Shqiptarët në Bullgari: një fshat, një shtypshkronjë dhe katër shekuj

Një rrugë e kalldrëmtë në fshatin Mandricë të Bullgarisë, me shtëpi të vjetra anash dhe një kambanore prej tulle në largësi
Mandrica, i vetmi fshat në Bullgari ku flitet ende shqip, në tetor 2011. Foto: Bin im Garten, nëpërmjet Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0); e ripërmasuar dhe e kthyer në WebP.

Përmbajtja

  1. Cilët janë shqiptarët e Bullgarisë?
  2. Mandrica: fshati që e ruajti gjuhën
  3. Sofja: qyteti ku shqiptarët shtypën librat e tyre
  4. Gjurmë më të vjetra: fshatra që dikur ishin shqiptarë
  5. Katër shekuj në 15 data
  6. Si numërohet një komunitet që regjistrimi nuk e shfaq
  7. Komuniteti sot
  8. Vizitë në Mandricë
  9. Adresar
  10. Si u hulumtua ky udhërrëfyes
  11. Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Bullgari

Në një fshat me 34 banorë, në kufirin e Bullgarisë me Greqinë, një grua në të nëntëdhjetat ende i përshëndet vizitorët në një shqipe folësit e parë të së cilës erdhën nga kodrat e Korçës gati katër shekuj më parë. Në Sofje, muratorë, këpucarë e të mërguar shqiptarë dikur themeluan një shoqëri, një shtypshkronjë dhe një gazetë, dhe aty shtypën librat që atdheu i tyre nuk ishte i lirë t’i shtypte. Midis këtyre dy vendeve qëndron pothuajse gjithçka që dihet për shqiptarët në Bullgari, dhe mjaft gjëra që nuk dihen.

Cilët janë shqiptarët e Bullgarisë?

Në Bullgari nuk ka pasur kurrë një komunitet të vetëm shqiptar. Kanë qenë të paktën tre, në kohë të ndryshme, dhe pothuajse nuk takohen me njëri-tjetrin.

I pari, më i vjetri, është një shpërndarje fshatrash të themeluar nën sundimin osman nga shqiptarë ortodoksë e katolikë; prej tyre mbijeton vetëm Mandrica. I dyti ishte një koloni punëtorësh migrantë dhe shkrimtarësh në Sofje, të cilët nga vitet 1890 deri në Luftën e Parë Botërore shtypën librat dhe gazetat shqipe që nuk mund të shtypeshin lirisht në Perandorinë Osmane. I treti është e sotmja: afro 840 shtetas të Shqipërisë e të Kosovës që studiojnë, punojnë ose janë martuar në Bullgari.

Fshati është zemra e kësaj historie, shtypshkronja është kapitulli i saj më i shkëlqyer, ndërsa e sotmja është e vogël. Aty ku provat mbarojnë, thuhet edhe kjo.

Hartë e Bullgarisë me tetë vende të numëruara: Mandrica në juglindje, ku flitet ende shqip; Sofja, vendi i shoqërive shqiptare dhe i shtypshkronjës nga viti 1893; Kopillovci, Çervena Voda, Poroishte dhe Devnja, fshatra të shënuar si shqiptarë midis shekujve XVI dhe XIX; Arbanasi, origjina e të cilit debatohet; dhe Mandres pranë Kilkisit në Greqi, ku u vendosën familjet nga Mandrica pas vitit 1913.
Vendet e kësaj historie. Vetëm Mandrica është sot një vend ku flitet shqip; të tjerat janë histori, dhe njëri prej tyre mbetet pyetje e hapur.Zmadho grafikun ↗

Mandrica: fshati që e ruajti gjuhën

Mandrica shtrihet në Rodopet Lindore, në bregun e djathtë të Bjala Rekës, 19 kilometra në jug të qytetit Ivajllovgrad dhe rreth dy kilometra nga lumi që shënon kufirin me Greqinë. Mes banorëve të saj dëgjohet ende një formë e vjetër e shqipes.

„Mandrica është i vetmi fshat shqiptar në Bullgari, ku edhe sot banorët vendas flasin këtë gjuhë shqipe unike dhe arkaike“, thotë shoqata për ringjalljen e fshatit. Historiani Boyan Gyuzelev, studimi i të cilit për shqiptarët në Ballkanin lindor është rrëfimi kryesor shkencor, e shpreh më me maturi: është i vetmi fshat brenda kufijve të sotëm të Bullgarisë që banohet kryesisht nga shqiptarë, dhe i vetmi fshat shqiptar në Thrakë, në perëndim të lumit Maritsa.

Tre vëllezër, një gur dhe një regjistër tatimor

Fshati e rrëfen vetë fillimin e tij si legjendë. Tre vëllezër, shqiptarë ortodoksë nga Vithkuqi i Korçës, furnizonin ushtrinë osmane me mish, djathë e gjalpë gjatë rrugës për në Edrene. Beu u tha të ngisnin kopetë nga lindja deri në perëndim të diellit dhe të ngriheshin aty ku t’i zinte nata, dhe fshati që u rrit aty u lirua nga taksat. Viti që përmendet zakonisht është 1636, që sipas shoqatës mbështetet në një mbishkrim në një gur pranë kishës së varrezave.

