledhur shokë pak më shumë se tri javë para shpalljes së pavarësisë. Ky udhërrëfyes e ndjek këtë komunitet nga një raport i vitit 1595 deri te njerëzit që e mbajnë gjallë sot: kush erdhi, çfarë ndërtoi, sa pak janë bërë dhe ku gjendet sot Rumania shqiptare.

Në fillim të nëntorit 1912 Ismail Qemali ishte në udhë nga Stambolli drejt Vjenës. Kaloi Detin e Zi deri në Kostancë dhe vazhdoi për në Bukuresht; itinerari i botuar nga studiuesi Kastriot Dervishi e vendos aty më 5 nëntor. Ato që ndodhën më pas zënë dy fjali në kujtimet e tij: „Gjatë udhëtimit të kthimit mbërrita në Bukuresht, ku kishte një koloni të madhe shqiptare. Si rezultat i një mbledhjeje që zhvilluam aty, pesëmbëdhjetë bashkatdhetarë të mi vendosën të kthehen me mua në Shqipëri.“ Ai telegrafoi përpara për të thirrur një kongres kombëtar në Vlorë.

Më 28 nëntor ai kongres vendosi që Shqipëria të ishte „e lirë dhe e pavarur“. Procesverbali i tij rendit katër delegatë „nga kolonia shqiptare e Bukureshtit“, të gjithë me emrin Dhimitër: Zografi, Mbroja, Beratti dhe Ilo, i fundit ende rrugës. Si u ul në atë sallë një koloni tregtarësh e zejtarësh në një kryeqytet të huaj, kjo është një histori treshekullore dhe mbi të gjitha histori e një brezi shtypshkronjësish e poetësh.

Dymbëdhjetë burra me kostume të errëta, gjashtë ulur e gjashtë në këmbë, në një portret studioje të kolonisë shqiptare të Bukureshtit të vitit 1915
Anëtarë të kolonisë shqiptare të Bukureshtit në një portret studioje të datës 1915, nga arkivat shtetërore shqiptare. Përshkrimi në Wikimedia Commons emërton dhjetë prej tyre, mes tyre poetin Asdreni, Pandeli Evangjelin, Luigj Gurakuqin dhe Dhimitër Berattin, një nga delegatët e kolonisë në Vlorë. Foto: fotograf i panjohur, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave të Shqipërisë / Wikimedia Commons (e fushës publike).

Sa shqiptarë jetojnë në Rumani?

Disa qindra sipas regjistrimit, rreth një mijë sipas pasaportës. Regjistrimi i 1 dhjetorit 2021 shënoi 645 banorë me përkatësi etnike shqiptare dhe 421 me shqipen gjuhë amtare, në një popullsi rezidente prej 19.053.815 vetash: pakica kombëtare më e vogël në tabelat e publikuara. Eurostat vlerëson se më 1 janar 2025 në Rumani jetonin 958 shtetas të Shqipërisë, një grup që mbivendoset vetëm pjesërisht me të parin. Dy shifra më të mëdha nuk janë numërime njerëzish. Lista e Lidhjes së Shqiptarëve fitoi 9.177 vota në zgjedhjet parlamentare të 2024, por ligji zgjedhor rumun i jep çdo votuesi një votë për Dhomën dhe nuk e lidh me përkatësinë etnike. Shifra 10.000 „me origjinë shqiptare“, e cituar në fillim të viteve 1990, „nuk kishte bazë reale“, thotë kronologjia e vetë komunitetit. Dhe 4.670 shqiptarët e regjistrimit të 1930 përfshijnë më shumë se një të tretën që jetonin në një fshat që sot është në Ukrainë. Seksioni mbi numërimin, pas historisë, i shqyrton këto shifra një nga një.

Grafik me shtylla i shtatë mënyrave për të numëruar shqiptarët në Rumani: 645 deklaruan përkatësi etnike shqiptare dhe 421 shqipen gjuhë amtare në regjistrimin e 2021; 958 shtetas të Shqipërisë ishin banorë të zakonshëm më 1 janar 2025 dhe 969 mbanin leje qëndrimi më 31 dhjetor 2024; 2.778 deklaruan kombësi shqiptare më 1930 në qarqe brenda kufijve të sotëm; lista e Lidhjes së Shqiptarëve fitoi 9.177 vota më 2024, çka nuk është numërim personash; dhe rreth 10.000 është shifra e një udhëheqësi të komunitetit nga fillimi i viteve 1990, pa numërim pas saj.
Shtatë shifra, shtatë përkufizime. Shtyllat me vija nuk janë numërime njerëzish. Burimet: regjistrimi i 2021; Eurostat; Byroja Zgjedhore Qendrore; regjistrimi i 1930, vëll. II; kronologjia e institutit të pakicave.Zmadho grafikun

Cilët ishin shqiptarët e parë në Rumani?

Dokumenti më i vjetër i cituar është një raport i marsit 1595 nga Giovanni de Marini Poli, i dërguar i perandorit të Habsburgëve, që thotë se princi Mihai Trimi kishte lejuar rreth 15.000 shqiptarë të vendoseshin në veri të Danubit, në Vllahi. Instituti rumun i pakicave, Lidhja e Shqiptarëve dhe Këshilli i Evropës e marrin të gjithë atë raport si dëshminë e parë. Rrëfimet që e citojnë nuk bien dakord për ditën e tij dhe për faktin nëse shifra 15.000 përfshinte edhe familje. Lidia Cotovanu e Institutit të Historisë „Nicolae Iorga“, që studion këta vendosës, e lexon shifrën si rekrutët e Mihait nga tokat osmane, prej të cilëve vetëm një pjesë ishin shqiptarë.

Ajo që mund të gjurmohet në terren është më e vogël. Mihai, shpjegon Cotovanu, i shpërndau ushtarët e tij ballkanikë në grupe të vogla nëpër fshatrat princore. Më e dokumentuara është Călinești, në qarkun e sotëm Prahova në veri të Bukureshtit, ku arbănași, pasardhësit e atyre ushtarëve, i patën privilegjet kolektive të konfirmuara nga princi Constantin Brâncoveanu në prill 1689.

Individë shfaqen edhe në Bukuresht. Historiani Constantin C. Giurescu, në historinë e tij të qytetit, citon një akt të 30 marsit 1628 ku „Gheca arbănașul“, Gheca shqiptari, dëshmon në shitjen e një trualli shtëpie. Aktet princore të viteve 1623 dhe 1628 rendisin banorët e lagjeve të Bukureshtit me formulën „qoftë rumun, qoftë grek, qoftë serb, qoftë shqiptar“. Më 1693 dy shqiptarë, Dima dhe Leca, shesin një truall në lagjen Colțea; më 1763 një byrektar me emrin Leca, „shqiptar sipas emrit“ me fjalët e Giurescut, merr me qira një dyqan për pesë tallerë në vit.

Arbănași dhe arnăuți

Rumanishtja ka dy fjalë të vjetra për këta njerëz. Arbănaș është emri etnik më i vjetër. Arnăut, i huazuar përmes turqishtes, përkufizohet nga fjalori standard si „ushtar mercenar (me origjinë shqiptare) i punësuar në gardën princore“, dhe me zgjerim si shërbëtor i armatosur i një bojari. Rojet me pallto të qëndisura me ar që qëndronin pas princave fanariotë quheshin arnăuți, dhe fjala është ende në fjalor, ku emërton edhe një varietet gruri pranveror.

Nuk është udhërrëfyes i sigurt për origjinën. Nga fundi i shekullit të tetëmbëdhjetë, shkruajnë historianët e kohës, termi mbulonte çdo ushtar të paguar nga jugu i Danubit që mbante veshjen shqiptare: serbë, grekë, bullgarë dhe rumunë shërbenin në trupë. Kur shfaqen arnăuți në trazirat e 1821, burimet nuk thonë kush mes tyre ishte shqiptar.

Portret me bojë vaji i një burri me mustaqe, me fes të kuq, xhaketë të qëndisur dhe fustanellë të bardhë me pala
Constantin Lecca, Albanez, i katalogizuar edhe si Arnăut: vaj në pëlhurë, Muzeu Kombëtar i Artit i Rumanisë, Bukuresht. Personi i portretizuar nuk është i identifikuar. Imazhi: Constantin Lecca / Wikimedia Commons (e fushës publike).

Një familje sunduese

Një familje me origjinë shqiptare arriti në krye të të dy principatave. Gheorghe Ghica (Gjergj Gjika) u bë princ i Moldavisë më 1658 dhe i Vllahisë vitin pasues. Dimitrie Cantemir, princi dhe dijetari moldav që shkroi gjysmë shekulli më vonë, e quan thjesht „një shqiptar“, dhe veprat rumune të referencës e përshkruajnë si shqiptar nga origjina. Pasardhësit e tij sunduan, me ndërprerje, deri më 1856; një studim në vjetarin e muzeut të qytetit të Bukureshtit flet për dhjetë princa, megjithëse lista e tij numëron nëntë.

Familja mbeti në majë edhe pasi principatat u bashkuan. Ion Ghica, dikur guvernator i ishullit osman Samos, ishte tri herë kryeministër i Rumanisë, më 1866, më 1866–67 dhe më 1870–71, ndërsa Dimitrie Ghica, bir i princit Grigore IV, e drejtoi qeverinë nga 1868 deri më 1870.

Vajza më e famshme e familjes e bëri origjinën temë shkrimi. Elena Gjika, e lindur në Bukuresht më 1828, shkroi frëngjisht si Dora d'Istria. Eseja e saj për kombësinë shqiptare në këngën popullore, botuar në Revue des deux mondes më 1866, ishte një nga veprat e para që e njohu një publik të gjerë evropian me shqiptarët, dhe më 1873 ajo i dha historisë së saj për princat Gjika titullin Gli Albanesi in Rumenia. Jetën e saj e gjeni në biografinë tonë të Elena Gjikës.

Atribuime të tjera janë më pak të sigurta. Cantemir e quan edhe princin moldav Vasile Lupu „shqiptar“, dhe Lidhja e numëron familjen e tij mes të vetave; një fjalor biografik rumun e përshkruan si arumun nga Shqipëria, me arsim grek. Origjina e tij mbetet e kontestuar.

Pse ishte Bukureshti një kryeqytet i Rilindjes Kombëtare shqiptare?

