Poet, frat françeskan dhe veprimtar i çështjes kombëtare

Gjergj Fishta

I lindur Zef Ndoka · Fishtë, Zadrimë, 23 tetor 1871

Frati që e ngriti këngën e lahutës në epos: «Lahuta e Malcís», tridhjetë këngë për luftën e malësorëve për tokën dhe lirinë. E futi shqipen në shkollat françeskane të Shkodrës, drejtoi në Manastir komisionin e alfabetit dhe punoi për njohjen e Shqipërisë në Paris e në Uashington.

«Edhe hana do ta dije, / Edhe dielli do t'ket pa, / Se për qark ksaj rrokullije / Si Shqipnija 'i vend nuk ka!»

Gjergj Fishta, «Shqypnija», te «Mrizi i Zanave»; sipas botimit të Tiranës (2006), f. 5, ku poezia mban vitin 1913.1
Shkodër, 1940qyteti ku jetoi, botoi dhe vdiq
At Gjergjemri në urdhrin françeskan
Gjergj Fishta me zhgunin françeskan dhe katër dekorata në gjoks, me mustaqe e flokë të thinjura, në një fotografi studioje të viteve 1930
Njëmbëdhjetë anëtarët e komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit, 1908, të numëruar me dorë; në mes, ulur pranë tryezës, Gjergj Fishta me zhgunManastir, 1908
Gjergj Fishta në vitet e fundit, flokëbardhë, ulur me zhgunin dhe kordonin françeskanVitet e fundit
Gjergj Fishta me katër dekoratat, fotografi e studios Marubi, vitet 1930, Wikimedia Commons. Manastir, 1908 · në mes të komisionit të alfabetit, i prerë nga fotografia e komisionit, Wikimedia Commons.2 Vitet e fundit · portret i viteve 1930 nga Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, Wikimedia Commons. Të tria në domen publik.

Gjergj Fishta (1871–1940), i njohur si At Gjergj Fishta, ishte frat françeskan nga Zadrima, poet, mësues, publicist dhe deputet. Deri në Luftën e Dytë Botërore u nderua si «poet kombëtar» dhe «Homeri shqiptar».2 Kryevepra e tij, «Lahuta e Malcís», është një epos historik me tridhjetë këngë; botimi i plotë doli në Shkodër më 1937.23

Më 1908 kryesoi komisionin që në Kongresin e Manastirit vendosi për alfabetin e shqipes, më 1913 themeloi revistën «Hylli i Dritës» dhe më 1919 ishte sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.24 Pas vitit 1944 regjimi komunist ia ndaloi veprën; Shkodra e përkujtoi sërish hapur më 5 janar 1991.5

Shkurt e shqip

  1. Lindi më 1871 në Fishtë të Zadrimës, u formua në kuvendet françeskane të Bosnjës dhe jetoi në Shkodër, ku vdiq më 30 dhjetor 1940.
  2. «Lahuta e Malcís» ka 30 këngë: e nisi më 1902, pjesën e parë e botoi në Zarë më 1905 dhe botimin përfundimtar në Shkodër më 1937.
  3. Si deputet i Shkodrës, më 1921 u zgjodh nënkryetar i Parlamentit; nga 1935 deri më 1938 ishte provincial i françeskanëve shqiptarë.
  4. Nominimi për çmimin Nobel, që i atribuohet shpesh, nuk gjendet në arkivin e nominimeve të Fondacionit Nobel. Të dokumentuara janë akademia e Italisë më 1939, urdhri «Nderi i Kombit» më 2002 dhe Dekorata e Flamurit Kombëtar më 2020.
  • 30Këngë në «Lahutën e Malcís»
  • 15 613Vargje, sipas numërimit të Robert Elsie-t
  • 1908Kryetar i komisionit të alfabetit, Manastir
  • 2002Urdhri «Nderi i Kombit», pas vdekjes

Pse ka rëndësi

Pse ka rëndësi Gjergj Fishta?

Eposi i malësorëve, shqipja në shkollë, komisioni i alfabetit dhe një zë për Shqipërinë në Paris e në Uashington.

Gjergj Fishta u la shqiptarëve një epos të shkruar në gjuhën e maleve. «Lahuta e Malcís» tregon, në tridhjetë këngë, luftërat e malësorëve të Veriut: nga përleshjet në kufi me Malin e Zi, përmes Kongresit të Berlinit e Lidhjes së Prizrenit, deri te Konferenca e Londrës më 1913.216 Robert Elsie, që e përktheu në anglisht, e quan eposin më të fuqishëm të shkruar në shqip.2

Po aq peshë pati puna e tij për gjuhën: e bëri shqipen gjuhë mësimi në shkollat françeskane të Shkodrës dhe ndihmoi shqiptarët të bashkoheshin rreth një alfabeti.24 Alfabeti nuk lindi në Manastir nga hiçi: komisioni që Fishta kryesoi duhej të zgjidhte mes alfabeteve në përdorim, atij të Stambollit, të hartuar nga Sami Frashëri, dhe atyre me shkronja latine, si ai i shoqërisë «Bashkimi», ku ishte vetë anëtar. Mbështeti dy prej tyre; njëri, alfabeti i ri latin, pothuajse i njëjtë me atë të «Bashkimit», është baza e alfabetit të sotëm.24

Ishte edhe njeri i shtetit të ri, që i shërbeu me penë e me fjalë në Paris, në Parlament dhe në Uashington.2417 Regjimi komunist ia ndaloi veprën, por ajo mbijetoi në kujtesën e lexuesve, siç u pa në Shkodër më 5 janar 1991.5

Çka bëri Gjergj Fishta për shqiptarët?

1902 · Shqipja në shkollë. Si drejtor i shkollave françeskane të rrethit të Shkodrës, e bëri shqipen gjuhë mësimi në vend të italishtes.24

1908 · Alfabeti. Kryesoi komisionin prej njëmbëdhjetë vetash të Kongresit të Manastirit, që pas tri ditësh mbështeti dy alfabete, njërin me shkronja latine.2

1913 · «Hylli i Dritës». Themeloi në Shkodër revistën mujore për letërsi, politikë, folklor e histori, që doli, me ndërprerje, deri në korrik 1944.2

1921 · Parlamenti dhe «Illyricum». Deputet i Shkodrës dhe nënkryetar i Parlamentit; po atë vit shkolla françeskane që drejtonte u bë «Collegium Illyricum».24

1919–1922 · Parisi dhe Uashingtoni. Sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes; më 1922 udhëtoi në Shtetet e Bashkuara për njohjen e shtetit shqiptar.2417

1937 · «Lahuta e Malcís». Nxori në Shkodër botimin përfundimtar të eposit, në 25-vjetorin e Pavarësisë.28

Kronologjia

Jeta dhe vepra vit pas viti

Njëzet e gjashtë data, secila me burimin e vet.

Fotot, sipas radhës: Fotograf i panjohur, 1908, domen publik; Shtypshkroja Françeskane, 1937, domen publik; Spasblag, 2019, CC BY-SA 4.0; Pasztilla, 2023, CC BY-SA 4.0; të gjitha nëpërmjet Wikimedia Commons, të prera.

  1. 1871

    Lind në Fishtë

    Më 23 tetor, në Zadrimë; emri i lindjes Zef Ndoka.26

  2. 1886

    Niset për në Bosnjë

    Pesëmbëdhjetëvjeçar, dërgohet në kuvendet françeskane të Sutjeskës, Livnos e Kreševës.2

  3. 1894

    Meshtar

    Shugurohet dhe kthehet në Shqipëri: mësues në Troshan, pastaj famullitar në Gomsiqe.24

  4. 1899

    «Bashkimi»

    Themelon në Shkodër shoqërinë letrare, me Preng Doçin, Ndoc Nikajn e Pashk Bardhin.2

  5. 1902

    Shqipja në shkollë

    Drejtor i shkollave françeskane të Shkodrës; shqipja zë vendin e italishtes.2

  6. 1902

    Rrapsha e Hotit

    Njihet me Marash Ucin dhe nis «Lahutën».182

  7. 1905

    «Te Ura e Rrzhanicës»

    Pjesa e parë e eposit shtypet në Zarë.32

  8. 1907

    «Anxat e Parnasit»

    Satirat dalin në Sarajevë, pa emër autori.132

  9. 1908Njëmbëdhjetë anëtarët e komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit, 1908, të numëruar me dorë; në mes, ulur pranë tryezës, Gjergj Fishta me zhgun

    Manastiri

    Kryeson komisionin e alfabetit në Kongresin e 14–22 nëntorit.2

  10. 1913

    «Hylli i Dritës»

    Në tetor themelon revistën; po atë vit del «Mrizi i Zanavet».28

  11. 1916

    Vitet e luftës

    Drejton «Postën e Shqypniës» dhe merr pjesë në Komisinë Letrare Shqipe.24

  12. 1919

    Parisi

    Sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes.24

  13. 1921

    Parlamenti

    Deputet i Shkodrës; në gusht nënkryetar. Shkolla bëhet «Collegium Illyricum».24

  14. 1922

    Amerika

    Më 8 mars zbret në Nju-Jork; më 28 korrik Shtetet e Bashkuara e njohin Shqipërinë.1719

  15. 1930

    Konferencat ballkanike

    Athinë 1930, Stamboll 1931, Bukuresht 1932.3

  16. 1935

    Provincial

    Deri më 1938 drejton françeskanët shqiptarë.24

  17. 1937Kopertina e botimit të vitit 1937: P. Gjergj Fishta, O. F. M., Lahuta e Malcís, Shkodër, Shtypshkroja Françeskane