Dokumentet janë më të vjetër se legjenda. Gyuzelev citon regjistra tatimorë osmanë që e përmendin fshatin, me emrin turk Mandracık, me 18 shtëpi në vitin 1627 dhe me 25 në vitin 1634. Një traditë tjetër vendase, e shkruar në vitet 1960, flet për 12 familje që mbërritën me priftin e tyre. Të dyja përshtaten me një vendbanim të vogël barinjsh e bulmetarësh në gjysmën e parë të shekullit XVII.

Nga erdhën saktësisht, e zgjidh gjuha më shumë se legjenda. Gjuhëtarja Boyka Sokolova, që ia kushtoi dialektit një libër, e gjeti më të afërt me të folmen e luginës së Devollit sesa me atë të Vithkuqit e të Voskopojës, dhe të lidhur me shqipen e folur dikur në Devnja, afër Varnës, folësit e së cilës sot jetojnë në Ukrainë. Të dyja luginat i përkasin të njëjtit cep juglindor të Shqipërisë, rreth Korçës.

As nuk mbërritën të gjithë njëherësh. Studiuesi shqiptar Dhimitër Shuteriqi, që në vitin 1965 shqyrtoi regjistrat e kishës dhe varret më të vjetra, mendonte se fshati ishte themeluar vetëm në shekullin XVIII. Regjistrat, siç i raporton Gyuzelev, e përjashtojnë këtë, por nuk e përjashtojnë atë që Radio Bullgaria raporton se mendohet sot: se shumica e familjeve shqiptare erdhën më vonë, nga fundi i shekullit XVIII. Aritmetika e Gyuzelevit çon në të njëjtin drejtim: vendosja duhet të ketë vazhduar pas vitit 1634, sepse një fshat nuk mund të rritet nga 25 shtëpi në 350 vetëm me lindje.

Mëndafsh në katin e dytë

Ajo që ngritën të ardhurit qëndron ende në këmbë, pjesërisht. Shtëpitë e larta të Mandricës, prej qerpiçi mbi themel guri, „nuk shihen askund tjetër në Bullgari“, raportoi Radio Bullgaria në vitin 2025, dhe secili nga tre katet e tyre kishte një qëllim. „Kati i parë ishte për bagëtinë, i dyti për rritjen e krimbave të mëndafshit, dhe njerëzit jetonin në katin e tretë“, shpjegon shoqata. Mëndafshi dhe duhani ishin burimet kryesore të jetesës.

Një shtëpi e vjetër prej qerpiçi me kornizë druri, në qoshen e një rruge të kalldrëmtë në Mandricë
Një shtëpi prej qerpiçi dhe druri në Mandricë, e fotografuar në tetor 2011. Foto: Bin im Garten / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Në kulmin e saj fshati kishte dy shkolla, një spital me repart lindjesh dhe një fabrikë pijesh freskuese, sipas të njëjtit raport; agjencia bullgare e lajmeve BTA shton një shkritore këmbanash, punishte susami e tahini, mullinj, farkëtarë dhe një kinema. „Gogoshat rriteshin me mijëra në dhomat e pritjes së shtëpive“, shkroi reporteri i radios. Nga dy kishat, kisha e vogël e varrezave Shën e Diela është më e vjetra, e datuar në 1708 nga shoqata dhe në 1718 nga Gyuzelev. Kisha famullitare Shën Dhimitri u ndërtua në vitin 1835, dhe kambanorja e saj, 15 metra e lartë, rreth vitit 1860.

Shtëpitë e tregojnë ende historinë. Kur i shoqëron vizitorët nëpër shtëpinë e saj, Katerina Ilieva tregon katin e sipërm të gjerë që u ndërtua për rritjen e krimbave të mëndafshit, raportoi BTA në vitin 2026; sot përdoret për të tharë barishte dhe për të varur vargje duhani. Një shtëpi dallohet: shtëpia me tulla e dr. Atanas Peykidis, që studioi mjekësi në Stamboll dhe gjinekologji në Paris dhe u kthye për të ushtruar profesionin në fshat.

Në një aspekt, ky fshat shqiptar ishte grek. Mbishkrimet e kishës ishin në greqisht, liturgjia këndohej në greqisht deri në vitin 1912, dhe po ashtu mësimi në shkollë, siç e ka regjistruar Sokolova. Zyrtarët osmanë i numëronin të krishterët ortodoksë sipas kishës, jo sipas gjuhës, prandaj banorët e Mandricës shfaqen në statistikat e kohës si grekë. Shqipja ishte gjuha e shtëpisë.