Sepse në dekadat e fundit të sundimit osman librat shqip mund të shtypeshin në Bukuresht dhe nuk mund të shtypeshin në vend. Qeveria osmane i ndaloi librat dhe botimet në gjuhën shqipe; Bukureshti ishte jashtë mundësive të saj dhe kishte një koloni tregtarësh shqiptarë të gatshëm të paguanin. Mes viteve 1880 dhe 1912 ajo koloni dha paratë, makinën shtypëse dhe një numër të mirë njerëzish.

1844: një abetare nga një avokat në Brăila

Historia fillon dyzet vjet më herët, në Danub. Naum Veqilharxhi, nga Vithkuqi afër Korçës, e kaloi jetën e punës, sa dihet, si avokat në portin e Brăilës. Më 1844 shtypi një abetare shqipe tetëfaqëshe me një alfabet prej tridhjetë e tre shkronjash që e kishte hartuar vetë, dhe në fund të 1845 një botim të zgjeruar prej dyzet e tetë faqesh. Sipas albanologut Robert Elsie, libërthi u shpërnda në të gjithë Shqipërinë e jugut, nga Korça në Berat. Faik Konica, duke shkruar më 1899, e kujtonte si një alfabet „të botuar në Bukuresht“. Veqilharxhi vdiq në Stamboll rreth vitit 1846; tregimi se u helmua është një besim i kohës, jo fakt i vërtetuar.

Faqja e parë e një libërthi të vitit 1845, shtypur me një alfabet të panjohur brenda një kornize zbukuruese
Faqja e parë e botimit të zgjeruar të 1845 të abetares së Naum Veqilharxhit, e vënë me alfabetin që ai hartoi. Imazhi: Naum Veqilharxhi, 1845 / Wikimedia Commons (e fushës publike).

Brăila nuk e ka harruar. Qyteti pati një koloni shqiptare pas 1829, dhe drejtori i muzeut të tij kujtoi më 2026 se kryetari i parë i bashkisë pas përfundimit të administrimit osman ishte një shqiptar. Një bust i Veqilharxhit qëndron në Bulevardin e Pavarësisë që nga 2011.

Gravurë e një porti lumor me anije me vela të ankoruara dhe qerre të tërhequra nga kuajt, me fuçi, përgjatë bregut
Porti i Brăilës në Vllahi në vitet 1840, dekada në të cilën Veqilharxhi shtypi abetaren e tij. Gravurë nga një libër udhëtimi i ilustruar i viteve 1846–1849. Imazhi: Michel Bouquet / Wikimedia Commons (e fushës publike).

Shoqëria Drita dhe shtypshkronja e saj

Më 12 tetor 1879 Sami Frashëri, vëllai i tij Naimi, Pashko Vasa dhe rreth njëzet e pesë shqiptarë të tjerë themeluan në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip: dhjetë myslimanë, katër katolikë dhe katërmbëdhjetë ortodoksë, sipas numërimit të historianit George Gawrych. Kur autoritetet osmane e bënë atë punë të vështirë, ajo u shpërngul jashtë vendit. „U zgjodh Bukureshti“, shkroi Konica, „dhe një Vreto u dërgua atje në emër të shqiptarëve të Kostandinopojës.“ Dega e Bukureshtit, e quajtur Drita, mori formën e plotë më 27 dhjetor 1884, megjithëse librat me emrin e saj numërohen nga 1881; neni i parë i statutit të saj, siç e përmbledh studiuesja Jolanda Lila, e vuri si qëllim mësimin e shqipes „si në diasporë, ashtu edhe në atdhe“. Anëtarët blenë një makinë shtypi.

Ajo që u botua në Bukuresht në ato vite është thelbi i letërsisë shqipe të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Poema pastorale e Naim Frashërit Bagëti e bujqësija doli më 1886. Faqja e saj e parë e jep autorin vetëm si N. H. F. dhe vendbotimin si „shtypur nga shoqëria Drita“, „Bukuresht, në shtypshkronjën e shoqërisë“; poema, shkruan Elsie, „u fut fshehurazi në Shqipëri me karvane“. Përmbledhjet e tij të mëvonshme pasuan, shumë prej tyre të nënshkruara vetëm me inicialet: autori i tyre ishte drejtor i komisionit të censurës në ministrinë osmane të arsimit. Më 1899 manifesti i Sami Frashërit për atë që Shqipëria kishte qenë, ishte dhe do të bëhej u botua në Bukuresht, pa emrin e autorit në kapak. Historiani George Gawrych numëron rreth njëzet e pesë libra të shtypur nga Drita në Bukuresht mes 1881 dhe 1904.

Faqja e parë e shtypur me titullin Bagëti e bujqësija, nga N. H. F., shtypur nga shoqëria Drita, Bukuresht, 1886
Faqja e parë e Bagëti e bujqësija të Naim Frashërit, 1886: „nga N. H. F.“, „shtypur nga shoqëria Drita“, „Bukuresht, në shtypshkronjën e shoqërisë“. Imazhi: Naim Frashëri, 1886 / Wikimedia Commons (e fushës publike).
Listë me 10 libra shqip të shtypur në Bukuresht mes 1886 dhe 1912: shtatë nga Naim Frashëri, nga Bagëti e bujqësija më 1886 deri te Istori' e Skenderbeut dhe Qerbelaja më 1898; manifesti politik i Sami Frashërit i 1899; dhe dy përmbledhje të Asdrenit, Rézé djélli më 1904 dhe Endra e lote më 1912.
Dhjetë nga librat shqip të shtypur në Bukuresht, me vitin e botimit. Burimet: Robert Elsie, Albanian Literature in Translation (Naim Frashëri, Asdreni) dhe Texts and Documents of Albanian History.Zmadho grafikun

Shkolla, gazeta dhe grindje

Paratë e shoqërisë udhëtonin gjithashtu. Kur një shkollë shqipe u hap në Korçë më 1887, regjistron Konica, mirëmbajtja e saj „u financua nga Drita“, dhe e ndoqën mbi 150 nxënës, „po aq të krishterë sa myslimanë“. Në Kostancë një shkollë shqipe u hap më 1905, dhe historia e Lidhjes vendos një shkollë për përgatitjen e mësuesve, me mësim në shqip, në një konvikt të Bukureshtit në fillim të shekullit të njëzetë.

Kolonia shkroi edhe për vete. Gazeta e parë shqipe në Rumani ishte Drita, së shpejti e riemërtuar Lumina, botuar nga dega e shoqërisë në Brăila nga 15 maji 1887 deri më 13 qershor 1888. Shqiptari i Nikolla Naços pasoi në Bukuresht më 1888, në shqip e në rumanisht. Deri më 1908, numëron Gawrych, shqiptarët kishin botuar mbi tridhjetë gazeta e revista në mbarë botën, katër prej tyre në Rumani.

Faqja e parë e një gazete me titullin Sqipetari, me Albanezul në kllapa poshtë, e datuar Bukuresht, 30 prill 1889, me kolona në shqip dhe rumanisht
Sqipetari (Albanezul), javore në shqip e rumanisht, Bukuresht, e diel 30 prill 1889: viti i parë, numri 21, „redaktuar nga një komitet“. Imazhi: autor i panjohur, 1889 / Wikimedia Commons (e fushës publike).

Asgjë nga kjo nuk ishte harmonike. Kujtimet e Konicës janë një katalog fraksionesh: një parti prosllave, një parti greke dhe Naço, i cili, shkruan Konica, „u shfaq si favorizues i Turqisë“, për inatin e dy të tjerëve. Studiuesja Jolanda Lila, duke u mbështetur te historiania Nathalie Clayer, përshkruan një përçarje mes tregtarëve të pasur dhe nxënësve të zanatit. Një shoqëri rivale, Dituria, drejtohej që nga mesi i viteve 1890 nga Pandeli Evangjeli, një pronar nga Korça që kishte ardhur në Bukuresht më 1878. Në prill 1906 tri shoqëritë e Bukureshtit, Drita, Dituria dhe Shpresa, u bashkuan në një.

Kolonia mund të shfrytëzohej edhe. Princi Albert Ghica, i së njëjtës familje princore, u bë president nderi i një prej klubeve të saj dhe, shkroi gazetari britanik H. N. Brailsford më 1906, pozonte nëpër hotelet europiane si „kryetari i zgjedhur i popullit shqiptar“, pa njohur „as një fjalë të gjuhës shqipe dhe as elementet e gjeografisë shqiptare“. Libri i tij i vitit 1908 përshkruan një kongres kombëtar shqiptar në Bukuresht në prill 1904, me dy mijë delegatë, që e emëroi president të përhershëm të komitetit të tij drejtues; asnjë burim i pavarur nuk e konfirmon këtë rrëfim.

Të mërguar dhe vizitorë

Rumania strehoi edhe njerëz që nuk mund të qëndronin në perandori. Mjeku Ibrahim Temo iku në nëntor 1895 për të shmangur arrestimin dhe u vendos në Rumani, ku, shkruan Gawrych, themeloi degë të Komitetit të Bashkimit dhe Përparimit. Sipas Lidhjes ai lindi në Strugë, punoi si mjek në Medgidia, në Dobruxhë, dhe vdiq atje më 1945; Gawrych jep Ohrin dhe vitin 1939. Shkrimtari Mihal Grameno jetoi në Rumani njëzet vjet. Më 1911 prifti Fan Noli, në një udhëtim nëpër koloni, mbajti shërbesa fetare në shqip në Bukuresht.

Një himn me melodi rumune

Aleks Stavre Drenova, që nënshkruhej Asdreni, mbërriti në Bukuresht në vjeshtën e 1885, jetim trembëdhjetëvjeçar që i bashkohej dy vëllezërve të tij më të mëdhenj. Punoi si djalë i qymyrit dhe si çirak, studioi kur mundi, dha mësim në shkollën shqipe në Kostancë më 1905 dhe botoi përmbledhjen e parë, Rézé djélli, në Bukuresht më 1904.

Një nga poezitë e tij, një be për flamurin, u shkrua mbi një melodi ekzistuese: Pe-al nostru steag e scris Unire, „Në flamurin tonë është shkruar Bashkim“, nga kompozitori rumun Ciprian Porumbescu. Poeti Lasgush Poradeci shkroi më vonë se u këndua së pari nga kori i kolonisë shqiptare të Bukureshtit. Burimet ndryshojnë nëse poema u shtyp së pari më 1908 apo 1912. Ajo u bë, dhe mbetet, himni kombëtar i Shqipërisë: fjalë shqipe të shkruara në Bukuresht, të kënduara mbi një melodi rumune.