    «Lahuta» e plotë

    Botimi përfundimtar me 30 këngë, Shkodër.28

  18. 1939

    Akademik i Italisë

    Emërohet me dekretin e 16 qershorit.7

  19. 1940Fasada e bardhë e kishës françeskane të Gjuhadolit në Shkodër, me dritaren rrethore dhe statujën në majë

    Vdes në Shkodër

    Më 30 dhjetor; varroset në kishën françeskane të Gjuhadolit.279

  20. 1944

    Ndalimi

    Me ardhjen e komunistëve në pushtet, veprat e tij ndalohen.5

  21. 1958

    Roma dhe Mynihu

    Botimi i françeskanëve në mërgim dhe përkthimi gjermanisht i Lambertz-it.320

  22. 1967

    Zhvarrimi

    Në mars eshtrat hiqen nga kisha, që kthehet në kinema.921

  23. 1991

    Kthimi

    Më 5 janar «Lahuta» recitohet sërish publikisht në Shkodër.5

  24. 1996

    Rivarrimi

    Më 29 dhjetor, në kishën françeskane të Gjuhadolit.10

  25. 2002

    «Nderi i Kombit»

    Presidenti i Republikës i jep urdhrin pas vdekjes.15

  26. 2020Shtëpia dykatëshe prej guri në Fishtë, me çati me tjegulla; përpara saj busti i Gjergj Fishtës dhe një flamur shqiptar

    Shtëpia dhe dekorata

    Më 23 tetor përurohet shtëpia e restauruar në Fishtë;22 më 30 dhjetor Presidenti i jep pas vdekjes Dekoratën e Flamurit Kombëtar.14

Zadrima

Zef Ndoka nga Fishta e Zadrimës

Një fshat mes Shkodrës e Lezhës, një misionar poet që e pagëzoi dhe shkollat françeskane që i hapën rrugën.

Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në Fishtë, fshat i Zadrimës pranë Troshanit, në Shqipërinë e Veriut.24 Emri i lindjes ishte Zef Ndoka.6 Sipas Radio Vatikanit, erdhi në jetë në familjen e Ndokë Simon Ndocit dhe të Prendës së Lazër Kaçit nga Kotrri.11 E pagëzoi Leonardo De Martino (1830–1923), misionar françeskan dhe poet.2

Mësimet e para i mori në shkollat françeskane të Troshanit e të Shkodrës. Dy mësues i lanë gjurmë që fëmijë: vetë De Martino, që sipas «Biographisches Lexikon» i zgjoi prirjen për gjuhët e letërsinë dhe e nxiti të bëhej françeskan, dhe misionari françeskan nga Bosnja Lovro Mihačević, që sipas Robert Elsie-t i mbolli dashurinë për letërsinë dhe për gjuhën amtare.24

Zef NdokaEmri i lindjesKështu e jep vëllimi i Central European University Press; Radio Vatikani shkruan se në pagëzim u quajt Zekë.611
GjergjEmri në urdhërE mori kur u pranua te françeskanët; më 1894 u shugurua meshtar.62
Castigat ridendoPseudonim«Ndreq duke qeshur»: pseudonimi i vjershave të tij të para satirike.2
Gegë ToskaPseudonim, 1923Emri me të cilin doli «Gomari i Babatasit», kur ishte deputet.2

Bosnja

Tetë vjet në kuvendet e Bosnjës

Sutjeska, Livno dhe Kreševa: teologji, filozofi, gjuhë dhe miqësia me dy shkrimtarë.

Më 1886, kur ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Urdhri i Fretërve të Vegjël e dërgoi në Bosnjë, si shumë të rinj shqiptarë që përgatiteshin atëherë për meshtarë. Në seminaret dhe institutet françeskane të Sutjeskës, Livnos e Kreševës studioi teologji, filozofi dhe gjuhë, sidomos latinisht, italisht e serbokroatisht.2 «Biographisches Lexikon» përmend vetëm Sutjeskën e Livnon dhe e quan këtë rrugë «një traditë të vjetër të françeskanëve shqiptarë».4

Në Bosnjë u njoh me dy shkrimtarë, me të cilët u miqësua dhe që, sipas Elsie-t, i zgjuan thirrjen letrare.2

Grga Martić, frat françeskan me mjekër të bardhë, në një portret të shtypur më 1910
Grga MartićFrat e shkrimtar, 1822–1905Veprat e tij i shërbyen Fishtës së ri si model.2
Silvije Strahimir Kranjčević, me mustaqe e mjekër të shkurtër, në një fotografi të para vitit 1900
Silvije S. KranjčevićPoet kroat, 1865–1908Njëri nga dy miqtë që e shtynë drejt letërsisë.2

Fotot, sipas radhës: Rudolf Horvat, «Slike iz hrvatske povijesti», 1910, domen publik; Emanuel Buchwald, para vitit 1900, domen publik; të dyja nëpërmjet Wikimedia Commons, të prera.

Sipas Elsie-t, ndikuan tek ai edhe françeskani dalmat Andrija Kačić-Miošić, Ivan Mažuranić dhe «Kurora e maleve» e Njegoshit, eposi kombëtar i malazezëve e i serbëve, me titullin e të cilit ngjan «Lahuta e Malcís». Fishta, shkruan po ai, provoi se edhe shqipja ishte e zonja për një epos letrar po aq heroik.2

Më 1894 u shugurua meshtar dhe u pranua në urdhër. Në shkurt të atij viti u kthye në Shqipëri: dha mësim në kolegjin françeskan të Troshanit, pastaj shërbeu si famullitar në fshatin Gomsiqe.24 Më 1899, bashkë me abatin e Mirditës, Preng Doçin, me prozatorin dom Ndoc Nikajn dhe me folkloristin Pashk Bardhin, themeloi në Shkodër shoqërinë letrare «Bashkimi», që mori përsipër çështjen e alfabetit, botoi tekste shkollore në shqip dhe, më 1908, fjalorin shqip–italisht të «Bashkimit».24

Harta e jetës së Gjergj Fishtës dhe e «Lahutës»Vendet ku u formua e punoi Gjergj Fishta, nga Zadrima në Bosnjë e në Manastir, dhe vendet kryesore të eposit të tij.BosnjaMali i ZiKosovaShqipëriaDalmaciaItaliaDeti AdriatikDriniParis · SHBA1919 · 1922Fishtë · 1871Shkodër · 1902–1940GomsiqeSutjeskë · 1886LivnoKreševëSarajevë · 1907Zarë · 1905Manastir · 1908Hot · 1902VraninëPlavë e GuciGjakovëPrizren · 1878
Formimi · 1871–1894Fishtë e Troshan, pastaj kuvendet françeskane të Sutjeskës, Livnos e Kreševës në Bosnjë.2
Shkodra · 1894–1940Troshan e Gomsiqe, pastaj Shkodër; më 1908 në Manastir, më 1919 në Paris e më 1922 në Amerikë, jashtë hartës.217
Vendet e «Lahutës» · 1858–1913Vranina e Oso Kukës, Hoti i Marash Ucit, Plava e Gucia, Gjakova dhe Prizreni i Lidhjes.316
Vendet e jetës së tij dhe të eposit, mbi hartën e sotme. Kufijtë e shteteve nuk janë vizatuar; emrat e trevave janë vendosur përafërsisht. Pjesa e parë e «Lahutës» u shtyp në Zarë (1905), «Anxat e Parnasit» në Sarajevë (1907).Hartë: dua.com · vija bregdetare, liqenet dhe lumenjtë: Natural Earth, domen publik

Shkolla e alfabeti

Shqipja në shkollë, alfabeti në Manastir

Drejtor shkolle më 1902, kryetar i komisionit të alfabetit më 1908, themelues reviste më 1913.

Më 1902 u emërua drejtor i shkollave françeskane të rrethit të Shkodrës. Aty, për herë të parë në ato shkolla, shqipja zuri vendin e italishtes si gjuhë mësimi. Sipas Elsie-t, kjo i dha fund mbizotërimit kulturor italian mbi katolikët e Veriut dhe u dha nxënësve një ndjenjë identiteti kombëtar.2

Manastir, nëntor 1908

Nga 14 deri më 22 nëntor 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit (sot Bitola, në Maqedoninë e Veriut) si përfaqësues i «Bashkimit». Kongresi, me delegatë katolikë, ortodoksë e myslimanë nga Shqipëria dhe nga mërgata, duhej të vendoste për një alfabet të vetëm.2

Delegatët e zgjodhën Fishtën të kryesonte një komision prej njëmbëdhjetë vetash, që do të bënte zgjedhjen.2 Sipas raportit të delegatit Gjergj Qiriazi, në komision ishin edhe Luigj Gurakuqi, Mit'hat Frashëri, Ndre Mjeda, Sotir Peci e Shahin Kolonja, dhe Fishta u tha delegatëve: «Unë nuk kam ardhur të mbroj ndonjërin nga katër alfabetet, por të bashkohem me ju».23

Komisioni i alfabetit, Manastir, nëntor 1908. Fishta, kryetari, ulur në qendër me zhgunin françeskan (nr. 1), mes anëtarëve të tjerë.Fotograf i panjohur, 1908 · Wikimedia Commons, ku i atribuohet Kel Marubit · domen publik
Njëmbëdhjetë anëtarët e komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit, 1908, të numëruar me dorë; në mes, ulur pranë tryezës, Gjergj Fishta me zhgun