Sa i madh u bë fshati, varet nga kë pyet. Gyuzelev i mbledh numërimet. Një statistikë e botuar në vitin 1878 nga një regjistrim tatimor i vitit 1873 jep 250 shtëpi dhe 1.080 banorë. Konsulli bullgar në Edrene numëroi 350 shtëpi në vitin 1903. Në prag të Luftës Ballkanike të vitit 1912, studiuesi Lyubomir Miletich dha 1.879 banorë, shifrën që Gyuzelev e pranon si kulmin. Shoqata e fshatit, Radio Bullgaria dhe BTA flasin për 3.000 deri në 3.500 në kulm. Asnjëra prej tyre nuk përmend ndonjë regjistrim apo regjistër për këtë shifër, dhe asnjë i tillë nuk është gjetur.

Fshatrat motra matanë Maritsës

Mandrica nuk ishte e vetme. Të moshuarit e saj i folën gjuhëtares Boyka Sokolova për lidhje me fshatra shqiptarë matanë lumit Maritsa dhe i emërtuan me shqiptimin e tyre: Alltëntash, Sulltanqoi, Azardere, Zailef, Aballar. Gyuzelev i gjeti në Thrakën Lindore, sot pjesë e Turqisë: Altıntaş, Sultanköy, Pazardere, Zalaf, tani Kırcasalih, dhe Abalar. Një statistikë e vitit 1878, nxjerrë nga një regjistrim tatimor i vitit 1873, i jep Zalafit 400 shtëpi dhe 1.740 banorë, më shumë se kishte Mandrica.

Lufta e mbylli atë botë. Kur trupat osmane u kthyen në verën e vitit 1913, në Zalaf u vranë 560 vetë, raportoi në vitin 1914 komisioni ndërkombëtar i hetimit i dërguar nga Fondacioni Carnegie. Raporti i vë vrasjet pranë një episodi më të hershëm: në luftën e parë fshatarët, „shqiptarë, grekë në fe“, kishin plaçkitur fshatin fqinj pomak dhe kishin bërë që një prift grek t’i pagëzonte banorët e tij. Gyuzelev e lexon atë episod si pretekst. Pas një sundimi të shkurtër grek, pothuajse të gjithë shqiptarët e Thrakës Lindore u larguan për në Greqi në vitet 1920–22, shkruan Gyuzelev, bashkë me të krishterët e tjerë ortodoksë të Patrikanës. Disa familje shkuan në drejtimin e kundërt: dhjetë nga Abalar u vendosën pranë Jambolit, në Bullgari.

Hartë e zonës kufitare të Bullgarisë, Greqisë dhe Turqisë me shtatë fshatra të numëruar: Mandrica në Bullgari, ku flitet ende shqip, dhe gjashtë ish-fshatra shqiptarë në Thrakën Lindore, sot në Turqi: Zalaf (tani Kırcasalih), Abalar, Altıntaş, İbriktepe, Sultanköy dhe Pazardere. Edrene është shënuar për orientim.
Mandrica dhe fshatrat e saj motra rreth vitit 1900. Të gjithë, përveç Mandricës, shtrihen sot në Turqi, dhe banorët e tyre shqiptarë u larguan në vitet 1920–22.Zmadho grafikun ↗

1913: fshati ndahet

Luftërat Ballkanike tërhoqën një kufi përmes botës së cilës i përkiste Mandrica. Fshati iu dha Bullgarisë. Kisha e tij kishte qenë gjithmonë e varur nga Patrikana e Kostandinopojës, dhe fqinjët e tij grekë në qytetin Ivajllovgrad po largoheshin.

Rrëfimet për atë që pasoi ndryshojnë sipas vendit. Rrëfimi grek i Maximos Maravelakis dhe Apostolos Vakalopoulos, ribotuar në vitin 2019, thotë se më 13 tetor 1913 të gjitha, përveç 40, nga 480 familjet e fshatit u larguan, „të dëbuara nga bullgarët“, dhe kaluan gjashtë muaj si refugjatë përreth qytetit Didymoteicho, në tokë osmane, para se të vazhdonin për në Greqi. Një tezë master e vitit 2018 në Universitetin Demokrit të Thrakës shton se fshati u plaçkit. Artikulli bullgar i Wikipedias për fshatin jep një arsye tjetër, pa cituar burim: pasi çeta të parregullta bullgare hynë në fshat më 13 tetor, banorët ikën nga frika e hakmarrjes për veprimet e një çete të armatosur greke me qendër aty. Për këtë version nuk është gjetur asnjë burim dokumentar.

Një dëshmitar bullgar bashkëkohor e pa Mandricën si një fshat të anshëm. Studiuesi Lyubomir Miletich, që përshkoi Thrakën për të regjistruar çfarë kishin vuajtur bullgarët e saj në vitin 1913, e quan „grekoman“, pra të prirur nga çështja greke, dhe shënon ankesat e fshatit fqinj bullgar Gökçebunar: banorët e tij dyshonin se krerët e Mandricës i kishin denoncuar te ushtria osmane, dhe xhandarë nga Mandrica u morën bagëtinë. Kur kaloi aty në qershor 1914, shtëpitë e Mandricës ishin në këmbë.