Nëntor 1912

Kjo është kolonia që gjeti Ismail Qemali në nëntor 1912. Historianët shqiptarë Niko Koleci, që shkruan më 1962, dhe Kaliopi Naska, më 1987, e datojnë takimin e tij me udhëheqësit e saj më 5 nëntor. Naska dhe Lidhja e vendosin në Hotel Continental, ku një pllakë për të u zbulua më 2003 dhe një bust më 2014; kujtimet e tij nuk emërtojnë asnjë ndërtesë dhe asnjë datë. Ajo që e konfirmon dëshmia bashkëkohore është rezultati. Raporti i gazetës së Vlorës për shpalljen thotë se ai veproi pasi „ishte marrë vesh me shqiptarët e Bukureshtit“, dhe procesverbali i kongresit i vendos katër delegatët e kolonisë mes atyre të qyteteve shqiptare.

„Roli i kolonisë shqiptare të Bukureshtit në pavarësinë e Shqipërisë“: një film njëminutësh me dokumente nga Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave e Shqipërisë, botuar në nëntor 2026. Në shqip. Shiko në YouTube ↗

Interesi i Rumanisë nuk mbaroi këtu. Sipas ambasadës shqiptare, dy shtetet vendosën marrëdhënie në nivel legate më 16 dhjetor 1913, dhe ajo e përshkruan Rumaninë si „vendin e parë që e njohu Pavarësinë e Shqipërisë“. Njëqindvjetori i marrëdhënieve diplomatike që ambasada festoi më 2026 numërohet në vend të kësaj nga 1926, siç tregon titulli i ekspozitës së saj, „Shqipëria në Rumani, 1926–2026“; ekspozita hapet me përfaqësuesin e parë diplomatik të Shqipërisë në Bukuresht, Xhemil Dino.

Çfarë ndodhi me koloninë pas 1912?

U shndërrua nga lëvizje në komunitet. Udhëheqësit e saj së pari i shërbyen shtetit të ri. Më 1913, shkruan Lidhja, kryetari i shoqërisë Bashkimi, Pandeli Evangjeli, i dërgoi qeverisë së përkohshme të Qemalit dy arka me dokumente mbi mënyrën e organizimit të administratës qendrore e vendore. Më 1919 ai drejtoi delegacionin e kolonisë në konferencën e paqes në Paris, dhe më 1921 u kthye në Shqipëri, ku u bë dy herë kryeministër. Me krijimin e Shqipërisë, shkruan historiani i Lidhjes Marius Dobrescu, roli i shoqërive u ngushtua në drejtimin e komunitetit, sjelljen e studentëve shqiptarë në Rumani dhe bamirësinë. Një konsullatë shqiptare u hap në mars 1922, me Asdrenin sekretar.

Për një brez tjetër Rumania mbeti shkollë për shkrimtarët dhe artistët shqiptarë. Lasgush Poradeci mbërriti më 1921, studioi në Akademinë e Arteve të Bukura dhe më 1922 e zëvendësoi Asdrenin si sekretar të kolonisë, para se një bursë ta çonte në Berlin e Graz më 1924. Mitrush Kuteli studioi ekonomi në Bukuresht, u diplomua më 1934 dhe botoi atje librin e tij të parë me tregime, Nete shqipëtare, më 1938; rreth një mijë nga 1.200 kopjet e tij humbën në një zjarr në Kostancë para se të shiteshin. Kristaq Antoniu, i lindur në Bukuresht më 1907 në një familje nga Korça, luajti në njëmbëdhjetë filma rumunë nga 1924 deri më 1931, sipas biografive shqiptare, para se të vendosej në Shqipëri më 1942 si një nga këngëtarët më të njohur të saj.

Shtypi i kolonisë kaloi në bregdet. Në Kostancë një javore shqipe e ilustruar, Shqipëri' e re, doli nga 1919 deri më 1936, dhe më 1932–33 Gjergj Bubani redaktoi atje një gazetë politike, Kosova, në shqip me disa faqe në frëngjisht e rumanisht. Ploiești, të cilin historia e Lidhjes e rendit mes qyteteve të kolonisë, ka pretendimin e vet. Më 1921 një shtypshkronjë atje shtypi pjesën e parë të përkthimit të parë shqip të Kur'anit: suret e para, përkthyer nga versioni anglisht i George Sale-it nga Ilo Mitkë Qafëzezi, një i krishterë ortodoks nga Korça. Parathënia e tij jep arsyen: ishte koha të dihej „cila është ajo ‚cipë qèpe‘ misterióze që i ndan fetarisht Shqipëtarët Muhamedanë nga vëllézërit e tyre të Krështerë“.

Kolonia kishte edhe një kishë: kishën e vogël ortodokse të Shën Nikollës „Dintr-o zi“, në rrugën Academiei në qendër të Bukureshtit. Një dosje e Komisionit të Monumenteve Historike, me korrespondencë nga 1914 deri më 1951, e përshkruan si „dhënë për përdorim të përkohshëm komunitetit shqiptar“. Datat e saj ndryshojnë sipas burimit: 1911 deri më 1945 në një pllakë përkujtimore të cituar nga një prift shqiptar, 1911 deri më 1947 në një përshkrim në një faqe rumune monumentesh, 1912 deri më 1947 sipas Lidhjes. Lidhja ia njeh Fan Nolit liturgjinë e parë shqipe atje dhe pllaka thotë se ai ka shërbyer atje, çka përputhet me datat e pllakës por jo me ato të vetë Lidhjes: shërbesat e Nolit në Bukuresht i përkasin turneut të tij të 1911, dhe Elsie, që e përshkruan, nuk emërton asnjë kishë.

Kishëz e vogël ortodokse e bardhë me një kambanore dhe një hyrje me harqe, mes ndërtesash më të larta të qytetit
Kisha e Shën Nikollës „Dintr-o zi“ në rrugën Academiei në Bukuresht, e fotografuar më 2015. Sipas Lidhjes, ajo i shërbeu komunitetit shqiptar nga 1912 deri më 1947. Foto: Britchi Mirela / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Kujtimet e familjeve të mbledhura nga Lidhja përshkruajnë dyqanxhinj, tregtarë vere dhe pronarë restorantesh në qytetet e jugut, dhe fëmijë që shkuan në universitet. Një kujtim i pabotuar, i Nikolaq Zoit nga Kostanca, e përmbledh rezultatin në një fjali: fëmijët u bënë avokatë, mjekë dhe mësues „që quheshin rumunë me origjinë shqiptare, ndërsa kjo fjalë e fundit shuhej me kohën“.

Rasti i dramaturgut Victor Eftimiu, i lindur më 1889 në Boboshticë afër Korçës, kërkon kujdes: një vepër referuese letrare rumune e quan familjen e tij tregtare arumune, ndërsa institucionet shqiptare dhe Lidhja e numërojnë mes të vetëve.

Asdreni mbeti. Udhëtoi në Shqipëri më 1937 me shpresën e një pensioni shtetëror dhe nuk e mori. Vdiq në varfëri në Bukuresht më 11 dhjetor 1947.

Heshtje, pastaj një vend në parlament

Sipas historianit të Lidhjes Marius Dobrescu, pas gushtit 1944 organizata e komunitetit mori tri emra të njëpasnjëshëm në fjalorin e regjimit të ri, duke përfunduar si Komiteti Demokratik Shqiptar, dhe më 1953 u shpërnda bashkë me organizatat e çdo pakice tjetër kombëtare. Për tridhjetë e gjashtë vjet në Rumani nuk pati asnjë shoqatë shqiptare.

Ajo që mbijetoi ishte private. Në Slatina familja Memish, që kronologjia e komunitetit e institutit e quan një nga ruajtësit më të vjetër të traditës shqiptare, kishte një ëmbëltore, Atletul Albanez, të cilën, shkruan Lidhja, Hashim Memishi e vazhdoi gjatë dekadave komuniste. Tabelat e botuara të regjistrimeve të atyre viteve nuk i tregonin fare shqiptarët.

1990: nisja nga e para

Më 24 maj 1990, pesë muaj pas rënies së regjimit, Unioni Kulturor i Shqiptarëve të Rumanisë u themelua në Bukuresht nën drejtimin e historianit Gelcu Maksutovici, historia e të cilit për komunitetin u prezantua në shkurt 1993. Degë pasuan në Craiova e Kostancë më 1994. Në mars 1995 anëtarët e saj vendosën një kurorë te statuja e Mihai Trimit në Bukuresht për të shënuar katërqind vjet nga raporti i 1595, dhe më 31 mars 1999 ecën nëpër kryeqytet në një „Marsh të Heshtjes“ për njerëzit e Kosovës.

Sipas nenit 62 të kushtetutës së Rumanisë, organizata e një pakice kombëtare që nuk fiton votat e mjaftueshme për të hyrë në parlament në rrugën e zakonshme ka të drejtë për një vend në Dhomën e Deputetëve. Më 1996 vendi shqiptar iu dha Oana Manolescut, mësuese kimie nga Craiova e lindur në Târgu Jiu, e zgjedhur në listën e Unionit Kulturor. Pasoi një mosmarrëveshje për mandatin dhe më 30 qershor 1999 ajo themeloi Lidhjen e Shqiptarëve të Rumanisë, të njohur me inicialet e saj rumune ALAR, në Craiova. Lidhja e ka mbajtur vendin në çdo zgjedhje që nga 2000. Manolescu e mbajti vendin deri më 2016 dhe vdiq në nëntor 2019; Bogdan-Alin Stoica e përfaqëson pakicën nga dhjetori 2016.

Votat prapa këtij vendi janë të dokumentuara. Sipas procesverbaleve të Byrosë Zgjedhore Qendrore, lista e Lidhjes fitoi 10.010 vota më 2012, 4.640 më 2016, 9.031 më 2020 dhe 9.177 më 2024; një përmbledhje e rezultateve të byrosë jep 10.543 për 2000. Ligji zgjedhor i 2015 e vendos pragun në 5% të numrit mesatar të votave të vlefshme për deputet, dhe asgjë në të nuk e lidh votën për një listë pakice me përkatësinë etnike të votuesit: 9.177 votat e 2024 janë më shumë se katërmbëdhjetë herë numri i personave që kishin deklaruar përkatësi etnike shqiptare tre vjet më parë.