Komisioni i alfabetit, Manastir, nëntor 1908. Fishta, kryetari, ulur në qendër me zhgunin françeskan (nr. 1), mes anëtarëve të tjerë. · Fotograf i panjohur, 1908 · Wikimedia Commons, ku i atribuohet Kel Marubit · domen publik

Pas tri ditësh diskutimi, komisioni vendosi të mbështeste dy alfabete: një formë të ndryshuar të alfabetit të Stambollit, që atëherë përdorej më gjerësisht, dhe një alfabet të ri latin, pothuajse të njëjtë me atë të «Bashkimit», që e lehtësonte shtypjen e librave jashtë vendit.2 Ky i dyti, shkruan «Biographisches Lexikon», është «alfabeti i Manastirit», i vlefshëm edhe sot.4

Tridhjetë vjet më vonë «Hylli i Dritës» e kujtonte kështu atë ditë: fjalimi i Fishtës «aq i tranoi e i përmalloi të gjithë pjesëtarët e Kongresit, sa tanë nji zanit danë me zgjedhë nji Komisjon të posaçëm prej 11 vetash».24

Preng Doçi, abati i Mirditës, me veshje kishtare, në një fotografi të viteve 1890
Preng DoçiAbat i MirditësBashkëthemelues i shoqërisë «Bashkimi», 1899.2
Luigj Gurakuqi me kostum e kravatë, në një fotografi të vitit 1923
Luigj GurakuqiShkrimtar e politikanMe të në komisionin e Manastirit dhe, më 1916, në Komisinë Letrare Shqipe; Fishta i kushtoi përmbledhjen e parë me vjersha, «Pika voëset» (1909).232
Ndre Mjeda me veshje meshtari, në një fotografi të viteve 1920
Ndre MjedaPoetAnëtar i komisionit të alfabetit dhe, më 1916, i Komisisë Letrare Shqipe.232
Imzot Luigj Bumçi me veshje ipeshkvi, në profil, në një fotografi të vitit 1936
Luigj BumçiImzotKryetar i delegacionit shqiptar në Paris, ku Fishta ishte sekretar i përgjithshëm.2

Fotot, sipas radhës: Kel Marubi, vitet 1890, domen publik; Kel Marubi, 1923, domen publik; Kel Marubi, vitet 1920, domen publik; Kel Marubi, 1936, domen publik; të gjitha nëpërmjet Wikimedia Commons, të prera.

«Hylli i Dritës» dhe vitet e luftës

Në tetor 1913, gati një vit pas shpalljes së Pavarësisë, themeloi dhe nisi të drejtonte «Hyllin e Dritës», të përmuajshmen françeskane për letërsi, politikë, folklor e histori. Me përjashtim të viteve 1915–1920 dhe 1925–1929, revista doli rregullisht deri në korrik 1944. Elsie e krahason rolin e saj për kulturën e Veriut me atë të «Albanias» së Faik Konicës për Jugun.2

Nga dhjetori 1916 deri më 1918 drejtoi në Shkodër gazetën «Posta e Shqypniës», që mbahej me ndihmën e Austro-Hungarisë, ndonëse, sipas Elsie-t, pushtuesit nuk i besonin plotësisht për shkak të synimeve të tij kombëtare.24 Po më 1916, me Luigj Gurakuqin, Ndre Mjedën e Mati Logorecin, pati rol drejtues në Komisinë Letrare Shqipe, që duhej të vendoste për drejtshkrimin e të nxiste botimin e teksteve shkollore. Komisia zgjodhi të folmen e Elbasanit si bazë të përbashkët, kundër dëshirës së Fishtës, që e quante më të përshtatshme të folmen e Shkodrës.24

Gjatë gjithë këtyre viteve vazhdoi të jepte mësim e të drejtonte shkollën françeskane të Shkodrës, që nga viti 1921 u quajt «Collegium Illyricum» dhe u bë institucioni arsimor kryesor i Shqipërisë së Veriut.24

Lahuta

«Lahuta e Malcís»: eposi i malësorëve

Si nisi në një famulli të Hotit, çfarë tregon këngë për këngë, ku është Kosova në të dhe pse u shkrua në tetërrokësh.

Gjithçka nisi më 1902. Atë vit, tregon bashkëvëllai i tij Pashk Bardhi, At Leonard Gojani la për pak ditë famullinë e Rrapshës në Hot dhe Fishta shkoi ta zëvendësonte. Atje u njoh me Marash Ucin, një plak që i tregoi për luftimet mes malësorëve shqiptarë e malazezëve dhe për betejën te Ura e Rrzhanicës, ku kishte luftuar vetë.182

Nga ato biseda doli pjesa e parë, «Te Ura e Rrzhanicës». Bardhi i lexoi vargjet në verën e vitit 1904, e nxiti Fishtën t'i botonte dhe u kujdes vetë që të shtypeshin në Zarë (sot Zadar, në Kroaci), te shtypshkronja Vitaliani.18 Libri doli më 1905.32 Pjesa e dytë u botua më 1907; në dhjetëvjeçarët që pasuan dolën në Shkodër botime të zgjeruara dhe fletore më vete, si «Vranina», «Lidhja e Prizrendit» (1931) e «Marash Uci» (1932).28 Ende më 1935 Fishta shkruante se vepra nuk e kishte marrë trajtën përfundimtare.25

Botimi përfundimtar, tridhjetë këngë në 511 faqe, doli nga Shtypshkroja Françeskane e Shkodrës më 1937, në 25-vjetorin e Pavarësisë.28 Faqja e titullit nuk ka vit; kopja e Bibliotekës Kombëtare ruan kushtimin me dorën e tij, të datuar 22 dhjetor 1937.12

Faqja 3 e botimit të Romës, 1958: titulli Cubat dhe vargjet e para të Kangës I, Ndihmo, Zot, si m’ké ndihmue, me numrat e vargjeve dhe shënimet në fund të faqes
Dokument · «Lahuta e Malcís», Kënga I, «Cubat», vargjet 1–4 · botimi i Romës, 1958, f. 3
«Ndihmo, Zot, si m’ké ndihmue!
Pesqind vjet kishin kalue,
Se të bukren ket Shqypní
Turku e mbate në robní…»

Kështu hapet eposi: me një lutje dhe me pesë shekujt e sundimit osman. Në shqipen e sotme: «Ndihmo, Zot, siç më ke ndihmuar! Pesëqind vjet kishin kaluar që këtë Shqipëri të bukur turku e mbante në robëri.»

Faqja e parë e Këngës I në botimin e françeskanëve shqiptarë në mërgim, Romë 1958, që ndjek tekstin e vitit 1937. Skanim nga Internet Archive.3

Çfarë tregon, këngë për këngë

Sipas Elsie-t, eposi ka 15 613 vargje dhe tri pjesë: ciklin e Oso Kukës, zemrën e tij për vitet 1878–1880 dhe këngët e kohës së re; këtu e ndjekim në katër blloqe.216

Këngët I–V: Oso Kuka. Kënga I përshkruan vuajtjet nën zgjedhën osmane dhe planet e princ Nikollës së Malit të Zi. Oso Kuka i Shkodrës niset me dyzet burra kundër sulmit; në Vraninë, ishull në Liqenin e Shkodrës, mbyllet në kullën e barutit dhe hidhet në erë bashkë me armiqtë.16

Këngët VI–XV: Berlini, Prizreni, Rrzhanica. Kongresi i Berlinit (1878) ia lë Malit të Zi Hotin, Grudën, Plavën e Gucinë. Ali Pashë Gucia takon një orë në bjeshkë, krerët mblidhen në Prizren, Mehmet Ali Pasha vritet në Gjakovë. Pas këngës komike të lugatit vjen ajo e Marash Ucit, «e para që u shkrua dhe ndoshta ende më e njohura»; në kuvendin te Kisha e Shnjonit malësorët e Hotit e të Grudës zgjedhin prijës Çun Mulën dhe te Ura e Rrzhanicës thyejnë ushtrinë e Mark Milanit.16

Këngët XVI–XXV: lufta, Tringa, zanat. Drangojtë ndeshen me kulshedrën; luftohet në Qafë-Hardhi e te Ura e Sutjeskës. Pater Gjoni, famullitari i Kelmendit, është për Elsie-n «pa dyshim» vetë Fishta. Në Nokshiq vajza Tringë, që i rri te koka vëllait që po vdes, vret sulmuesin dhe bie vetë; Zana e Madhe e varros në bjeshkë dhe thërret për hakmarrje.16

Këngët XXVI–XXX: koha e re. Poeti, në kuvendin françeskan të Lezhës, thërret Zanën, muzën e tij. Pasojnë komiteti i pashallarëve më 1908, Dedë Gjo' Luli (1910–1911), Lufta Ballkanike dhe Konferenca e Londrës.1620 Atje «të shtatë Krajlat» vendosin t'u japin shqiptarëve lirinë, dhe eposi mbyllet me vargun «Prap zojë m’ vedi duel Shqypnija».3

Liqeni i Shkodrës te Vranina. Ishulli i këngëve IV e V, ku mbyllet cikli i Oso Kukës, është sot në anën malazeze të liqenit.16Foto: Joergsam, 2014, CC BY-SA 4.0, nëpërmjet Wikimedia Commons
Liqeni i Shkodrës pranë Vraninës, me zambakë uji në sipërfaqe dhe kodra shkëmbore në breg

Liqeni i Shkodrës te Vranina. Ishulli i këngëve IV e V, ku mbyllet cikli i Oso Kukës, është sot në anën malazeze të liqenit.16 · Foto: Joergsam, 2014, CC BY-SA 4.0, nëpërmjet Wikimedia Commons

Kosova në «Lahutë»