Gyuzelev e vendos largimin kryesor pas vitit 1919, kur traktati i paqes e konfirmoi kufirin dhe konventa për shpërnguljen vullnetare mes Greqisë dhe Bullgarisë ofroi një rrugëdalje: „të paktën gjysma“ e banorëve shqiptarë u larguan, shkruan ai. Shumë prej tyre zunë vendin e bullgarëve të larguar në jug të Kilkisit. Rrëfimi grek i vendos aty 100 familjet e para nga Mandrica në pranverën e vitit 1914, në një fshat që atëherë quhej Ambarköy, dhe numëron 200 deri në vitin 1926. Ata e emërtuan sipas shtëpisë së tyre: Mandres. Më shumë për vendin ku u bashkuan gjendet në udhërrëfyesin tonë për shqiptarët në Greqi.

Grafik me vija i popullsisë së Mandricës: 1.080 në 1873 dhe 1.879 para luftës së 1912, pastaj asnjë shifër e verifikuar deri në 230 në 1985, që bie në 34 në 2021. Një shenjë e veçantë tregon shifrën e kontestuar prej rreth 3.500 për fillimin e viteve 1900. Regjistrat osmanë rendisin 18 shtëpi në 1627 dhe 25 në 1634.
Shifrat e popullsisë së Mandricës që mund të gjurmohen te një burim dhe që numërohen në persona. Shifrat e regjistrimeve numërojnë të gjithë banorët, shqipfolës a jo.Zmadho grafikun ↗

Ata që mbetën u bënë një komunitet gjuhësor pakicë brenda një fshati që po zvogëlohej. „Dikur gjyshërit tanë ishin ndaluar ta flisnin, por ata prapë e flisnin në shtëpi“, i tha Sultana Aleksandrova, atëherë 93 vjeçe, Radio Bullgarisë në vitin 2025. „Më vonë, gjatë epokës socialiste, askush nuk na e ndaloi. Por atëherë në pasaportat tona shkruhej se ishim ‚shqiptarë‘. Më vonë e ndryshuan në ‚bullgarë‘.“

„Ne nuk dimë të lexojmë e të shkruajmë. Nuk mund të shkruajmë shqip. Flasim vetëm një dialekt.“

Sultana Aleksandrova nga Mandrica, për Radio Bullgarinë, qershor 2025

Si tingëllon gjuha

Gjuhëtarët e klasifikojnë të folmen e Mandricës si toskë, degën jugore të shqipes, e çuar në lindje shumë kohë përpara se të ekzistonte një gjuhë standarde dhe e mbajtur gjallë vetëm me gojë. Maria Morozova e Akademisë Ruse të Shkencave, që e ka analizuar gramatikën e saj, përshkruan një dialekt të formuar nga kontakti i gjatë me bullgarishten dhe, në masë më të vogël, me greqishten e turqishten osmane.

Shoqata boton disa fraza të përditshme ashtu siç i thonë fshatarët: Misen iert për „mirë se vini“, Mbetuni me shindet për „mirupafshim“, Kush sohesh? për „si quhesh?“ dhe Me shindet për „gëzuar“. Në këtë të fundit, një folës i gjuhës standarde të sotme, sipas leximit tonë, do të njohë me shëndet, „për shëndetin tuaj“. Bujtina e fshatit quhet Bukor Shtepi, që BTA e përkthen nga dialekti vendas si „shtëpi e bukur“.

A do të merrej vesh një vizitor nga Shqipëria, për këtë mendimet ndahen në vetë fshatin. „Dialekti ynë është i ndryshëm nga i tyre. Nuk merremi vesh me njëri-tjetrin“, tha Sultana Aleksandrova në vitin 2025. Banorë të tjerë i thanë BTA-së në vitin 2026 se gjatë një vizite së fundmi në Vithkuq kuptuan rreth 80 për qind të asaj që thuhej.

Dialekti është dokumentuar pazakonisht mirë për një gjuhë me kaq pak folës: Shuteriqi botoi tekste nga fshati në vitin 1965, Sokolova librin e saj në gjermanisht, Die albanische Mundart von Mandrica, në vitin 1983, dhe albanologu i Sofjes Ludmil Stankov (1949–2020) një monografi në vitin 2017. Fjalori i frazave i Maria Georgieva-Peevës, i botuar nga shoqata në vitin 2015, e vë çdo fjalë të fshatit pranë formës së saj në shqipen standarde.

Morozova, duke u mbështetur te Sokolova, shpjegon kush e ka ruajtur gjuhën. Burrat e Mandricës tregtonin dhe kishin nevojë për bullgarishten, dhe shumë prej tyre u martuan me gra nga fshatrat bullgare fqinje. Ato gra mësuan shqip. Në vitet pas 1950 Sokolova takonte ende në fshat plaka që e flisnin keq bullgarishten.

Mandrica në një episod të „Fshatit bullgar“ në Televizionin Kombëtar Bullgar, transmetuar më 18 maj 2025 (në bullgarisht, 26 minuta). Shiko në YouTube ↗

Çfarë mbetet dhe kush kujdeset për të

Regjistrimi i vitit 2021 gjeti 34 vetë në Mandricë. Reporteri i Radio Bullgarisë numëroi „rreth 20 banorë të rritur që flasin ende shqip“ në vitin 2025. Sipas Anton Hristovit, nipit të Sultana Aleksandrovës, të vetmit folës të tjerë janë disa emigrantë matanë kufirit në Greqi. Ata që janë larguar nga fshati jetojnë në Ivajllovgrad, Plovdiv dhe Sofje; një prej tyre është shkrimtari Nikolay Tabakov, themelues i shtëpisë botuese Anubis, shënon BTA.