Lidhja financohet nga buxheti i shtetit, si organizatat e pakicave të tjera. Këshilli i Evropës e jep ndarjen e saj për 2022 si 3.647.830 lei.

Numërimi i shqiptarëve në Rumani

Seria e regjistrimeve është e shkurtër dhe plot boshllëqe. Më 1930 Rumania numëroi 4.670 persona me kombësi shqiptare dhe 4.247 me shqipen gjuhë amtare. Seria e vetë institutit të statistikës nuk ka numërim etnik për 1948, ndërsa ato të viteve 1956, 1966, 1977 dhe 1992 i përfshijnë shqiptarët te „të tjerët“. Shifra tjetër në regjistër është për 2002, kur 520 persona deklaruan përkatësi etnike shqiptare, sipas kronologjisë së botuar nga instituti shtetëror i pakicave. Rumania raportoi 407 për 2011 te Këshilli i Evropës, dhe tabelat e 2021 tregojnë 645, një rritje prej 58% në dhjetë vjet për të cilën regjistrimi nuk jep asnjë arsye. Numërimet kaq të vogla janë të brishta: më 2021 përkatësia etnike e 13% të të gjithë banorëve u regjistrua si e padisponueshme.

Grafik me shtylla i personave që deklaruan kombësi ose përkatësi etnike shqiptare në regjistrimet rumune: 4.670 më 1930, prej të cilëve 2.778 jetonin në qarqe brenda Rumanisë së sotme dhe 1.892 në qarqe tani në Ukrainë, Moldavi dhe Bullgari, 1.754 prej tyre në fshatin Caracurt; 520 më 2002, 407 më 2011 dhe 645 më 2021. Katër regjistrimet mes 1956 dhe 1992 nuk botuan shifër të veçantë shqiptare. Sipas gjuhës amtare numri ishte 4.247 më 1930 dhe 421 më 2021.
Shqiptarët në regjistrimet rumune për të cilat ka shifër në regjistër; shtylla e 1930 ndahet sipas faktit nëse qarku i tyre ndodhet brenda Rumanisë së sotme. Burimet: regjistrimi i 1930, vëll. II; Instituti Rumun për Kërkimin e Pakicave Kombëtare; raporti i Rumanisë i 2022 për Këshillin e Evropës; regjistrimi i 2021.Zmadho grafikun

Çfarë përmban shifra e 1930

Shifra e 1930 ka nevojë për një hartë. Vëllimi i regjistrimit mbi kombësinë, i botuar më 1938, rendit shqiptarët qark pas qarku dhe komunë pas komune, dhe totalet e tij të qarqeve japin së bashku shifrën kombëtare 4.670. Prej tyre, 1.892 jetonin në qarqe që nuk janë më pjesë e Rumanisë: 83 në Dobruxhën e Jugut, tani në Bullgari, dhe 1.809 në Besarabi, pothuajse të gjithë në një fshat të vetëm. Në Caracurt, në qarkun e Ismailit, 1.754 nga 2.812 banorët ishin shqiptarë. Caracurt është sot Karakurt, në rajonin e Odesës të Ukrainës, fshati besarabian i përshkruar në udhërrëfyesin tonë për shqiptarët në Ukrainë.

Brenda kufijve të sotëm regjistrimi numëroi 2.778 shqiptarë, shumica në qarkun Ilfov, që atëherë përfshinte Bukureshtin, me 1.302, nga të cilët 1.247 jetonin në kryeqytet dhe në periferitë e tij, dhe në Kostancë me 471; Brăila, Ialomița dhe Prahova kishin secila më shumë se njëqind, dhe në Gorj regjistrimi nuk shënoi asnjë. Rënia deri në 645 është e vërtetë, por është rënie nga rreth 2.800, jo nga 4.670. Mes dy numërimeve shtrihen një luftë botërore, vdekjet, kthimet në Shqipëri dhe emigrimi në Shtetet e Bashkuara e Turqi që përshkruan historia e vetë Lidhjes, dhe tridhjetë e gjashtë vjet gjatë të cilave shoqatat shqiptare nuk ekzistonin.

Përkatësia etnike, gjuha, pasaporta

Regjistrimi pyet për përkatësinë etnike dhe gjuhën amtare. Statistikat e qëndrimit pyesin për shtetësinë dhe japin një përgjigje të tretë. Eurostat numëron 969 leje qëndrimi rumune të vlefshme në zotërim të shtetasve të Shqipërisë në fund të vitit 2024 dhe vlerëson 958 shtetas të Shqipërisë mes banorëve të zakonshëm një ditë më vonë, më 1 janar 2025. Shtetasit e Maqedonisë së Veriut, të çdo përkatësie etnike, mbanin 213 leje në fund të vitit 2024; tabela nuk thotë sa prej tyre janë shqiptarë. Pasaporta nuk thotë asgjë për përkatësinë etnike apo gjuhën, dhe një shtetas rumun me prejardhje shqiptare nuk shfaqet në asnjë tabelë lejesh. Këto masa mbivendosen dhe nuk duhen mbledhur kurrë bashkë.

Vlerësimet që nuk janë numërime

Qarkullojnë shifra shumë më të mëdha. Në fillim të viteve 1990 kryetari i Unionit Kulturor të sapothemeluar foli për 10.000 persona „me origjinë shqiptare“; kronologjia e institutit, kapitullin shqiptar të së cilës e shkroi nga ana e komunitetit Maria Dobrescu, thotë se shifra „nuk kishte bazë reale“, duke iu referuar shifrës 520 të numëruar më 2002. Për shekullin e nëntëmbëdhjetë një tekst i Lidhjes flet për disa mijëra anëtarë, një studim i dy ekonomistëve rumunë jep 30.000 për 1893, duke cituar vetëm një faqe interneti, dhe historiani Adrian Majuru citohet se ka gjetur 3.698 krerë familjesh shqiptare në statistikat e Bukureshtit të 1898–99.

Ku jetojnë shqiptarët në Rumani?

Regjistrimi i 2021 i gjeti grupet më të mëdha në Gorj dhe Dolj në jugperëndim, në Bukuresht dhe në qarqet perëndimore Bihor, Arad e Timiș. Vetëm qarku Gorj mbledh 158 nga 645 deklaratat, 51 prej tyre në qytetin Târgu Jiu; Dolj vjen pas me 69, nga të cilat 43 në Craiova; Bukureshti ka 56. Kostanca, porti i Detit të Zi që e emërton çdo histori e komunitetit, ka 28.

Hartë e qarqeve të Rumanisë me rrathë me madhësi sipas numrit të banorëve që deklaruan përkatësi etnike shqiptare në regjistrimin e 2021. Më të mëdhenjtë janë Gorj me 158, Dolj me 69, Bukureshti me 56, Bihor me 49 dhe Arad me 46, nga 645 në të gjithë vendin.
Banorë që deklaruan përkatësi etnike shqiptare në regjistrimin e 2021, sipas qarkut. Qarqet me më pak se tre janë lënë bosh, si në tabelën e botuar. Burimi: Instituti Kombëtar i Statistikës, tabela 2.2.1; kufijtë e qarqeve nga Natural Earth.Zmadho grafikun

Ekspertët e Këshillit të Evropës, duke u nisur nga rezultatet e përkohshme, e përshkruajnë pakicën si „e përqendruar kryesisht në Kostancë, Craiova dhe Bukuresht“. Tabelat përfundimtare përputhen për Craiova-n dhe Bukureshtin dhe shtojnë detaje që nuk ishin të mundshme më parë: 404 nga 645 jetojnë në qytete e 241 në komuna rurale, mes tyre Stoina, Albeni dhe Bustuchin në Gorj.

Dy komunitete në një tabelë

Vendoseni kolonën e gjuhës amtare pranë asaj të përkatësisë etnike dhe harta ndahet në dysh. Në Gorj, 158 persona deklaruan përkatësi etnike shqiptare dhe 7 shqipen gjuhë amtare; në Dolj shifrat janë 69 dhe 13. Në Bukuresht është e kundërta, 56 dhe 74, ndërsa në Bihor, Arad, Timiș e Cluj të dyja kolonat janë pothuaj të barabarta.

Grafik me shtylla të çiftuara për dhjetë qarqe të Rumanisë në regjistrimin e 2021. Gorj: 158 deklaruan përkatësi etnike shqiptare dhe 7 shqipen gjuhë amtare. Dolj: 69 dhe 13. Bukureshti: 56 dhe 74. Bihor: 49 dhe 51. Arad: 46 dhe 49. Në qarqet e jugperëndimit përkatësia etnike e tejkalon shumë gjuhën; në Bukuresht, Bihor, Arad, Timiș dhe Cluj gjuha është e barabartë me përkatësinë etnike ose më e lartë se ajo.
Përkatësia etnike e deklaruar shqiptare dhe shqipja gjuhë amtare në dhjetë qarqet kryesore, 2021. Burimi: Instituti Kombëtar i Statistikës, tabelat 2.2.1 dhe 2.3.1.Zmadho grafikun

Regjistrimi nuk e shpjegon këtë model. Regjistrimi i 1930 nuk shënoi asnjë shqiptar në Gorj, por Lidhja, e themeluar në Dolj aty pranë, kishte atje një degë deri më 2002 dhe mbajti Ditët e Kulturës Shqiptare në Târgu Jiu më 2022, dhe themeluesja e saj lindi në qytet. Deklarimet e jugperëndimit mund ta ndjekin shtrirjen e vetë Lidhjes; asnjë burim nuk e thotë këtë. Revista e Lidhjes përshkruan dy grupe: te familjet e vjetra, shkruan ajo, „gjuha amtare nuk flitet më“, ndërsa të diplomuarit që erdhën nga Shqipëria pas 1990 janë „të shpërndarë në të gjithë vendin“ nga qytetet universitare ku studiuan, dhe flasin shqip në shtëpi.