Zemra e eposit, këngët VI–XXV, u kushtohet viteve 1878–1880: Kongresit të Berlinit dhe Lidhjes së Prizrenit.2 Në Këngën VIII, Ora e nis Ali Pashë Gucinë te Haxhi Zeka: «Dil e piqu m’ Haxhi Zeken; / Grish Kosoven, bashkò Reken: / Lsho kushtrimin n’ Toskë e n’ Gegë; / Mblidhniu tok si kokrrat n’ shegë».3 Në Këngën IX krerët mblidhen në Prizren; nga bjeshkët i ndjekin Ora e Shqipërisë dhe Zana e Sharrit, që dëgjojnë me ëndje fjalët e zjarrta të Abdyl Frashërit, Shan Dedës, Mar Lulës e Ali Pashës.16

Kënga X zhvillohet në Gjakovë: Mehmet Ali Pasha, mik në shtëpinë e Abdullah Drenit, i zë me pabesi krerët; Dreni, i lidhur nga ligji i mikpritjes, e mbron mikun e padëshiruar dhe bien të dy.16 Albanologu austriak Max Lambertz, që e përktheu eposin në gjermanisht, e quan këtë këngë himn të mikpritjes shqiptare.20 Për Drenin vargjet thonë se pa të «s’ hecë kuvendi» dhe se ia kanë droje «Prizrendi», «Gjakova» e, «rreth e çark», «Kosova».3

Kjo lidhje u ndie edhe te lexuesit. Sipas studiueses Myrvete Dreshaj-Baliu, në vitet 1930 qeveria e Beogradit ndaloi shpërndarjen e veprës së Fishtës; një vendim i 26 majit 1930 ndalonte futjen dhe shpërndarjen e revistës së tij, «Hylli i Dritës». Vepra u kthye në shkollat shqipe që u hapën në Kosovë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pastaj u përjashtua për gjysmë shekulli.26 Megjithatë, shkruan vëllimi i Central European University Press, poeti dhe vepra nuk u zhdukën kurrë nga kujtesa kulturore e Kosovës, ku lexohej e adhurohej edhe në kohën e komunizmit.6

Gjuha dhe vargu

Fishta shkroi në gegërishten e Shkodrës e të Malësisë, me fjalë e shprehje të vjetra të malësorëve; sot, vëren Elsie, nuk është lexim i lehtë as për shqiptarët e Veriut.2 Vargu është tetërrokëshi i këngëve të kreshnikëve, herë-herë shtatërrokësh, më afër këngës së lahutës sesa heksametrit të eposeve klasike;2 më 1935 e mbrojti vetë këtë zgjedhje kundër një kritiku që donte dhjetërrokëshin.25 Si te Homeri, në luftë ndërhyjnë qenie mitike: zanat, që mbrojnë luftëtarët, orët, drangojtë që ndeshen me kulshedrën shtatëkrenëshe, lugetërit e shtrigat.2

Përkthimet

Pjesë të eposit i përktheu në gjermanisht Gustav Weigand, në një vëllim të Lajpcigut.27 I plotë doli në gjermanisht më 1958, në Mynih, me titullin «Die Laute des Hochlandes», nga Max Lambertz;20 në italisht, «Il liuto della montagna», nga papas Ignazio Parrino, në Palermo, në katër fashikuj nga 1968 deri më 1973;28 në anglisht, «The Highland Lute», nga Robert Elsie e Janice Mathie-Heck, në Londër më 2005, pas tri vjetësh pune;1629 në frëngjisht, «Le luth des montagnes», nga Abidin Krasniqi, në Paris më 2019.30 Këngën I në anglisht Elsie e ka botuar falas në faqen e tij.2

Video

Zëri që i atribuohet dhe «Lahuta» e kënduar

Aleni Videos · 18 dhjetor 2021

Regjistrimi që mbahet për zërin e vetë Fishtës

Recitim i pjesëve nga Kënga V, «Deka», dhe Kënga XIII, «Te Kisha e Shnjonit», me vargjet si titra. Kanali shkruan se «mendohet» të jetë recitim autentik i autorit, i ruajtur në pllaka gramafoni; fytyra që lëviz në video është animim kompjuterik i një fotografie (me shenjën e MyHeritage), jo film i kohës.31 Për diskun me zërin e tij që u restaurua më 2025, shih kapitullin «Kthimi».

Shiko në YouTube
RTV Fontana · 11 nëntor 2025

Oso Kuka me lahutë

Rapsodi Rifat Berisha këndon me lahutë këngën e Oso Kukës, heroit të pesë këngëve të para të eposit.32

Shiko në YouTube
Udha e Shkronjave · 28 nëntor 2025

Kënga IX, «Lidhja e Prizrendit», e recituar e plotë

Aktori Artur Shkurti reciton të plotë këngën e mbledhjes së krerëve në Prizren.33

Shiko në YouTube
Top Channel, «Gjurmë Shqiptare» · 20 nëntor 2021

Kush ishte Oso Kuka?

Emisioni shkon në vendin e betejës së Vraninës, sot në Mal të Zi, 160 vjet pas saj.34

Shiko në YouTube
RTSH · 31 tetor 2025

«Lahuta» në skenë, në Lezhë

Kronikë e Radiotelevizionit Shqiptar për dramatizimin e eposit në Lezhë, kushtuar poetit.35

Shiko në YouTube
RTSH Shkodra · 29 dhjetor 2025

Festë për lahutën dhe për At Gjergj Fishtën

Kronikë nga një festë kushtuar lahutës dhe Fishtës, në ditët e përvjetorit të vdekjes së tij; rapsodët kërkuan që viti 2026 të shpallej «Viti i Lahutës».36

Shiko në YouTube

Videot janë të kanaleve që i kanë ngarkuar në YouTube dhe luhen këtu, në faqe, kur shtypni butonin; pamjet e kartelave janë po ashtu të YouTube-it. Përshkrimet tona mbështeten te titujt, te përshkrimet e kanaleve dhe te pamjet e videove.

Satira e lirika

Satiriku, liriku, dramaturgu

Tridhjetë e shtatë botime: grerëzat e Parnasit, pushimi i zanave, gomari i Babatasit dhe një Molier në shqip.

Elsie numëron tridhjetë e shtatë botime letrare të Fishtës dhe vëren se arritjet e tij si lirik e si satirik nuk janë më të vogla se ato të epikut; shumë studiues, shton ai, lirikën ia mbajnë për më të mirën.2

Satira

Vjershat e para satirike i botoi te «Albania» e Konicës, me pseudonimin «Castigat ridendo». Më 1907 nxori në Sarajevë, pa emër autori, «Anxat e Parnasit» (Grerëzat e Parnasit), 67 faqe që sipas Elsie-t hodhën themelet e satirës si gjini në letërsinë shqipe.213 Në satirën e parë ngushëllon mikun e tij, Ndoc Nikajn, historia e Shqipërisë e të cilit kishte kaluar pa u vënë re. Shën Nikolla, tregon ai, u solli shqiptarëve me anije mend e shije, kurse djalli një anije me çizme të vjetra; kur të dy arritën në Shëngjin, shqiptarët bënë kuvend dhe zgjodhën çizmet, me kredi.2 «Gomari i Babatasit» (1923), i nënshkruar «Gegë Toska», godet patriotët e rremë e dembelët.28

Lirika

Më 1906 botoi në Shkodër vjersha fetare të përkthyera nga Metastasio, Manzoni, Pellico e Zanella; më 1909, në Zarë, përmbledhjen e parë me vjersha të vetat, «Pika voëset» (Pika vese), kushtuar Luigj Gurakuqit.2 «Mrizi i Zanavet» (Shkodër, 1913) mbledh poezinë atdhetare: «Shqypnija», «Gjuha shqype», «Atdheut», «Hymni i flamurit kombtár».28 Poezinë fetare e mblodhi te «Vallja e Parrizit» (1925), 235 faqe.28

«Pra, mallkue njaj bir Shqyptari, / Qi ketë gjuhë të Perëndisë; / Trashigim qi na la i Pari, / Trashigim s'ia len ai fmis»

Gjergj Fishta, «Gjuha shqype», te «Mrizi i Zanave»; sipas botimit të Tiranës (2006), f. 10, ku poezia mban vitin 1902.1

Skena dhe përkthimet

Për skenën e shkollave shkroi melodramat «Shqyptari i gjytetnuem» e «Shqyptarja e gjytetnueme», «Sh' Françesku i Asisit» (1912), tragjedinë «Juda Makabé» dhe «Sh. Luigji Gonzaga» (1927). Përshtati Molierin («I ligu për mend», 1931) dhe Euripidin («Ifigenija n'Aullí», 1931) dhe, sipas Elsie-t, përktheu këngën e pestë të «Iliadës».28 «Jerina ase mbretnesha e luleve» doli më 1941, pak pas vdekjes së tij.8

Parisi e Parlamenti

Parisi, Uashingtoni dhe Parlamenti

Sekretar i delegacionit në Konferencën e Paqes, udhëtar në Amerikë për njohjen e shtetit, nënkryetar i Parlamentit, akademik në vitet e fundit.