Guaska pa çati e një shtëpie të lartë prej qerpiçi në Mandricë, me një kodër me pyje pas saj
Shumë nga shtëpitë e larta qëndrojnë bosh, dhe disa kanë humbur çatitë. E fotografuar në tetor 2011. Foto: Bin im Garten / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Ata që kujdesen për vendin e quajnë veten „një grup entuziastësh“. Shoqata e tyre për Ringjalljen e Fshatit Mandricë, e regjistruar në vitin 2010, mban një faqe interneti në anglisht e bullgarisht, botoi fjalorin e frazave dhe prej vitesh organizon një festë të Pashkëve për fëmijët në shesh dhe një tubim veror me emrin „Përsëri bashkë“ në fundjavën e fundit të korrikut. Në vitin 2017, sipas rrëfimit të vet, tubimi tërhoqi qindra njerëz „nga Meksika përmes Evropës deri në Zelandën e Re“.

Shqipëria dhe Kosova e kanë vënë re. Më 18 dhe 19 korrik 2019 ambasadorët e të dyja vendeve vizituan fshatin, dhe disa nga gratë më të moshuara veshën kostumet dhe kënduan. Në shtator 2020 qeveria shqiptare ofroi dy bursa për „qytetarë bullgarë me origjinë shqiptare“. Ndërkohë Hristovi e ka restauruar një shtëpi të vjetër të krimbit të mëndafshit si bujtinë dhe zhvillon kurse ndërtimi me baltë së bashku me një grup arkitektësh.

Edhe për kishën kujdesen në të njëjtën mënyrë. Nuk ka prift të përhershëm, raportoi BTA në vitin 2026; fshatarët i temjanosin ikonat dhe i shesin vetë qirinjtë, dhe kambana tani tingëllon me shtypjen e një butoni, një buton për raste gëzimi dhe një për zi. Sultana Aleksandrova e quan Shën të Dielën „shenjtore të gjallë“. Pas procesionit të Pashkëve rreth fshatit, që ka për qëllim të mbajë breshrin larg të lashtave, ajo dhe gra të tjera e panë shenjtoren, i tha BTA-së, në trajtën e një gjarpri të mbështjellë para kishës së vjetër, vetëm për një çast: shenjë se shenjtorja ishte e kënaqur. Dikur ajo këndonte në një ansambël grash të fshatit me 25 anëtare që udhëtoi në Shqipëri dhe fitoi aty një çmim. Ajo është anëtarja e fundit e gjallë e tij, dhe fotografia e grupit varet në narteksin e Shën Dhimitrit. Çdo grua në të e vesh veshjen e fshatit, një fustan i zi leshi pa mëngë me gajtan të kuq, me dy hapje përpara që nënat të mund t’i ushqenin fëmijët me gji pa e hequr, siç shpjegoi Katerina Ilieva. Reporterët e BTA-së folën me të, me Sultana Aleksandrovën dhe me Kostadin Beychev si në bullgarisht, ashtu edhe në shqip.

Jeta e përditshme është përshtatur: një dyqan lëvizës vjen të hënave dhe të premteve. Disa familje britanike janë vendosur në fshat dhe vijnë në kishë të dielën; njëra prej tyre, një ndërtues nga Londra, zhvillon punëtori për restaurimin e shtëpive prej qerpiçi. Pas shërbesës fshatarët takohen në kafenenë e kompleksit Bukor Shtepi, dhe në verë fëmijët që e kalojnë pushimin në fshat notojnë në pishinën e tij.

Sofja: qyteti ku shqiptarët shtypën librat e tyre

Bullgaria e dytë shqiptare nuk kishte asnjë lidhje me të parën. Filloi pas vitit 1878, kur principata e re bullgare po ndërtonte një kryeqytet dhe kishte nevojë për duar pune.

Ata që erdhën ishin të paktë. Historiania Nathalie Clayer, siç e ka përmbledhur Said Olgun, përshkruan jo më shumë se disa qindra burra, shumica të krishterë ortodoksë të pamartuar nga Kolonja, Devolli dhe krahina e Korçës, që punonin si argatë në Sofje, Plovdiv, Varnë e qytete të tjera. Bobi Bobev dhe albanologu Thoma Kacori, në rrëfimin më të plotë për koloninë, i përmendin zanatet: muratorë, punëtorë sharrash, rojtarë arash, roje konsullatash e shkollash. Vlerësimi i tyre, që e ofrojnë si mendim, është më i lartë: më shumë se 500 familje me origjinë shqiptare në Sofje në fund të shekullit XIX.