Feja

Nga 645-të, regjistrimi shënon 402 si anëtarë të Kishës Ortodokse Rumune, 5 si ortodoksë serbë, 160 si myslimanë, 25 si katolikë romakë dhe 20 pa fe. Dy besimet më të mëdha ndjekin të njëjtat dy harta. Në Gorj 147 nga 158 i përkasin Kishës Ortodokse Rumune, në Dolj 65 nga 69 dhe në Kostancë 23 nga 28. Në Arad 39 nga 46 janë myslimanë, në Bihor 31 nga 49 dhe në Timiș 15 nga 29.

Grafik me shtylla i fesë së 645 banorëve të Rumanisë që deklaruan përkatësi etnike shqiptare më 2021: 402 ortodoksë rumunë (62%), 160 myslimanë (25%), 25 katolikë romakë, 20 pa fe dhe 38 të tjerë ose të pashënuar.
Feja e banorëve që deklaruan përkatësi etnike shqiptare, 2021. Burimi: Instituti Kombëtar i Statistikës, tabela 2.5.1.Zmadho grafikun

A flitet dhe mësohet ende shqip në Rumani?

Më 2021, 421 persona e dhanë shqipen si gjuhë amtare. Nuk mësohet në asnjë program mësimor shkollor; Lidhja ka zhvilluar kurse të veta. Gjetjet për mësimdhënien janë ato të Komitetit të Ekspertëve të Këshillit të Evropës, që monitoron Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave. Karta zbatohet në Rumani që nga 1 maji 2008, dhe shqipja mbrohet vetëm sipas dispozitave të përgjithshme të saj.

Raporti i tretë i ekspertëve, miratuar më 15 qershor 2023, është i hapur. „Shqipja nuk përfshihet në programin e përgjithshëm të arsimit të rregullt“, thotë ai, sepse folësit „janë të shpërndarë nëpër Rumani“ dhe ka „shumë pak nxënës të të njëjtës grupmoshë për të organizuar kurse të shqipes në asnjë komunë“. Ai regjistron edhe „një mungesë interesi të raportuar nga vetë personat që i përkasin pakicës kombëtare për ta mësuar gjuhën“. Në nivel universitar lajmi ishte më i keq: shqipja nuk mësohej më fare, sepse programi i masterit për marrëdhëniet kulturore ballkanike në Universitetin e Bukureshtit që e kishte përfshirë nuk ekzistonte më.

„Përfshijeni shqipen në programin e përgjithshëm të arsimit të rregullt.“

Komiteti i Ekspertëve i Këshillit të Evropës, rekomandim për veprim të menjëhershëm drejtuar Rumanisë, 2023

Përballë kësaj, raporti rendit çfarë ekziston. Lidhja, thotë ai, ofron kurse javore me mësues të kualifikuar dhe shkolla verore e dimërore, disa prej tyre në Shqipëri; ka ribotuar udhëzues bisede rumanisht–shqip dhe tekste shqipe dhe i ndan falas. Lidhja nuk boton orar për kurset e saj; lista e kontakteve më poshtë jep zyrën e saj.

Ka edhe shtyp. Revista e Lidhjes, e themeluar më 2001 si Prietenul albanezului, „Miku i shqiptarit“, del që nga 2017 me emrin Drita, çdo muaj, në 2.500 kopje. Shtëpia e saj botuese, e riemërtuar Editura Asdreni më 2018, boton libra dygjuhësh, dhe një revistë shkencore, Albanica, del që nga 2019. Sipas Këshillit të Evropës, Radio Bukuresht, Radio Oltenia Craiova dhe kanalet televizive publike TVR 3 dhe TVR Bukuresht bartin emisione për pakicën.

Si duket komuniteti sot?

Alexandra Iancu lindi në Bukuresht më 1944, në një nga familjet e vjetra. Gjyshi i saj nga babai, Rafael Anastasiu, i tha ajo revistës së Lidhjes Drita më 2020, kishte ardhur nga Korça më 1886, në moshën njëmbëdhjetë vjeç, për të punuar në një dyqan, dhe më vonë zotëronte një të tillë. „Nga fëmijëria më kujtohet se në shtëpi flitej gjuha shqipe“, tha ajo; prindërit e saj e përdornin, shpjegoi, që fëmijët të mos i përsëritnin çështjet e familjes në shkollë. „Tani, në moshën 75-vjeçare, pendohem që nuk e mësova gjuhën shqipe në fëmijëri.“

Pjesa tjetër e komunitetit mbërriti pas 1990 dhe flet shqip në shtëpi. Elsa Stavro, me origjinë nga Shqipëria, jeton prej më shumë se një dekade në Galați, buzë Danubit, dhe drejton Qendrën Kulturore Shqiptare të Danubit të Poshtëm, që ambasadorja e Shqipërisë, Enkeleda Mërkuri, e hapi në muzeun e Brăilës më 26 tetor 2026 me atë ekspozitë për njëqind vjet diplomaci. „Në Shqipëri, Brăila njihet shumë më mirë se Bukureshti apo Iași“, tha ajo në hapje, siç raporton agjencia e lajmeve Agerpres, „sepse këtu jetonte një diasporë e rëndësishme shqiptare.“ Qendra planifikon ta zgjerojë punën në Tulcea.

Tri figura flasin sot publikisht për komunitetin. Bogdan-Alin Stoica, i lindur në Craiova më 1987, themeloi stacionin studentor Radio Campus Craiova para se të hynte në parlament për Lidhjen më 2016; më 2020 i tha revistës Drita se Rumania dhe Shqipëria kanë „një lidhje shpirtërore“. Luan Topciu, i lindur në Pogradec më 1962, mori doktoratën në Bukuresht, përkthen Cioranin dhe Blagën në shqip dhe Kutelin në rumanisht, dhe koordinon Qendrën Kulturore Shqiptare të Lidhjes; në janar 2022 presidenti i Rumanisë e bëri Kalorës të Urdhrit „Meritul Cultural“. Shkrimtari Ardian-Christian Kyçyku, po nga Pogradeci, boton në të dy gjuhët dhe drejton një universitet privat në Bukuresht.

Kalendari i Lidhjes shtrihet nga Ditët e Gjuhës Shqipe në Brăila te Ditët e Kulturës Shqiptare, të mbajtura gjatë viteve në Craiova, Bukuresht, Kostancë, Târgu Jiu dhe Iași; edicioni i gjashtë, në tetor 2024, shënoi njëzet e pesë vjetorin e Lidhjes në Bukuresht e Tiranë. Ansambli i saj i këngës e valles, Serenada, i themeluar më 2002, përzien vallet shqiptare me ato të Oltenisë. Çdo 28 nëntor Lidhja shënon Ditën e Flamurit, dhe më 2026, raporton Agerpres, ngjarjet e Ditës Kombëtare bëjnë pjesë në një program „Nëntori shqiptar“.

„Toți împreună – Albanezi“ („Të gjithë bashkë: shqiptarët“), një emision tridhjetë minutësh i transmetuesit publik TVR Craiova në serinë e tij për pakicat e Oltenisë, i shfaqur së pari në maj 2022. Në rumanisht. Shiko në YouTube ↗

Vende që kujtojnë

Komuniteti ka kaluar dy dekadat e fundit duke e vënë historinë e tij përsëri në hartë, zakonisht në bronz.

  • Bukuresht, Hotel Continental, Calea Victoriei. Një pllakë për Ismail Qemalin u zbulua më 2003 dhe një bust i skulptorit Artan Hajdari para hotelit më 20 qershor 2014. Mbishkrimi mbi të, në rumanisht e shqip, thotë se ai qëndroi në hotel në fillim të nëntorit 1912 dhe u takua atje me përfaqësues të komunitetit shqiptar.
  • Bukuresht, Parku i Mbretit Mihai I (Herăstrău). Një bust i Naim Frashërit, librat e të cilit u shtypën në qytet, u zbulua në shtator 2006.
  • Brăila, Bulevardi i Pavarësisë. Busti i Naum Veqilharxhit daton nga maji 2011. Qendra Kulturore Shqiptare e Danubit të Poshtëm u hap në Muzeun „Carol I“ të qytetit në tetor 2026.
  • Medgidia. Një bust i Dr. Ibrahim Temos u vendos nga Lidhja më 2015; një rrugë mban emrin e tij.
  • Craiova, Parku Rovine. Një bust i Skënderbeut nga skulptori shqiptar Emanuel Koko u zbulua më 27 tetor 2018.
Bust bronzi i Naim Frashërit mbi një piedestal të lartë graniti me një pllakë që shkruan Naim Frashëri 1846–1900, mes pemëve në një park
Busti i Naim Frashërit në Parkun e Mbretit Mihai I në Bukuresht, i zbuluar më 2006, i fotografuar në gusht 2019 dhe i prerë. Foto: Sido uku / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).

Të ardhurit e rinj

Krahas familjeve të vjetra ka një grup të dytë, më të ri: njerëz që, shkruan revista e Lidhjes, erdhën nga Shqipëria pas 1990 për të studiuar dhe mbetën. Disa tani e bartin gjuhën nga njëra anë në tjetrën. Nga të paktët përkthyes nga shqipja në Rumani, tha Marius Dobrescu, prej kohësh redaktor i Lidhjes dhe përkthyesi rumun i Ismail Kadaresë, „tre ose katër prej tyre janë shqiptarë, të natyralizuar që nga vitet 1990“. Statistikat e qëndrimit japin një kontur të pjesshëm të grupit, pasi mbulojnë vetëm ata që mbajnë ende shtetësinë shqiptare: 579 leje qëndrimi të vlefshme në fund të 2008, 1.168 në kulm më 2022, 969 në fund të 2024 dhe 1.055 një vit më vonë.

Grafik me kolona i lejeve të vlefshme të qëndrimit rumune të mbajtura nga shtetas të Shqipërisë në fund të çdo viti nga 2008 deri 2025: 579 më 2008, një kulm prej 1.168 më 2022 dhe 1.055 më 2025.
Leje qëndrimi të vlefshme rumune të mbajtura nga shtetas të Shqipërisë në fund të çdo viti. Burimi: Eurostat, migr_resvalid. Tabela ndjek shtetësinë, jo përkatësinë etnike.Zmadho grafikun

Ky grup, sipas dëshmisë së tabelave të qarqeve, me gjasë jep pjesën më të madhe të përgjigjeve për gjuhën amtare në regjistrim. Është edhe ai për të cilin institucionet e vjetra nuk u ndërtuan: një familje në Oradea ose Cluj është larg selisë së Lidhjes në Craiova, dhe një kurs javor në një qytet nuk e arrin një fëmijë në një tjetër. Këshilli i Evropës e ka ftuar Rumaninë të shqyrtojë mësimdhënien në internet të gjuhëve të tilla si plotësim të mësimit ballë për ballë.