Më 1919 Fishta ishte sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.24 Fjalimin «Shqyptarët e të drejtat e tyne», që kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi, e mbajti në frëngjisht në Universitetin Katolik të Parisit, bibliografia e Bibliotekës Kombëtare, sipas Benedikt Demës, ia njeh Fishtës si autor; teksti shqip doli në Shkodër më 1920.8 Frank Shkreli e daton më 20 qershor 1919 dhe e vendos në Konferencën e Paqes.17

Më 1921 përfaqësoi Shkodrën në Parlamentin shqiptar dhe në gusht të atij viti u zgjodh nënkryetar i tij; talenti i oratorit, shkruan Elsie, i shërbeu njëlloj në politikë e në kishë.24

Amerika, 1922

Bumçi i kishte kërkuar të merrte pjesë në një komision të posaçëm që do të shkonte në Shtetet e Bashkuara për interesat e shtetit të ri.2 «Me 8 të këtij muaji […] në ora 2:30 mbasdite vuna kambën në Amerikë, në New York», u shkruante bashkëvëllezërve në mars 1922. Më 8 maj njoftonte nga Uashingtoni se, përmes një senatori katolik, kërkesa kishte arritur te senatori Henry Cabot Lodge, i cili e quante të mundshme njohjen e Shqipërisë, po ta paraqiste qeveria e Tiranës kërkesën me shkrim.17 Shtetet e Bashkuara e njohën Shqipërinë de jure më 28 korrik 1922.19

Konferencat ballkanike, dekoratat, akademia

Euronews Albania, në një njoftim të vitit 2023 për nderimin që i bëri Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, shkruan se më 1924 mori pjesë në Revolucionin e Qershorit; Elsie dhe «Biographisches Lexikon» nuk e përmendin.37 Ishte ndër delegatët e Shqipërisë në konferencat ballkanike të Athinës (1930), Stambollit (1931) e Bukureshtit (1932);3 Elsie dhe «Biographisches Lexikon» e vendosin të dytën në Sofje. Pastaj u tërhoq nga jeta publike, ndonëse nga 1935 deri më 1938 drejtoi si provincial françeskanët shqiptarë.24

Në portretin e studios Marubi në krye të faqes mban katër dekorata. Botimi i Romës i «Lahutës» i rendit kështu: «Mearif» i klasit II nga Perandoria Osmane (1912), «Ritterkreuz» nga Austro-Hungaria (1912), «Medaglia al Merito» nga Papa Piu XI (1925) dhe «Phoenix» nga Greqia (1931).32 Më 1930, sipas botimit të Romës, urdhri françeskan i dha titullin «Lector jubilatus honoris causa».32

Më 16 qershor 1939, pas pushtimit italian të Shqipërisë, një dekret e emëroi anëtar të Akademisë Mbretërore të Italisë, në klasën e letrave; propozimi, sipas studiuesit Donato Martucci, kishte ardhur me gjasë nga Mëkëmbësia e Përgjithshme në Tiranë.7

Vdekja

Vitet e fundit i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, me kishën e kopshtin e trëndafilave, ku sipas Elsie-t ulej në hije e mendonte vargjet.2 Vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940.24 Atë ditë mëkëmbësi italian Francesco Jacomoni njoftonte me telegram se frati kishte vdekur në mëngjes dhe se varrimi do të bëhej të nesërmen në orën 10, me shpenzimet e shtetit.7 U varros në kishën françeskane të Gjuhadolit.9

Me fjalët e tij

Tri thirrje nga «Lahuta»

«Pse ktû i thonë Oso baroti: / Se s’ ké pá Shqyptár me sŷ, / Se djegë vehten edhè tý!»

Kënga V, «Deka», v. 463–465 · fjalët e Oso Kukës në kullën e Vraninës, para se t'i vërë zjarrin barutit.3

«Forca tok — s’ bâhet rrcok»

Kënga VIII, «Ali Pasha i Gucís», v. 231 · këshilla e Orës; shënimi i botimit e shpjegon: forcat e bashkuara nuk rrëzohen lehtë.3

«Persè flamri kuq e zí, / Sod mâ s’ pari, bukurí / Porsì fleta e Engllit t’ Zotit, / Po valvitë mbí tokë t’ Kastrjotit»

Kënga XXX, «Konferenca e Londonit», v. 337–340 · flamuri mbi Shqipërinë e njohur më 1913.3

Ndalimi

Nga «poet kombëtar» te emri i ndaluar

Si e lexuan bashkëkohësit, pse e ndaloi regjimi komunist dhe çfarë ndodhi me kuvendin, revistën e varrin e tij.

Në prag të Luftës së Dytë Botërore Fishta njihej gjerësisht si «poet kombëtar». Max Lambertz, që më 1917 i kishte kushtuar librin e tij për poezinë popullore shqiptare, e quajti poetin më gjenial që ka nxjerrë Shqipëria; Gabriele D'Annunzio, sipas Elsie-t, e përshëndeti si poetin e madh të popullit të lavdishëm shqiptar.538

Në një vëllim që i kushtoi revista «Shkëndija» (Tiranë, pa vit), Lasgush Poradeci e quan lirikun Fishta «shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar» dhe Ernest Koliqi «poet i gatuar me brumë thjesht etnik»; Eqrem Çabej shkruan se eposi «nganjëherë i kalon kufijtë e Shqipërisë, duke qenë njëkohësisht në një farë kuptimi, edhe një epos ballkanik».39

Vlerësimi nuk ishte i njëzëshëm. Disa kritikë, vëren Elsie, e qortuan për «folklorizëm», të tjerë panë anakronizëm në një epos të shkruar në shekullin XX, edhe pse me temë gati bashkëkohore.2

1944: ndalimi

Kur komunistët morën pushtetin në nëntor 1944, veprat iu ndaluan dhe vetë emri i tij, shkruan Elsie, mbeti tabu për dyzet e gjashtë vjet.25 «Historia e letërsisë shqiptare» e Tiranës (1983) e kufizoi trajtimin e tij në minimum: «Lahutën» e gjykonte si vepër që përhapte ndjenja antisllave dhe linte në plan të dytë luftën kundër pushtuesit osman, dhe mbyllej me vërejtjen se Fishta i kishte mbaruar ditët si anëtar i akademisë së Italisë fashiste.5

Arsyen e vërtetë Elsie nuk e kërkon te prirjet e pretenduara proitaliane a klerikale të Fishtës, por te fillimet e Partisë Komuniste Shqiptare, e themeluar nën kujdesin e të dërguarve të Beogradit: për sa kohë Tirana varej nga Beogradi, një vepër që quhej antisllave nuk mund të pranohej.25 Pas prishjes me të, më 1948, qëndrimi zyrtar nuk u ndryshua më, ndoshta, shton ai, për hir të aleatëve të rinj në Moskë; Enciklopedia e Madhe Sovjetike e marsit 1950 e quante poemën shoviniste.5 Vetë Elsie e hedh poshtë etiketën: Fishta u shkollua në Bosnjë dhe u frymëzua nga letërsia e sllavëve të Jugut, dhe ta quash «Lahutën» propagandë antisllave, shkruan ai, është po aq qesharake sa ta quash «Këngën e Cidit» a «Këngën e Rolandit» propagandë antiarabe.2

Kuvendi, revista, varri

Edhe françeskanët e Shkodrës u goditën. «Hylli i Dritës» pushoi së dali në korrik 1944.2 Sipas Vatican News, nga dhjetori 1946 deri në fund të vitit 1948 kuvendi i Gjuhadolit u kthye në burg; më 11 mars 1948 u pushkatuan provinciali, fra Mati Prendushi, dhe guardiani, fra Çiprian Nika. Në mars 1967, kur u mbyllën të gjitha kishat në Shqipëri, kisha françeskane u bë «Kinema Punëtori».21

Po atë muaj, më 20 mars 1967 sipas Top Channel-it, eshtrat e Fishtës u zhvarrosën nga kisha me urdhër të organeve të shtetit.9 Çfarë u bë me to, burimet nuk e tregojnë njëlloj; variantet i gjeni te «Çfarë thonë burimet».

Jashtë Shqipërisë vepra vazhdoi të botohej. Françeskanët shqiptarë në mërgim e ribotuan «Lahutën» në Romë më 1958, për herë të parë me vargje të numëruara dhe me shpjegime fjalësh;3 po atë vit doli në Mynih përkthimi i Lambertz-it.20 Më 1990 eposi u botua në Lubjanë.2

Kthimi

5 janar 1991: Shkodra e di përmendësh

Recitimi i vitit 1991, rivarrimi, dy dekorata pas vdekjes, shtëpia në Fishtë dhe një disk me zërin e tij.