Një han pranë burimit të nxehtë

Shumica prej tyre nuk dinin të lexonin. Ditëve të lira mblidheshin në dy vende, shkruajnë Bobev dhe Kacori: kafenenë „Shqipëria“, që e mbanin Adham Shkaba dhe Spiro Garo, dhe hanin e Dhimitër Moles pranë burimit të nxehtë në rrugën Serdika. Mole kishte ardhur nga Bukureshti në vitin 1886 me libra e gazeta shqipe, dhe i lexonte me zë të lartë. Pasuan abetaret, të dërguara nga Stambolli e Bukureshti. „Hani i Dhimitër Moles u bë shkollë e popullit, dhe hanxhiu mësuesi i tyre.“

Më 1 janar 1893, një ditë me ngricë sipas tregimit të tyre, salla e hanit nuk i nxinte të gjithë ata që erdhën. Të krishterë e myslimanë, toskë e gegë, votuan të themelonin një shoqëri. E quajtën Dëshira. Atë ditë u regjistruan 53 burra; të tjerë u tërhoqën nga frika se çfarë do t’u bënin autoritetet osmane kur të ktheheshin në shtëpi. Një mjeshtër muratori u zgjodh kryetar dhe Mole sekretar. Një gjykatë bullgare miratoi statutin dhe vulën e shoqërisë.

Qëllimi i shoqërisë ishte shkollimi. Mësuesi i saj, Kosta Jani Trebicka, nuk kishte klasë, ndaj shkonte shtëpi më shtëpi ku kishte fëmijë dhe natën u mësonte punëtorëve në han. Një këngë e shkruar nga Spiro Garo për themelimin e shprehu qëllimin në dy vargje: e themeluar në Sofje, për një shkollë në Shqipëri.

Mbrothësia: një shtypshkronjë me emrin Përparim

Ajo që Sofja ofronte e Shqipëria jo, ishte liria për të shtypur. Pasi autoritetet osmane e shtypën shoqërinë që botonte libra shqip, libra të tillë botoheshin jashtë perandorisë ose nën mbrojtjen austriake në Shkodër, shënon historiani George Gawrych. Kolonia e Sofjes ngriti në vitin 1897 një shtypshkronjë të vetën, të quajtur Mbrothësia, „përparim“, dhe të drejtuar nga Kristo Luarasi, më vonë pronari i saj. Libri i saj i parë, shkruajnë Bobev dhe Kacori, ishte një almanak; bibliografia e librave shqip e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë e shënon në vitin 1897 si Ditërëfenjës Kombiar, i njohur më vonë si Kalendari Kombiar, Kalendari Kombëtar. Bobev dhe Kacori shkruajnë se Midhat Frashëri, me pseudonimin Lumo Skëndo, e redaktonte nga viti i dytë dhe se ai vazhdoi të dilte në Bullgari deri në fund të Luftës së Parë Botërore.

Një faqe e shtypur me titullin Libra shqip, nga almanaku Kalendari Kombiar i vitit 1906
„Libra shqip“: një faqe nga Kalendari Kombiar i vitit 1906 që njofton fjalorin e gjuhës shqipe të Konstandin Kristoforidhit, shtypur në Athinë në vitin 1904. Imazhi: Wikimedia Commons · domen publik.

Pasuan libra. Drama Besa e Sami Frashërit doli në Sofje në një përkthim bullgarisht dhe u vu në skenë aty, shkruajnë Bobev e Kacori. Përmbledhja e këngëve e përrallave popullore e Spiro Dinës, Valët e detit, ka shënimin e botimit në Sofje të vitit 1908. Një faqe titulli e vitit 1909 tregon shtypshkronjën duke punuar për një kohë në Selanik. Pas Luftës së Parë Botërore u transferua në Tiranë.

Portret studioje i Kristo Luarasit, një burrë me mustaqe në kostum të errët me lule në jakë
Kristo Luarasi, që drejtoi shtypshkronjën Mbrothësia. Portret studioje, i datuar 1921 në Wikimedia Commons, fotografi i panjohur. Imazhi: Wikimedia Commons · domen publik.

Gawrych e jep përmasën e asaj që kjo nënkuptonte. Deri në vitin 1908, shkruan ai, shqiptarët jashtë atdheut kishin themeluar klube e shoqëri që botonin më shumë se tridhjetë gazeta e revista në gjuhën e tyre, „përfshirë shtatë secila në Bullgari dhe Itali, katër secila në Egjipt dhe Rumani, dhe tri në Belgjikë“. Në këtë numërim një koloni me disa qindra argatë qëndron në të njëjtin nivel me Italinë, vendin e Arbëreshëve, bashkësive italo-shqiptare të vendosura aty që nga shekulli XV.

Drita: një gazetë nga një dhomë me qira

Më e njohura nga ato gazeta ishte Drita. Redaktori i saj, Shahin Kolonja, kishte qenë zyrtar osman. Në dhjetor të vitit 1900 iku nga perandoria nëpërmjet Korfuzit e Brindisit dhe u vendos në Sofje, ku, shkruan Olgun nga arkivat osmane, fillimisht jetoi „një jetë të mjerë“ në një dhomë të vogël në periferi të qytetit, që e ndante me një aktivist tjetër shqiptar, Thoma Avrami.