Njerëz të njohur

Emrat më poshtë kufizohen te njerëz me lidhje të dokumentuar me Rumaninë dhe me origjinë shqiptare të pohuar nga një burim i emërtuar, plus dy deputetët e pakicës që nga 1996; ku burimi është vetëm Lidhja, shënimi e thotë këtë.

Litografi e Dora d'Istria-s në profil
Dora d'Istria
Elena Gjika · shkrimtare, e lindur në Bukuresht më 1828
Fotografi portret e Jani Vretos
Jani Vreto
dërguar nga Stambolli për të ngritur degën e Dritës
Fotografi portret e Ibrahim Temos me fes, 1918
Ibrahim Temo
i mërguar në Rumani nga 1895
Fotografi portreti me ngjyra e Dhimitër Berattit me kostum të errët dhe kravatë me pika, 1920
Dhimitër Beratti
delegat i kolonisë në Vlorë, 1912 · fotografuar në ngjyra, 1920

Portrete nga Wikimedia Commons. Dora d'Istria: autor i panjohur, litografi e shekullit të nëntëmbëdhjetë / Wikimedia Commons (e fushës publike); Jani Vreto: fotograf i panjohur, vitet 1880 / Wikimedia Commons (e fushës publike); Ibrahim Temo: fotograf i panjohur, 1918, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave të Shqipërisë / Wikimedia Commons (e fushës publike); Dhimitër Beratti: Auguste Léon për Arkivat e Planetit, Muzeu Albert Kahn / Wikimedia Commons (CC0).

  • Naum Veqilharxhi (vdiq rreth 1846), avokat në Brăila, autor i abetares së 1844.
  • Elena Gjika, e njohur si Dora d'Istria (1828–1888), e lindur në Bukuresht, shkrimtare, nga familja princore Gjika.
  • Pandeli Evangjeli (1859–1949), në Bukuresht nga 1878, udhëheqës i shoqërive të kolonisë, më vonë dy herë kryeministër i Shqipërisë.
  • Ibrahim Temo (1865–1945 sipas Lidhjes; Gawrych jep 1939), i mërguar politik dhe mjek në Medgidia.
  • Asdreni (1872–1947), poet, në Bukuresht nga 1885; autor i fjalëve të himnit shqiptar.
  • Ilo Mitkë Qafëzezi (vdiq 1964), historian, Kur'ani i pjesshëm shqip i të cilit u shtyp në Ploiești më 1921.
  • Lasgush Poradeci (1899–1987), poet, në Bukuresht nga 1921 deri më 1924.
  • Kristaq Antoniu (1907–1979, i lindur në Bukuresht), aktor dhe këngëtar.
  • Mitrush Kuteli (1907–1967), shkrimtar dhe ekonomist, i diplomuar në Bukuresht më 1934.
  • Lucia Djamo-Diaconiță (1916–1995), sllaviste në Universitetin e Bukureshtit, e përmendur nga Lidhja mes studiuesve të komunitetit.
  • Oana Manolescu (1941–2019), kimiste dhe mësuese, themeluese e Lidhjes dhe deputete nga 1996 deri më 2016.
  • Luan Topciu (i lindur më 1962), shkrimtar dhe përkthyes, koordinator i Qendrës Kulturore Shqiptare të Lidhjes.
  • Ardian-Christian Kyçyku (i lindur më 1969), shkrimtar në shqip e rumanisht.
  • Bogdan-Alin Stoica (i lindur më 1987), deputet i pakicës shqiptare që nga 2016.

Si e gjejnë njëri-tjetrin shqiptarët në Rumani

Për një komunitet prej disa qindra vetash të shpërndarë në një vend me nëntëmbëdhjetë milionë banorë, takimi është pjesa e vështirë. Ngjarjet e Lidhjes janë pika e dukshme e nisjes, dhe po ashtu qendra e re kulturore në Brăila.

Për ata që kërkojnë një partner që e ndan gjuhën, dua.com ofron një rrugë tjetër: një mënyrë për të njohur shqiptarë përtej qytetit e rrethit të vet, kudo që jetojnë. Në një vend ku folësi më i afërt i shqipes mund të jetë tri qarqe larg, kjo ka rëndësi.

Kolonia e Rumanisë ishte një nga komunitetet e vjetra shqiptare jashtë atdheut. Krahasojeni me Arbëreshët e Italisë, fshatrat shqiptare të Ukrainës dhe komunitetin e Stambollit, ku u themelua shoqëria që e dërgoi shtypjen e saj në Bukuresht, ose shfletoni qendrën e komunitetit shqiptar. Për të nisur një bisedë të tuajën, njihuni me shqiptarë në dua.com.

Adresar: ku të nisësh

Kontrolluar më 17 nëntor 2026. Të dhënat e kontaktit ndryshojnë; konfirmojini para se të udhëtoni.

  • Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë (ALAR): selia e regjistruar Strada Nicolae Bălcescu 33, Craiova, qarku Dolj; telefon 0351 184 466; [email protected]; alar.ro. Asambletë e saj të përgjithshme të shtatorit dhe nëntorit 2026 u thirrën në Strada Dealul Spirei 2A, Craiova. Lidhja nuk publikon orar pune, zyra degësh apo orar kursesh, prandaj pyesni zyrën për kurse e ngjarje.
  • Shoqata të tjera: Agjencia Kombëtare e Diasporës e Shqipërisë rendit gjithashtu, në listën e organizatave të diasporës, Bashkësinë Kulturore e Shqiptarëve të Rumanisë në Bukuresht dhe shoqatën Iliria në Eforie Nord; nuk u gjet asnjë faqe interneti e tyre.
  • Ambasada e Shqipërisë: Strada Duiliu Zamfirescu 7, Sektori 1, Bukuresht; telefon +40 21 211 9829, urgjenca +40 756 127 787; [email protected]; faqja e kontaktit konsullor. Faqja nuk jep orar konsullor as sistem takimesh.
  • Konsullata e Nderit e Shqipërisë, Kostancë: konsulli nderi Omer Susli, 125 Aurel Vlaicu, Constanța; telefon +40 241 516 158; mbulon qarkun e Kostancës, sipas listës së ministrisë shqiptare të punëve të jashtme të marsit 2024.
  • Hyrja në Rumani: mbajtësit e pasaportave biometrike shqiptare nuk kanë nevojë për vizë për qëndrime deri në 90 ditë brenda çdo 180 ditësh. Ministria rumune e punëve të jashtme e rendit Kosovën, „e përcaktuar në përputhje me“ Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, mes entiteteve pa vizë për mbajtësit e pasaportave biometrike të Kosovës nga 1 janari 2024. Kosova nuk ka ambasadë apo konsullatë në Rumani të rendisur në portalin e saj zyrtar të misioneve. Detaje: eviza.mae.ro.
  • Qendra Kulturore Shqiptare e Danubit të Poshtëm, Brăila: në Muzeun e Brăilës „Carol I“ (zyra e muzeut: Piața Traian 3; telefon 0339 401 002), drejtore dr. Elsa Stavro, hapur më 26 tetor 2026. Qendra nuk ka botuar ende orarin e saj.
  • Vendet e kultit: kisha e Shën Nikollës „Dintr-o zi“, Strada Academiei 22, Bukuresht, është sot një famulli e zakonshme ortodokse rumune pa shërbesë shqipe të shpallur. Asnjë burim i konsultuar nuk e përshkruan ndonjë xhami në Rumani si shqiptare; varret e komunitetit përfshijnë ato në varrezat myslimane të Ghencea-s në Bukuresht dhe të Medgidia-s, ku është varrosur Ibrahim Temo.
  • Tabelat e regjistrimit: rezultatet e 2021 sipas përkatësisë etnike, gjuhës amtare dhe fesë, deri në nivelin e komunës.
  • Lexim shtesë: historia e komunitetit nga vetë Lidhja, botuar nga Instituti Kulturor Rumun, dhe kronologjia për 1989–2009 e institutit të pakicave (në rumanisht).

Burimet dhe metoda

Hapëm çdo burim mes 16 dhe 17 nëntorit 2026: kryesisht tabelat e regjistrimit të Institutit Kombëtar të Statistikës të Rumanisë, vëllimin e regjistrimit të 1930 mbi kombësinë, Eurostat, procesverbalet e Byrosë Zgjedhore Qendrore, tri dokumente të Këshillit të Evropës, kronologjinë e komunitetit nga instituti i pakicave, punën e Robert Elsie, George Gawrych, Constantin C. Giurescu, Lidia Cotovanu dhe Jolanda Lila, dhe botimet e Lidhjes, që teksti i emërton aty ku mbështetet vetëm te to. Citatet nga njerëz të gjallë vijnë nga intervista dhe lajme të botuara; askush nuk u intervistua për këtë udhërrëfyes.

Disa gjëra nuk mund të përcaktoheshin. Raportin e 1595 vetë nuk arritëm ta hapim, prandaj shifra 15.000 jepet nga dora e dytë. Një akt i vitit 1602 i princit Simion Movilă për shqiptarët e Călineștit, i përsëritur në internet, nuk mund të gjurmohej te asnjë dokument dhe lihet jashtë. Nuk gjetëm asnjë shifër shqiptare për asnjë regjistrim mes 1930 dhe 2002, asnjë shpjegim për rritjen nga 407 në 645 dhe asnjë burim që e lidh hartën e regjistrimit të Gorjit dhe Doljit me një shkak, prandaj leximi i ofruar atje është një përfundim i nxjerrë. Në numërimet e qarqeve të 1930, Timiș-Torontal, me 10 shqiptarë, mbulonte edhe tokë që sot është në Serbi. Totalet e votave për 2004 dhe 2008 nuk mund të kontrolloheshin me byronë zgjedhore dhe lihen jashtë, dhe shifra për 2000 vjen nga një përmbledhje e rezultateve të saj. Një ese e Kopi Kyçykut (2017), që nuk citon asnjë burim, përshkruan një valë punëtorësh të periudhës mes dy luftërave nga Maqedonia drejt qyteteve të Transilvanisë; asnjë burim i dytë nuk e konfirmon, prandaj lihet jashtë. Nuk u gjet asnjë fotografi e licencuar e sotme e monumenteve në Brăila, Medgidia dhe Craiova apo e ngjarjeve të Lidhjes.

Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Rumani

Sa shqiptarë jetojnë në Rumani?

Regjistrimi i 2021 numëroi 645 banorë që deklaruan përkatësi etnike shqiptare dhe 421 që e shënuan shqipen si gjuhë amtare. Veçmas, Eurostat vlerëson 958 shtetas të Shqipërisë që jetonin në vend më 1 janar 2025. Këto masa mbivendosen dhe nuk mund të mblidhen. Askush nuk i numëron rumunët me prejardhje shqiptare, dhe shifra 10.000 që citohet ndonjëherë nuk ka bazë statistikore.

A kishte më shumë shqiptarë në Rumani në të kaluarën?

Po, por më pak se sa sugjeron shifra që del në titull. Regjistrimi i 1930 numëroi 4.670 persona me kombësi shqiptare në një Rumani më të madhe, por 1.754 prej tyre jetonin në një fshat, Caracurt, që sot është Karakurt në Ukrainë. Brenda kufijve të sotëm numri ishte 2.778, shumica në Bukuresht dhe në Kostancë.

A lidhet himni kombëtar shqiptar me Rumaninë?

Po. Fjalët janë të poetit Asdreni, që jetoi në Bukuresht nga 1885 deri në vdekjen më 1947. I shkroi mbi melodinë e një kënge patriotike rumune të kompozitorit Ciprian Porumbescu. Poeti Lasgush Poradeci shkroi më vonë se kënga u këndua së pari nga kori i kolonisë shqiptare të Bukureshtit.

A ka kisha apo xhami shqiptare në Rumani?

Jo sot. Komuniteti ortodoks shqiptar i Bukureshtit e përdori kishën e Shën Nikollës „Dintr-o zi“ nga rreth 1911 deri në vitet 1940; sot është një famulli e zakonshme ortodokse rumune. Nga 645 shqiptarët e numëruar më 2021, 402 janë ortodoksë rumunë dhe 160 myslimanë, dhe asnjë burim i konsultuar nuk e përshkruan ndonjë xhami si shqiptare.

Ku mund ta mësoj shqipen në Rumani?

Jo në shkollë apo universitet: Këshilli i Evropës konstatoi më 2023 se shqipja nuk mësohet në asnjë program mësimor rumun dhe se kursi i fundit universitar ishte mbyllur. Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë ka zhvilluar kurse javore dhe shkolla verore dhe ndan falas tekste; nuk boton orar, prandaj kontaktoni zyrën e saj në Craiova.

A më duhet vizë për Rumaninë me pasaportë shqiptare ose të Kosovës?

Jo për qëndrime të shkurtra. Ministria rumune e punëve të jashtme u lejon mbajtësve të pasaportave biometrike shqiptare, dhe të pasaportave biometrike të Kosovës që nga 1 janari 2024, të qëndrojnë deri në 90 ditë brenda çdo 180 ditësh pa vizë. Rumania nuk e njeh pavarësinë e Kosovës, por i pranon dokumentet e saj të udhëtimit.

Ku mund të marrin ndihmë konsullore shtetasit shqiptarë në Rumani?

Në Ambasadën e Shqipërisë, Strada Duiliu Zamfirescu 7, Bukuresht, telefon +40 21 211 9829, dhe në konsullatën e nderit në Kostancë, që mbulon qarkun e Kostancës. Kosova nuk ka ambasadë apo konsullatë në Rumani të rendisur në portalin e saj zyrtar të misioneve.

Çfarë do të thotë arnăut në rumanisht?

Fjalori e përkufizon arnăutin si ushtar mercenar me origjinë shqiptare në gardën e princave të Vllahisë dhe të Moldavisë, dhe me zgjerim si shërbëtor i armatosur. Fjala erdhi përmes turqishtes. Nga fundi i shekullit të tetëmbëdhjetë përshkruante një lloj ushtari dhe një veshje, jo një origjinë: edhe serbë, grekë, bullgarë e rumunë shërbyen si arnăuți.

A ishte familja Gjika shqiptare?

Themeluesi i vijës, Gheorghe Ghica (Gjergj Gjika), që u bë princ i Moldavisë më 1658, quhet shqiptar nga dijetari pothuajse bashkëkohës Dimitrie Cantemir dhe shqiptar nga origjina në veprat rumune të referencës. Pasardhësit e tij përfshinin princa rumunë, dy kryeministra dhe shkrimtaren Dora d'Istria (Elena Gjika), e cila e titulloi historinë e familjes Gli Albanesi in Rumenia, „Shqiptarët në Rumani“.

Si mund të njoh shqiptarë në Rumani?

Nisni me Lidhjen e Shqiptarëve të Rumanisë, ngjarjet e së cilës zhvillohen në Craiova, Bukuresht, Kostancë, Brăila dhe qytete të tjera, dhe me Qendrën Kulturore Shqiptare të Danubit të Poshtëm që u hap në Brăila në tetor 2026. Nëse po kërkoni një lidhje dashurie, dua.com lidh shqiptarët dhe njerëzit që duan t'i njohin, kudo që jetojnë.

Hulumtimi u kontrollua më 16 dhe 17 nëntor 2026. Shifrat e regjistrimit janë vetëdeklarime dhe ruajnë datat dhe përkufizimet e tyre: përkatësia etnike, gjuha amtare, shtetësia dhe votat raportohen veçmas dhe nuk mblidhen kurrë bashkë. Regjistrimi i 1930 mbulonte një territor më të madh se Rumania e sotme, dhe tabelat e qarqeve të tij përdoren për t'i ndarë të dyja. Nuk u gjet shifër shqiptare për asnjë regjistrim mes 1930 dhe 2002, dhe nuk ekziston asnjë total sipas prejardhjes. Historia e komunitetit pas 1912 mbështetet kryesisht në botimet e Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë, të cilat teksti i emërton aty ku mbështetet vetëm te to. Citatet nga njerëz të gjallë vijnë nga intervista dhe lajme të botuara; askush nuk u kontaktua. Leximi i hartës së qarqeve është një përfundim i nxjerrë prej nesh. Nuk përdoret asnjë shifër e platformës dua.com. Çdo imazh ka mbishkrim që tregon çfarë paraqet, datën kur dihet, autorin dhe licencën.