Më 5 janar 1991 Fishta u përkujtua hapur në Shkodër, për herë të parë pas gati gjysmë shekulli. Gjatë recitimit të «Lahutës», tregon Elsie, aktori në një çast ngeci, dhe të pranishmit ia plotësuan menjëherë vargjet: shumë pjesë të eposit i dinin ende përmendësh.5 Pedagogia Lili Sula i tha Top Channel-it më 2026 se vepra e ndaluar kishte mbijetuar edhe falë rapsodëve, që e këndonin me lahutë.40

Në mars 1991 dy fretër, Aleks Baqli e Konrad Gjolaj, e rihapën kishën françeskane;21 më 1993 At Zef Pllumi e nxori sërish «Hyllin e Dritës».41 Më 29 dhjetor 1996, sipas Qendrës Mbarëkombëtare të Koleksionistëve Shqiptarë, eshtrat u rivarrosën në kishën e Gjuhadolit.10

Më 21 nëntor 2002, me dekretin nr. 3567, Presidenti i Republikës i dha pas vdekjes urdhrin «Nderi i Kombit», me propozim të Këshillit të Qarkut të Lezhës; lista e Presidencës e shënon «poet kombëtar, patriot». Me të njëjtin dekret u nderua edhe Elena Gjika.15

Më 23 tetor 2020, në ditëlindjen e tij, u përurua në Fishtë shtëpia e restauruar;22 Top Channel raportoi më 2025 se shtëpia-muze kishte qëndruar e hapur vetëm disa ditë.42 Më 30 dhjetor 2020, në 80-vjetorin e vdekjes, Presidenti i Republikës i dha Dekoratën e Flamurit Kombëtar, «dekoratën më të lartë në Republikën e Shqipërisë», «në vlerësim të veprës atdhetare dhe të rolit të jashtëzakonshëm në fushat e gjuhës dhe të letërsisë shqipe».14 Në 150-vjetorin e lindjes, më 2021, Presidenti e nderoi me një mesazh që hapej e mbyllej me vargjet e tij.43

Më 2025 Agjencia Telegrafike Shqiptare njoftoi se historiani e koleksionisti Niko Kotherja kishte restauruar një disk 78 rrotullimesh, të thyer në tri pjesë, ku Fishta reciton dy këngë të «Lahutës». Disku, i regjistruar në Shkodër, besohet të jetë i vitit 1937 ose 1938 dhe është, sipas njoftimit, i vetmi material zanor i Fishtës deri më sot.44

Në Kosovë emrin e tij e mban, ndër të tjera, një shkollë fillore e mesme e ulët në Prishtinë.45

Video

Fishta në pamje filmike dhe në lajme

Kanali ARKIVKORCE · ngarkuar më 27 prill 2011

Pamje të vitit 1937, sipas kanalit: Fishta në festën e 25-vjetorit

Njëzet e dy sekonda film. Sipas përshkrimit të kanalit, janë xhiruar në Tiranë më 28 nëntor 1937, në përurimin e monumentit të Pavarësisë, dhe Fishta shihet mes të ftuarve të festimeve të 25-vjetorit.46

Shiko në YouTube
Top Channel · 5 janar 2026

35 vjet nga kthimi i eposit të ndaluar

Kronikë me pedagogen Lili Sula për 5 janarin 1991, kur «Lahuta» u interpretua sërish në publik.40

Shiko në YouTube
ABC News Albania · 13 shkurt 2021

Gjurmët e Fishtës në Lezhë

Reportazh në «trekëndëshin» e tij të Lezhës: shtëpia e lindjes, shtëpia-muze e restauruar dhe kuvendi i Troshanit, me studiuesin dom Nikë Ukgjini dhe botuesin Frano Kulli.47

Shiko në YouTube
Top Channel · 8 nëntor 2019

«Lahuta» në frëngjisht

Përkthyesi Abidin Krasniqi, i lindur në Paris, me baba nga Prizreni, flet për dy vjetët e punës; përkthimi gjendej në libraritë e Parisit nga 26 shtatori 2019.48

Shiko në YouTube
Klan Kosova · 22 prill 2017

Festa e Abetares në shkollën «Gjergj Fishta», Prishtinë

Nxënësit e shkollës fillore që mban emrin e kryetarit të komisionit të alfabetit festojnë abetaren.49

Shiko në YouTube

Videot janë të kanaleve që i kanë ngarkuar në YouTube dhe luhen këtu, në faqe, kur shtypni butonin; reportazhi i ABC News hapet në YouTube, sepse kanali nuk e lejon luajtjen në faqe të tjera. Përshkrimet tona mbështeten te titujt, te përshkrimet e kanaleve dhe te pamjet e videove; për filmin e vitit 1937 nuk kemi gjetur një burim të dytë.

Zadrima sot

Zadrima, trevat e «Lahutës» dhe diaspora sot

Një fshat ku një agroturizëm mban emrin e librit të tij, një trevë eposi e ndarë mes tri shtetesh dhe lexues kudo ku jetojnë shqiptarë.

Fishta është sot fshat i bashkisë së Lezhës. Përveç shtëpisë së restauruar, aty gjendet agroturizmi «Mrizi i Zanave» i vëllezërve Altin e Anton Prenga, që e ka marrë emrin nga libri «Mrizi i Zanavet» (1913).5051 Faqja zyrtare e agroturizmit shqiptar e quan emblemë të këtij sektori.52

Vendet e «Lahutës» i ndajnë sot tri shtete: Gruda, Plava e Gucia dhe Vranina janë në Mal të Zi, Hoti ndahet mes Malit të Zi e Shqipërisë, Prizreni e Gjakova në Kosovë, Shkodra, Lezha e Zadrima në Shqipëri. Edhe lexuesit e saj janë shpërndarë: vetë Fishta shkoi më 1922 në Amerikë edhe për t'u takuar me shqiptarët e mërgatës atje,17 dhe përkthyesi i eposit në frëngjisht është bir i një prizrenasi, i lindur në Paris.48 Udhëzuesit tanë tregojnë ku jetojnë sot shqiptarët e trevave dhe të vendeve që lidhen me jetën e veprën e tij.

Vepra

Botimet, përkthimet dhe nderimet

Botimet e «Lahutës», përkthimet e saj, veprat e tjera dhe nderimet, ashtu siç i gjetëm te katalogët e te studiuesit. Çdo rresht ka burimin e vet; titujt dhe shtypshkronjat jepen siç i shkruan katalogu; ku ka skanim të lirë, libri lidhet me të.

«Lahuta e Malcís»: botimet

VitiBotimiVendi dhe shtypshkronjaLexo
1905«Te Ura e Rrzhanicës», pjesa e parëZarë (sot Zadar, në Kroaci), shtypshkronja Vitaliani, sipas Pashk Bardhit183—
1907Pjesa e dytë: «Oso Kuka» sipas Pashk Bardhit, «Vranina» sipas botimit të RomësSarajevë sipas Bardhit, Zarë sipas botimit të Romës183—
[1913]«Te Ura e Rzhanicës» dhe «Vranina», secila «e treta dorë»Shkodër: Shtypshkroja «Nikaj»; viti sipas katalogut8—
1923«Vranina»Shkodër: Shtypshkroja Franciskane, 67 f.8—
1931«Lidhja e Prizrendit», pjesa e dytëShkodër: Shtypshkroja Françeskane, 86 f.8—
1932«Marash Uci», botim i dytëShkodër, 55 f.8—
1937Botimi përfundimtar, 30 këngëShkodër: Shtypshkroja Françeskane, 511 f.; pa vit në faqen e titullit812Lexo: Internet Archive
1941Gjashtë këngë si fletore për shkollatTiranë: Ministria e Arsimit8—
1958«Botim i dytë», me argumente, vargje të numëruara e shpjegime fjalëshRomë: Françeskanët shqiptarë në mërgim3Lexo: Internet Archive

Elsie rendit botime të zgjeruara më 1912, 1923, 1931 e 1933;2 bibliografia e Bibliotekës Kombëtare njeh botimet e mësipërme, me vitin 1913 të nxjerrë nga «Hylli i Dritës».8

Përkthimet e «Lahutës»

VitiPërkthimiBotimi
1925Gjermanisht, pjesë: «Die Berglaute», nga Gustav WeigandLajpcig: Joh. Ambr. Barth, 1925 (dalë më 1927), f. 173–26527
1941Italisht, Kënga V: «La morte», nga imzot Giulio BonattiShkodër: Tip. «P. G. Fishta», 16 f.8
1958Gjermanisht, i plotë: «Die Laute des Hochlandes», nga Max LambertzMynih: R. Oldenbourg, 312 f. · lexo te Biblioteka Shtetërore e Bavarisë20
1968–1973Italisht, i plotë: «Il liuto della montagna», nga papas Ignazio ParrinoPalermo: Scuola grafica salesiana, 4 fashikuj28
2003Anglisht, këngët I–V: «The Cycle of Oso Kuka», nga Robert ElsiePejë: Dukagjini, 167 f.53
2005Anglisht, i plotë: «The Highland Lute», nga Robert Elsie dhe Janice Mathie-HeckLondër: I.B. Tauris, me Centre for Albanian Studies1629
2019Frëngjisht, i plotë: «Le luth des montagnes», nga Abidin KrasniqiParis: L'Harmattan, 618 f.30

Veprat e tjera

VitiVepraGjinia dhe botimi
1906«Vierrsha i pershpirteshem t'kthyem shcyp»Vjersha fetare të përkthyera (Metastasio, Manzoni, Pellico, Zanella), Shkodër2
1907«Ânxat e Parnasit», më vonë «Anzat e Parnasit»Satirë, pa emër autori, Sarajevë, 67 f. · lexo te Internet Archive132
1909«Pika voëset»Lirikë, Zarë; kushtuar Luigj Gurakuqit2
1912«Sh' Françesku i Asisit»Melodramë fetare, Shkodër2
1913«Mrizi i Zanavet»Lirikë atdhetare e fetare, Shkodër: Shtypshkronja «Nikaj», 115 f.; botime të zgjeruara më 1924, 1931 e 194182
1920«Juda Makabé»Tragjedi, Shkodër, 30 f.; Elsie jep vitin 1923, kur doli botimi i dytë82
1923«Gomari i Babatasit»Poemë satirike me pseudonimin «Gegë Toska», Shkodër, 104 f.82
1925«Vallja e Parrizit»Lirikë fetare, Shkodër, 235 f.82
1927«Sh. Luigji Gonzaga»Melodramë, Shkodër, 76 f.82
1931«I ligu për mend»Komedi sipas Molierit, Shkodër, 156 f.82
1931«Ifigenija n'Aullí»Sipas Euripidit, Shkodër, 46 f.82
1941«Jerina ase mbretnesha e luleve»Melodramë me pseudonimin «Gegë Toska», Shkodër, 51 f.8