Numri i parë i gazetës Drita doli më 14 nëntor 1901. Dilte çdo dy javë, shtypej te Mbrothësia dhe arriti në 101 numra para se Kolonja të kthehej në atdhe në vitin 1908, sipas studiuesit Sokol Memeti; në vitin 1904 tirazhi i saj arriti 670 kopje. Nga viti 1903 u subvencionua nga Austro-Hungaria, sipas raporteve konsullore të botuara nga Genci Luarasi. Fakti që shtypej në Bullgari nuk e bëri bullgare në qëndrimet e saj: Memeti shënon se ajo kritikoi edhe politikën bullgare.

Faqja e parë e gazetës shqiptare Drita, shtypur në Sofje në vitin 1904, me kokën e gazetës dhe kolonat e tekstit
Faqja e parë e gazetës Drita, viti III, numri 39, me datë Sofje, 23 shkurt 1904. Në kokën e gazetës adresa e redaktorit jepet si „Sofia (Bulgarie)“. Kopja: Wikimedia Commons · domen publik: shtypur në vitin 1904; redaktori i saj, Shahin Kolonja, vdiq në vitin 1917 dhe shtypësi i saj, Kristo Luarasi, në vitin 1934.

Gazeta e një këpucari

Josif Bageri erdhi në Sofje më këmbë. I lindur në Nistrovë të Rekës së Epërme, mbërriti në moshën 17 vjeç, pa ditur të lexonte, pas 18 ditësh ecjeje, shkruan historiani Hamit Boriçi, dhe gjeti punë te një këpucar. Shkrimin shqip e mësoi në Sofje; Mole ishte mësuesi i tij i parë. Nga viti 1909 deri në 1911 redaktoi një gazetë të vetën, Shqypeja e Shqypënis. Në janar të vitit 1914 u nis për në Durrës. Vdiq në një spital në Prishtinë, Kosovë, gjatë rrugës së kthimit.

Nga alfabeti te pavarësia

Kolonia ishte e pranishme kur u morën vendimet e mëdha. Lista e delegatëve të Kongresit të Manastirit të nëntorit 1908, që e zgjidhi alfabetin shqip, përfshin „A. Shkaba, Sofia“ dhe „D. Mole, Philippopolis“, emrin e vjetër të Plovdivit. Kolonja u zgjodh në komisionin që përzgjodhi shkronjat, së bashku me Midhat Frashërin.

Fotografi grupi e delegatëve të Kongresit të Manastirit në vitin 1908, në këmbë dhe ulur në rreshta
Delegatët e Kongresit të Manastirit, nëntor 1908. Përshkrimi që ruhet me fotografinë emërton, mes të tjerëve, shtatë burra të këtij kapitulli: Adham Shkaba, delegati i Sofjes, në skajin e djathtë të rreshtit të fundit; Bajo Topulli, Thoma Avrami dhe Shahin Kolonja në rreshtin e dytë; Dhimitër Mole dhe Midhat Frashëri në të tretin; dhe Çerçiz Topulli në të katërtin. Foto: Kel Marubi / Wikimedia Commons · domen publik.

Kaluan edhe luftëtarë, jo vetëm shkrimtarë: vëllezërit Bajo dhe Çerçiz Topulli, që kërkonin armë për çetat e armatosura, qëndruan në Sofje më shumë se gjashtë muaj nga viti 1906, shkruajnë Bobev e Kacori. Fan Noli erdhi në vitin 1911, në një turne ku mbajti shërbesa kishtare shqip për koloninë e Kishinevit, Odesës, Bukureshtit dhe Sofjes, siç shënon studiuesi Robert Elsie. Bobev dhe Kacori e vendosin liturgjinë e Sofjes në kishën Sveti Spas, para peshkopëve bullgarë, rumunë e grekë.

Luarasi kishte tashmë një gazetë të vetën. Liri e Shqipërisë dilte në Sofje nga viti 1911; një shoqatë koleksionistësh shqiptarë e datonte numrin e saj të parë më 11 mars të atij viti. Më 6 janar 1913 faqja e saj e parë sillte një figurë të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë.

Faqja e parë e gazetës së Sofjes Liri e Shqipërisë e 6 janarit 1913, me një vizatim të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë
Faqja e parë e Liri e Shqipërisë, Sofje, 6 janar 1913, me shpalljen e pavarësisë në Vlorë. Imazhi: Wikimedia Commons · domen publik.

Shumë faqe interneti shtojnë se teksti i himnit kombëtar të Shqipërisë, poezia „Betimi mbi flamur“ e Asdrenit, u shtyp për herë të parë në këtë gazetë më 21 prill 1912. Për këtë nuk është gjetur asnjë burim parësor. Studiuesi që citohet zakonisht për të, muzikologu Vasil Tole, e vendos botimin e parë të poezisë në vitin 1908, dhe ambasada shqiptare në Sofje thotë se teksti u shkrua në Bukuresht në vitin 1912.