BurimetShiko burimet · 96
  1. Regjistrimi i Popullsisë dhe i Banesave 2021, rezultatet përfundimtare: tabelat 2.1 (struktura etnike në regjistrimet e 1930–2021), 2.2 (përkatësia etnike), 2.3 (gjuha amtare) dhe 2.5 (përkatësia etnike dhe feja), Instituti Kombëtar i Statistikës (Rumani), 2023
  2. Raporti i tretë i vlerësimit për Rumaninë, MIN-LANG(2023)13, miratuar më 15 qershor 2023, Këshilli i Evropës, Komiteti i Ekspertëve i Kartës Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave, 2023
  3. Rumania: raporti i tretë dhe i katërt periodik për Kartën e Gjuhëve, MIN-LANG (2022) PR 1 (shifrat e regjistrimit të 2011 sipas përkatësisë etnike), Këshilli i Evropës, 2022
  4. Zbatimi i Kartës në Rumani, cikli i parë i monitorimit, ECRML (2012) 3, Këshilli i Evropës, 2012
  5. Cronologia minorităților naționale din România, vol. I, red. Gidó Attila: kapitulli për shqiptarët nga Maria Dobrescu, 1989–2009, Instituti Rumun për Kërkimin e Pakicave Kombëtare (ISPMN), 2012
  6. Vita Sándor, Tallózás az 1930. évi román népszámlálás köteteiben (totalet kombëtare të regjistrimit të 1930 sipas kombësisë dhe gjuhës amtare), Magyar Kisebbség
  7. Të gjitha lejet e vlefshme të qëndrimit sipas arsyes, kohëzgjatjes së vlefshmërisë dhe shtetësisë më 31 dhjetor (migr_resvalid), Rumania, shtetasit e Shqipërisë dhe të Maqedonisë së Veriut, Eurostat, 2026
  8. Popullsia më 1 janar sipas grupmoshës, gjinisë dhe shtetësisë (migr_pop1ctz), Rumania, shtetasit e Shqipërisë dhe të Maqedonisë së Veriut, Eurostat, 2026
  9. Oana Manolescu, A History of the Albanian Community in Romania and Its Organization ALAR (historia e komunitetit shqiptar në Rumani dhe e organizatës së tij ALAR), Instituti Kulturor Rumun, revista Plural, 2008
  10. 1912: Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (procesverbali i asamblesë së Vlorës, sipas Lef Nosit), Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History
  11. The Memoirs of Ismail Kemal Bey, red. Sommerville Story, Constable, Londër, 1920
  12. Kastriot Dervishi, kronologjia e udhëtimit të Ismail Qemalit, nëntor 1912, Telegrafi, 2022
  13. Faik Konica, Promemoria mbi lëvizjen kombëtare shqiptare (1899), Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History
  14. Sami Frashëri, Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë (1899), Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History
  15. Vilhelm Vidi, Memorandum mbi Shqipërinë (1917), Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History
  16. Naim Frashëri: jeta dhe vepra, Robert Elsie, Albanian Literature in Translation
  17. Asdreni: jeta dhe vepra, Robert Elsie, Albanian Literature in Translation
  18. Lasgush Poradeci: jeta dhe vepra, Robert Elsie, Albanian Literature in Translation
  19. Mitrush Kuteli: jeta dhe vepra, Robert Elsie, Albanian Literature in Translation
  20. Fan Noli: jeta dhe vepra, Robert Elsie, Albanian Literature in Translation
  21. Michael Everson, Proposal for encoding the Vithkuqi script (me rrëfimin e Robert Elsie për Naum Veqilharxhin), Unicode Consortium, ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 N5138, 2020
  22. George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (Gjysmëhëna dhe shqiponja), I.B. Tauris, 2006
  23. Jolanda Lila, Drita–Lumina: A Literary and Scientific Periodical at the Dawn of the Albanian Press in Romania (periodik letrar e shkencor në agimin e shtypit shqiptar në Rumani), Social Sciences and Education Research Review, 2026
  24. Constantin C. Giurescu, Istoria Bucureștilor din cele mai vechi timpuri pînă în zilele noastre, Editura pentru Literatură, Bukuresht, 1966
  25. Adrian Majuru, Balcanii sub stăpânirea negustorilor, Muzeul Municipiului București, Materiale de Istorie și Muzeografie XIX, 2005
  26. Gabriel Constantin, Istoria familiei Ghica, Muzeul Municipiului București, Materiale de Istorie și Muzeografie XXX, 2016
  27. Dimitrie Cantemir, Descrierea Moldovei, Akademia e Shkencave e Moldavisë
  28. Hyrje fjalori arnăut dhe arbănaș (DEX, CADE, DER), dexonline
  29. Ghica, Elena (Dora d'Istria), Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe, Universiteti i Amsterdamit
  30. Emilian M. Dobrescu dhe Diana-Mihaela Pociovălișteanu, The Role of Albanian Minorities to the Romanian Economic Modernization (roli i pakicave shqiptare në modernizimin ekonomik rumun), Analele Facultății de Științe Economice, Universiteti Tibiscus, 2014
  31. Marius Dobrescu, Instituții culturale albaneze în România, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 34, 2020
  32. Marius Dobrescu, Poveștile comunității: Albanezii din România în perioada interbelică, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 43, 2020
  33. Faqet e organizatës, arkivi i revistës dhe raportet e ngjarjeve, 2018–2026, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë
  34. Ambasadori i Shqipërisë inauguron Qendrën Kulturore Shqiptare të Danubit të Poshtëm në Brăila, 26 tetor 2026, Agerpres, 2026
  35. Marrëdhëniet dypalëshe, Ambasada e Shqipërisë në Rumani, 2024
  36. George Costiță, Spanja njeh pasaportat e Kosovës, 7 janar 2024, Radio Europa Liberă România, 2024
  37. Neni 62: zgjedhja e Dhomave, Constituția României
  38. Studim mbi himnin kombëtar shqiptar, me citim nga Lasgush Poradeci, Telegrafi
  39. Brăila e nderon Naum Veqilharxhin me një bust, 27 maj 2011, Tirana Times, 2011
  40. Cosmin Pătrașcu Zamfirache, Cine erau temuții bodyguarzi ai domnitorilor fanarioți (me citim nga Claudiu Neagoe për arnăuți), Adevărul, 2022
  41. Andrei Pogăciaș, Armatele uitate. Trupele Țărilor Române în lungul secol fanariot, Historia
  42. Gheorghe Ghica, Enciclopedia României
  43. Vasile Lupu (sipas Lucian Predescu, Enciclopedia Cugetarea, 1940), Euroavocatura, Dicționar Personalități
  44. Victor Eftimiu: biografia, autorii.com
  45. Dokumentar për Victor Eftimiun, 1971: shënim në katalog, Arkivi Shtetëror i Filmit i Shqipërisë (AQSHF)
  46. Historia e shqiptarëve në Bukuresht (me citim nga Adrian Majuru, Bucureștiul albanez), Telegrafi
  47. Vështrimi i vitit 1939 i André Ravry-t mbi shtypin shqiptar, 1848–1939, Telegrafi
  48. 11 prill 1906: tri shoqëritë shqiptare të Bukureshtit bashkohen, Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë
  49. Maria Oprea, Comemorare Ismail Qemali (pllaka e 2003 dhe busti i 2014 në Hotel Continental), Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 23, 2019
  50. Roli i kolonisë shqiptare të Bukureshtit në pavarësinë e Shqipërisë, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave e Shqipërisë (YouTube), 2026
  51. Toți împreună – Albanezi, TVR Craiova (YouTube), 2022
  52. Fotografia e kopertinës: busti i Ismail Qemalit në Grand Hotel Continental, Bukuresht, nga Britchi Mirela (CC BY-SA 4.0); çdo imazh tjetër e lidh faqen e skedarit në mbishkrim, Wikimedia Commons, 2018
  53. Admin 1 – States, Provinces, 1:10m (kufijtë e qarqeve, fushë publike), Natural Earth
  54. Mihal Grameno, Kryengritja shqiptare (1907), Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History
  55. Recensământul general al populației României din 29 decemvrie 1930, vol. II: Neam, limbă maternă, religie (tabelat e qarqeve dhe të komunave), Institutul Central de Statistică, ed. Sabin Manuilă (Internet Archive), 1938
  56. Proces-verbal privind totalizarea voturilor la nivel național, Camera Deputaților, 2024, Byroja Zgjedhore Qendrore (Rumani), 2024
  57. Proces-verbal privind rezultatele finale, Camera Deputaților, 2020, Byroja Zgjedhore Qendrore (Rumani), 2020
  58. Organizatat e pakicave kombëtare që arrijnë pragun, Dhoma e Deputetëve, 2016 (aneksi 13), Byroja Zgjedhore Qendrore (Rumani), 2016
  59. Partitë dhe organizatat që arrijnë pragun, Dhoma e Deputetëve, 2012 (aneksi 4), Byroja Zgjedhore Qendrore (Rumani), kopje në Internet Archive, 2012
  60. Rumania, zgjedhjet parlamentare të 2000: Dhoma e Deputetëve, Universiteti i Essex-it, baza e të dhënave të zgjedhjeve (sipas Byrosë Zgjedhore Qendrore), 2000
  61. Legea nr. 208/2015 privind alegerea Senatului și a Camerei Deputaților, neni 3 dhe 56, Monitorul Oficial 553/2015, 2015
  62. The National Structure of the Romanian Population at the 1st December 2021 Census, Universiteti Babeș-Bolyai, Studia UBB Geographia
  63. Intervistë me Lidia Cotovanu (Instituti i Historisë „Nicolae Iorga“) për arbănașii e Mihai Trimit, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 27, 2019
  64. Ion Ghica, Enciclopedia României
  65. Dimitrie Ghica, Enciclopedia României
  66. Dora d'Istria, Gli Albanesi in Rumenia: storia dei principi Ghika, Firence (Internet Archive), 1873
  67. H. N. Brailsford, Macedonia: Its Races and Their Future, Methuen, Londër (Internet Archive), 1906
  68. Prince Albert Ghica, L'Albanie et la question d'Orient, G. Dujarric, Paris (Internet Archive), 1908
  69. Pandeli Evangjeli, Albanian Heritage, sipas Fjalor enciklopedik shqiptar (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2008), 2023
  70. Kryengritja e përgjithshme shqiptare kundër sundimit turk, Niko Koleci (Google Books), 1962
  71. Ismail Qemali në lëvizjen kombëtare shqiptare, Kaliopi Naska, Tiranë (Google Books), 1987
  72. Një nga yjet e artit shqiptar, Kristaq Antoniu, Gazeta Vatra
  73. Kristaq Antoniu, Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë
  74. Azmir Jusufi, Ilo Mitko Qafëzezi dhe përkthimi i parë i pjesshëm i Kur'anit në shqip, Islam Press, 2019
  75. Punim konference mbi përkthimin e Kur'anit nga Ilo Mitkë Qafëzezi, Albanologjia 21–22, Universiteti i Tetovës, 2024
  76. Entwicklung und Konzeption der Presse in Albanien und der albanischen Exilpresse (entry 320: Kosova), Christine Körner, Mynih (Google Books), 1982
  77. Gjergj Bubani – un mare patriot și om de cultură, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 40, 2020
  78. Kopi Kyçyku, Historia e shqiptarëve të Rumanisë, Albspirit, 2017
  79. Rafaela Prifti, Arkimandriti Theofan (me pllakën përkujtimore në kishën e Shën Nikollës, Bukuresht), Gazeta Dielli, 2023
  80. Biserica Sf. Nicolae - Dintr-o zi, Monumente România
  81. București, Biserica Sf. Nicolae Dintr-o zi, dată în folosinţă provizorie comunităţii albaneze (dosje, 1914–1951), Arhiva Comisiunii Monumentelor Istorice
  82. Intervistë me Alexandra Iancu, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 35, 2020
  83. Intervistë me Bogdan-Alin Stoica, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 42, 2020
  84. Deputat: Bogdan-Alin Stoica, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë
  85. Marius Dobrescu, intervistë e ribotuar nga ExLibris, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, Drita nr. 38, 2020
  86. Luan Topciu i dekoruar me Urdhrin „Meritul Cultural“, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, 2022
  87. Ardian-Christian Kyçyku, Romanian Literature Now
  88. Oana Manolescu (26 maj 1941 – nëntor 2019): nekrologji dhe përkujtim, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, 2019
  89. Catedra de limbi și literaturi slave: scurt istoric (Lucia Djamo-Diaconiță), Universiteti i Bukureshtit, 2018
  90. Zilele Culturii Albaneze, ediția a VI-a, 14–29 tetor 2024, Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, 2024
  91. Njoftim për asamblenë e përgjithshme të 17 nëntorit 2026 (selia e regjistruar dhe të dhënat e kontaktit në fundin e faqes), Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë, 2026
  92. Kombësitë dhe entitetet e përjashtuara nga kërkesa për vizë, Ministria rumune e punëve të jashtme, portali eVisa, 2026
  93. Kontaktoni zyrën konsullore, Ambasada e Shqipërisë në Rumani, 2026
  94. Lista e konsujve të nderit, 5 mars 2024, Ministria shqiptare për Evropën dhe Punët e Jashtme, 2024
  95. Misionet diplomatike dhe konsullore, Ministria e Punëve të Jashtme e Kosovës, 2026
  96. Kontakt, Muzeu „Carol I“ i Brăilës, 2026

Të ngjashme

Arbëreshët në Itali: shqiptarët që ruajtën emrin e vjetër
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Arbëreshët në Itali

Italo-shqiptarët: pesë shekuj gjuhë, ritual dhe muzikë në fshatrat e Italisë jugore.

Shqiptarët në Ukrainë: katër fshatrat dhe gjuha e tyre
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Shqiptarët në Ukrainë

Karakurti dhe fshatrat e Azovit: një koloni tjetër e vjetër dhe ç'mbetet nga gjuha e saj.

Shqiptarët në Stamboll: Qyteti ku u shkrua Shqipëria
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Shqiptarët në Stamboll

Qyteti ku u themelua shoqëria që e dërgoi shtypjen e saj në Bukuresht.