Elsie numëron gjithsej tridhjetë e shtatë botime letrare.2

Nderime dhe kujtim

VitiNderimiNga
1912«Mearif», klasi IIPerandoria Osmane3
1912«Ritterkreuz»; Elsie jep vitin 1911Austro-Hungaria32
1925«Medaglia al Merito»Papa Piu XI32
1930«Lector jubilatus honoris causa»; Elsie e jep pa vitUrdhri françeskan32
1931«Phoenix»Greqia3
1939Akademik i Italisë, klasa e letrave, dekreti i 16 qershoritAkademia Mbretërore e Italisë7
1991Përkujtimi i parë publik pas ndalimit, 5 janarShkodër5
1996Rivarrimi në kishën françeskane të Gjuhadolit, 29 dhjetorShkodër10
2002Urdhri «Nderi i Kombit», pas vdekjes, 21 nëntor, dekreti nr. 3567Presidenti i Republikës së Shqipërisë, me propozim të Këshillit të Qarkut të Lezhës15
2020Shtëpia e restauruar në Fishtë, e përuruar më 23 tetorMinistria e Kulturës22
2020Dekorata e Flamurit Kombëtar, pas vdekjes, 30 dhjetorPresidenti i Republikës së Shqipërisë, në 80-vjetorin e vdekjes14
2021Mesazhi për 150-vjetorin e lindjesPresidenti i Republikës së Shqipërisë43

Çfarë thonë burimet

Pretendimet që qarkullojnë, të kontrolluara

Çfarë mund të provohet, çfarë mbetet e hapur dhe çfarë është gabim.

PretendimiVerdiktiÇfarë thonë burimet
«U nominua për çmimin Nobel në letërsi.»E padokumentuarArkivi i nominimeve i Fondacionit Nobel, i hapur për letërsinë për vitet 1901–1975, nuk ka asnjë nominim me emrin e Fishtës dhe asnjë të nominuar nga Shkodra a nga Tirana; arkivi regjistron vetëm nominimet e vlefshme.54 Burimet që e përmendin nuk citojnë dokument dhe nuk pajtohen për vitin: vëllimi i Central European University Press nuk jep vit, studiuesi Ismet Bujupaj shkruan 1940.655 Edhe ATSH-ja e përsëriti më 2021 pa dokument.43
«Ishte kryetar i Kongresit të Manastirit.»E pasaktëKongresi e zgjodhi të kryesonte komisionin e alfabetit, jo vetë Kongresin.243 Gabimi gjendet që në biografinë e botimit të Romës (1958), që e quan kryetar të Kongresit.3 Elsie dhe «Hylli i Dritës» i vitit 1938 flasin për njëmbëdhjetë anëtarë,224 Lambertz për «komisionin e të dymbëdhjetëve».20
«Lahuta ka 17 000 vargje.»Numërim i vjetërLambertz shkruante më 1958 për «gati 17 000 vargje»;20 Elsie dhe Mathie-Heck, që e përkthyen të plotë, japin 15 613.229 Vetë Fishta numëronte më 1935 mbi 13 000 vargje të botuara deri atëherë.25 Edhe për vitin ku nis eposi ka dy variante: argumenti i Këngës I dhe Lambertz nisin nga viti 1858, hyrja e Elsie-t nga viti 1862.32016
«Shkoi në Amerikë më 1919.»Datë e pasaktëElsie dhe «Biographisches Lexikon» e lidhin udhëtimin me delegacionin e Parisit të vitit 1919, pa i dhënë datë.24 Letrat e vetë Fishtës, që Frank Shkreli i citon nga vëllimi përkujtimor i përgatitur nga At Benedikt Dema, e japin mbërritjen në Nju-Jork më 8 mars 1922.17
«Eshtrat iu hodhën në Drin.»E diskutueshmeElsie shkruan se eshtrat u nxorën fshehurazi dhe u hodhën në lumë;5 vëllimi i Central European University Press saktëson: më 1967, në Drin.6 Sipas një dëshmie që përcjell Top Channel, një pjesë u shpëtua dhe u varros fshehtas në varrezat e Rrëmajit në Shkodër.9 Më 1996 eshtrat u rivarrosën në kishën françeskane.10
«Më 1913 e lidhi me drita kambanoren e kishës me minaren e xhamisë.»GojëdhënëTregohet se, kur komandanti i forcave ndërkombëtare i kërkoi ta ulte flamurin nga kambanorja e Gjuhadolit, Fishta urdhëroi të lidhej me drita kisha me minaren e xhamisë së Fushë-Çelës.56 Shkrimet që e tregojnë nuk citojnë dokument të kohës, dhe as Elsie, as «Biographisches Lexikon» nuk e përmendin.24
«Zëri i tij është ruajtur.»E mbështeturSipas ATSH-së, një disk 78 rrotullimesh me zërin e tij u restaurua më 2025; e tregojmë te kapitulli «Kthimi».44 Kanali që e ka ngarkuar regjistrimin në YouTube e paraqet me rezervë («mendohet») si zërin e autorit.31

Pyetje

Pyetjet që bëhen më shpesh

Përgjigje të shkurtra për pyetjet që lexuesit kërkojnë.

Kush ishte Gjergj Fishta?

Gjergj Fishta (1871–1940) ishte frat françeskan nga Fishta e Zadrimës, poet, mësues, publicist dhe deputet. Njihet për eposin «Lahuta e Malcís» dhe për rolin si kryetar i komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit më 1908.

Çfarë është «Lahuta e Malcís»?

Një epos historik në vargje për luftën e shqiptarëve të Veriut për tokën dhe lirinë, nga përleshjet me Malin e Zi rreth vitit 1860 deri te Konferenca e Londrës më 1913. Pjesa e parë doli në Zarë më 1905; botimi përfundimtar në Shkodër më 1937.

Sa këngë dhe sa vargje ka «Lahuta e Malcís»?

Tridhjetë këngë. Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck, që e përkthyen të plotë në anglisht, numërojnë 15 613 vargje; Max Lambertz shkruante për gati 17 000.

Cili ishte roli i Fishtës në Kongresin e Manastirit?

Mori pjesë si përfaqësues i shoqërisë «Bashkimi» të Shkodrës dhe u zgjodh kryetar i komisionit prej njëmbëdhjetë vetash që do të zgjidhte alfabetin. Pas tri ditësh, komisioni mbështeti dy alfabete: atë të Stambollit, të ndryshuar, dhe një alfabet latin, që është baza e alfabetit të sotëm.

Pse u ndalua Fishta në kohën e komunizmit?

Regjimi e quajti poet klerikal dhe «Lahutën» vepër antisllave, dhe i kujtoi anëtarësinë në Akademinë e Italisë më 1939. Sipas Robert Elsie-t, arsyeja e vërtetë ishte ndikimi i Beogradit mbi komunistët shqiptarë në vitet 1944–1948, kur një vepër që quhej antisllave nuk mund të pranohej. Vepra mbeti e ndaluar deri më 1990.

A u nominua Fishta për çmimin Nobel?

Thuhet shpesh, herë pa vit e herë me vitin 1940, por arkivi i nominimeve i Fondacionit Nobel nuk ka asnjë nominim me emrin e tij. Asnjë nga burimet që e përmendin nuk citon dokument.

Ku është varri i Gjergj Fishtës?

U varros më 1940 në kishën françeskane të Gjuhadolit në Shkodër. Në mars 1967 eshtrat u zhvarrosën me urdhër të shtetit; për fatin e tyre ka disa dëshmi. Më 29 dhjetor 1996 eshtrat u rivarrosën në të njëjtën kishë.

Ku mund ta lexoj «Lahutën e Malcís»?

Botimi i vitit 1937 dhe botimi i Romës i vitit 1958, me shpjegime fjalësh, janë të skanuar në Internet Archive. Përkthimi gjermanisht i Max Lambertz-it lexohet te Biblioteka Shtetërore e Bavarisë, ndërsa Këngën I në anglisht Robert Elsie e ka botuar falas në faqen e tij.

Burimet

  1. Gjergj Fishta, «Mrizi i Zanave», Tiranë: Shtëpia Botuese «Naim Frashëri», 2006; skanim në Internet Archive.
  2. Robert Elsie, «Gjergj Fishta», albanianliterature.net (Albanian Literature in Translation).
  3. At Gjergj Fishta, «Lahuta e Malcís», botim i dytë, përgatitur nga At Danjel Gjeçaj, Romë: Françeskanët shqiptarë në mërgim, 1958; skanim në Internet Archive.
  4. Claus Haebler, «Fishta, Gjergj», Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, vëll. 1, Mynih 1974, f. 516–518 (kopje e arkivuar).
  5. Robert Elsie, «Gjergj Fishta, the Voice of the Albanian Nation», Albanian Catholic Bulletin 14 (1993), f. 104–113.
  6. «Gjergj Fishta: The highland lute», Te: A. Ersoy, M. Górny, V. Kechriotis (red.), «Modernism: Representations of National Culture», Central European University Press, Budapest 2010, f. 224–229.
  7. Donato Martucci, «Sua Eccellenza Giorgio Fishta, Accademico d'Italia, e l'edizione italiana del Kanun», Palaver 4 n.s. (2015), nr. 2, f. 231–264, Università del Salento.
  8. M. Gjinaj, M. Mele, M. Elmazi, «Bibliografi e librit shqip në fondet e Bibliotekës Kombëtare (1913–1944)», Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, Tiranë 2010.
  9. «Vitrina e librit: 150-vjetori i lindjes së shkrimtarit të madh Gjergj Fishta», Top Channel, 8 nëntor 2021.
  10. «29 December 1996, the reburial of the bones of Gjergj Fishta», Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë.
  11. «Gjergj Fishta, 74 vjet pasi ndërroi jetë», Radio Vatikani, 30 dhjetor 2014 (arkivi).
  12. P. Gjergj Fishta, O.F.M., «Lahuta e Malcís», botimi përfundimtar, Shkodër: Shtypshkroja Françeskane, [1937]; kopja e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë, skanim në Internet Archive.
  13. «Ânxat e Parnasit», botimi i parë, pa emër autori, Sarajevë: «Bosn. Post», 1907; kopja e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë, skanim në Internet Archive.
  14. «80-Vjetori i ndarjes nga jeta/ Meta nderon At Gjergj Fishtën me Dekoratën e Flamurit», Gazeta Express, 30 dhjetor 2020.
  15. Urdhri «Nderi i Kombit» (2002): lista e të dekoruarve, Presidenca e Republikës së Shqipërisë; kopje e arkivuar më 10 tetor 2006.
  16. Robert Elsie, «Gjergj Fishta and the Albanian National Epic», Hyrje te «The Highland Lute», I.B. Tauris dhe Centre for Albanian Studies, Londër 2005.
  17. Frank Shkreli, «At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane», Gazeta «Telegraf», 23 qershor 2025.
  18. At Pashk Bardhi, «Si xuni fill Lahuta e Malcis», Shkodër, 24 kallnduer 1941; te «Lahuta e Malcís», Romë 1958, f. XV–XVII.
  19. «A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country: Albania», Office of the Historian, Departamenti i Shtetit i SHBA-së.
  20. Gjergj Fishta, «Die Laute des Hochlandes (Lahuta e Malcis)», përkthyer e pajisur me hyrje nga Max Lambertz, Südosteuropäische Arbeiten 51, Mynih: R. Oldenbourg, 1958; skanim i Bibliotekës Shtetërore të Bavarisë.
  21. «Françeskanët erdhën në Shkodër që në vitin 1288», Vatican News, nëntor 2019.
  22. «Fjala e ministres së Kulturës Elva Margariti në përurimin e shtëpisë së restauruar të At Gjergj Fishtës, Lezhë», Ministria e Kulturës e Shqipërisë, 23 tetor 2020.
  23. «Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908)», Gazeta «Dielli», Federata Panshqiptare «Vatra».
  24. Dorina Daiu dhe Rudina Mita, «Nga Kongresi i Manastirit te represaljet e regjimit komunist», Diskutime 35–36 (2024), f. 113–114.
  25. At Gjergj Fishta, «Proza», vëllimi II (1923–1940), përgatitur nga Persida Asllani, Shkodër: Botime Françeskane, 2006; skanim në Internet Archive.
  26. Myrvete Dreshaj-Baliu, «Fishta në Kosovë: ndërmjet adhurimit letrar dhe performancës narrative», Gjurmime Albanologjike: Folklor dhe Etnologji 51 (2021), f. 225–242, Prishtinë.
  27. «Die Berglaute: Lahuta e Malcis», botuar, përkthyer e shpjeguar nga Gustav Weigand, Lajpcig: Joh. Ambr. Barth, 1925, Deutsche Nationalbibliothek, skeda e katalogut.
  28. Giorgio Fishta, «Il liuto della montagna», parathënie, koment, përkthim e shënime nga papas Ignazio Parrino, Palermo 1968–1973, OPAC SBN, katalogu i bibliotekave italiane.
  29. Janice Mathie-Heck, «Translating Gjergj Fishta's epic masterpiece, Lahuta e Malcis, into English as The Highland Lute», TranscUlturAl 1 (2), 2009, University of Alberta.
  30. Gjergj Fishta, «Le luth des montagnes: une épopée albanaise», përkthyer nga Abidin Krasniqi, Paris: L'Harmattan, 2019, Bibliothèque nationale de France, skeda e katalogut.
  31. «Fishta reciton pjesë t' Lahúts' Malsis: zani origjinal i tij i shoqnuem me titra», YouTube, kanali Aleni Videos, 18 dhjetor 2021.
  32. «Rifat Berisha: Oso Kuka me lahutë», YouTube, kanali RTV Fontana, 11 nëntor 2025.
  33. «Kangë IX, Lidhja e Prizrendit: reciton Artur Shkurti», YouTube, kanali Udha e Shkronjave, 28 nëntor 2025.
  34. «Kush ishte vërtetë Oso Kuka? Gjurmë Shqiptare», YouTube, kanali Top Channel Albania, 20 nëntor 2021.
  35. «“Lahuta e Malcis” ngjitet në skenë: dramatizim emocionues në Lezhë kushtuar poetit kombëtar Fishta», YouTube, kanali RTSH, 31 tetor 2025.
  36. «Festë për lahutën dhe at' Gjergj Fishtën», YouTube, kanali RTSH Shkodra, 29 dhjetor 2025.
  37. «In memoriam of eminent Albanian poet and politician, Gjergj Fishta», Euronews Albania, 23 tetor 2023.
  38. Arsim Halili, «Maksimilian Lamberci, njohës dhe studiues i shquar i letërsisë shqipe», Albanologjia 21–22 (2024), f. 51–56.
  39. Enver Muhametaj, «Gjergj Fishta në këndvështrimin e shkencës letrare shqiptare», Studime Filologjike 3–4 (2007), f. 133–152, Akademia e Shkencave e Shqipërisë.
  40. «“Lahuta e Malcis”, 35 vjet nga rikthimi i epopesë së ndaluar që sfidoi diktaturën», Top Channel, 5 janar 2026.
  41. «106 vite histori e revistës së parë shqiptare: “Hylli i Dritës” vjen në një ekspozitë», ABC News Albania, 30 tetor 2019.
  42. «U harxhuan miliona për rikonstruksion, shtëpisë-muze të Fishtës i del pronari», Top Channel, «Inside Story», 29 janar 2025.
  43. «At Gjergj Fishta në 150-vjetorin e lindjes», Agjencia Telegrafike Shqiptare, 23 tetor 2021.
  44. «Restaurohet disku i rrallë me zërin e at Gjergj Fishtës», Agjencia Telegrafike Shqiptare, 9 dhjetor 2025.
  45. «Plani zhvillimor i shkollës: SHFMU “Gjergj Fishta”, Prishtinë», Komuna e Prishtinës, Drejtoria e Arsimit, 12 shtator 2019.
  46. «Gjergj Fishta: material i rrallë video më 1937», YouTube, kanali ARKIVKORCE, 27 prill 2011.
  47. «Gjurmët e At' Gjergj Fishtës në Lezhë», YouTube, kanali ABC News Albania, 13 shkurt 2021.
  48. «“Lahuta e Malësisë” në frëngjisht, Abidin Krasniqi: Do përkthej dhe veprat e tjera të Fishtës», YouTube, kanali Top Channel Albania, 8 nëntor 2019.
  49. «Shkolla fillore “Gjergj Fishta” në Prishtinë shënon “Festën e Abetares”», YouTube, kanali Klan Kosova, 22 prill 2017.
  50. «Poetic dining experience: Mrizi i Zanave», Prishtina Insight.
  51. «Albania: the pride of the fairies», Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa, 24 dhjetor 2015.
  52. «Mrizi i Zanave», Agrotourism Albania, faqe e qeverisë shqiptare.
  53. Gjergj Fishta, «The Highland Lute: Cantos I–V: The Cycle of Oso Kuka», përkthyer nga Robert Elsie, Pejë: Dukagjini, 2003, Bibliothèque nationale de France, skeda e katalogut.
  54. «Nomination Archive», arkivi i nominimeve për çmimet Nobel; për letërsinë 1901–1975, Nobel Prize Outreach.
  55. Ismet Bujupaj, «“Always Bayram, Always Easter”: The Call for Albanian Civic Unity in Gjergj Fishta's The Highland Lute», Anafora V (2018), nr. 1, f. 203–214.
  56. «Hymni i flamurit, 12 qershor 1913», Gazeta «Panorama».

Për të lexuar më shumë

Rreth kësaj faqeje

Kush e shkroi dhe si

Autori, rishikimet, korrigjimet, metoda dhe si ta citoni.

Rishikimi shkencor
Ende pa rishikim nga një historian ose albanolog; do të shënohet këtu kur të bëhet.
Rishikimi i fundit
17 nëntor 2026 · rishikimi i radhës: nëntor 2029
Korrigjime dhe përditësime
Asnjë korrigjim ose përditësim deri më tani.

Shënim për metodën. Vargjet e Fishtës jepen në gegërishten dhe me drejtshkrimin e botimit nga janë marrë: «Lahuta e Malcís» sipas botimit të Romës (1958), që ndjek tekstin e vitit 1937 dhe i numëron vargjet; poezitë e «Mrizit të Zanave» sipas botimit të Tiranës (2006). Ku burimet nuk pajtohen për një datë a një numër, e themi te «Çfarë thonë burimet». Citimet nga anglishtja, gjermanishtja dhe italishtja i ka përkthyer dua.com. Wikipedia dhe Wikidata përdoren vetëm për të gjetur burime, jo si burime.

Si ta citoni: Eduard Luta, «Gjergj Fishta», dua.com, rishikuar më 17 nëntor 2026, https://www.dua.com/sq/shqiptare-te-njohur/gjergj-fishta/

dua.com është aplikacioni i bërë për shqiptarët. Misioni ynë është të lidhim shqiptarët në mbarë botën. dua.com nuk është i lidhur me personat e paraqitur dhe nuk mbështetet prej tyre.