Pasi u larguan shtypësit

Pavarësia e boshatisi koloninë nga drejtuesit e saj. Pas Luftës së Parë Botërore, shkruajnë Bobev dhe Kacori, Mole, Luarasi dhe të tjerë u kthyen në atdhe për të ndihmuar në ndërtimin e shtetit të ri, dhe shtypshkronja shkoi me ta.

Shoqëria u mbijetoi atyre me një brez. Në vitin 1928, kur Ahmet Zogu u shpall mbret, anëtarët e saj u ndanë në mbështetës e kundërshtarë, dhe disa u larguan për të themeluar një shoqëri të dytë me emrin e Gjergj Kastriotit. Pas vitit 1945, ligje të reja mbyllën shoqëritë e huaja që nuk mbuloheshin nga një marrëveshje kulturore mes qeverive, dhe të dyja mbaruan.

Një njeri e bartë kujtesën më tej. Thoma Kacori lindi në vitin 1922 në Shtikë të Kolonjës dhe erdhi në Bullgari në moshën 17 vjeç, ku gjyshi i tij punonte që nga rreth vitit 1890, duke u ngritur nga nxënës kalldrëmtari në ndërtues. Kacori u bë shkrimtar e përkthyes, dhe për shumë vjet mbajti lektoratin e shqipes që Universiteti i Sofjes e hapi në vitin 1962. Kur vdiq në ditët e fundit të vitit 2008, kolegia e tij Rusana Beyleri e quajti „rilindasin e fundit shqiptar“ në Bullgari. Sipas vlerësimit të tij dhe të Bobevit, rreth 100 familje me origjinë shqiptare kishin mbetur në Sofje kur shkruanin ata në vitin 1998, të shkrira në jetën bullgare por të ndërgjegjshme për rrënjët e tyre.

Gjurmë më të vjetra: fshatra që dikur ishin shqiptarë

Mandrica nuk ishte i vetmi fshat shqiptar në trojet bullgare, por vetëm i fundit. Studimi i Gyuzelevit i ndjek të tjerët nëpër regjistra osmanë, raporte peshkopësh dhe ditarë udhëtarësh, dhe katër shënimet më poshtë janë marrë prej tij.

Ishin mjaftueshëm të shumtë për të interesuar një rekrutues. Në janar të vitit 1595 një tregtar i Raguzës, Pavle Djordjić, që përpiqej të ngrinte të krishterët e Ballkanit kundër sulltanit, shkroi se „në Bullgari ka shumë vendbanime të banuara nga shqiptarë, prej të cilave mund të mblidhen shtatë mijë burra trima e të armatosur mirë“. Numri nuk mund të kontrollohet. Vendbanimet mund.

  • Kopillovci, një fshat minerar katolik pranë Çiprovcit në veriperëndim. Në vitin 1640 peshkopi Petar Bogdan raportoi aty 1.200 kungues dhe 360 fëmijë, „kombësi shqiptarë, sepse kanë ardhur shumë kohë më parë nga Shqipëria dhe edhe tani e ruajnë këtë gjuhë“. Deri në vitin 1647 përdornin gjuhën sllave të fqinjëve të tyre, dhe në vitin 1658 ai gjeti vetëm mbetje të shqipes. Fshati u boshatis pas kryengritjes së vitit 1688.
  • Çervena Voda, pranë Rusesë, buzë Danubit. Regjistri i viteve 1555–56 shënon një lagje me 100 shtëpi dhe 40 burra të pamartuar, emrat e të cilëve janë pothuajse të gjithë shqiptarë: Gjorg, Gjon, Gjoka, Dede, Leka. Në vitin 1595 banorët e saj kaluan në Vllahi me ushtrinë e Mihail Trimit; shumë u kthyen. Fshati u dogj në vitin 1811 dhe u ripopullua nga bullgarët pas vitit 1828.
  • Poroishte, pranë Razgradit, i njohur për osmanët thjesht si Arnautköy, fshati shqiptar. Një udhëtar që u ndal aty më 14 nëntor 1674 përshkroi „një fshat të këndshëm në një kodër mes shumë vreshtash, të populluar vetëm nga shqiptarë“. U dogj në vitin 1810. Rreth vitit 1900 vetëm disa fshatarë shumë të moshuar e dinin ende dialektin toskë.
  • Devnja dhe fshatrat përreth saj pranë Varnës. Shqiptarët e tyre u larguan për në Besarabi në fillim të shekullit XIX, së bashku me bullgarë e gagauzë. Pasardhësit e tyre janë folësit e shqipes në Ukrainën jugore, historia e të cilëve tregohet në udhërrëfyesin tonë për shqiptarët në Ukrainë.

Sot nuk njihet asnjë gjurmë e gjallë e këtyre komuniteteve brenda Bullgarisë. Gjuha e njërit prej tyre, Devnjës, mbijeton në fshatrat që emigrantët e saj i themeluan në stepën në veri të Detit të Zi.

Arbanasi: një emër dhe një debat

Vendi më i njohur „shqiptar“ në Bullgari është ai që e ka të kaluarën shqiptare më pak të sigurt. Arbanasi, fshati muze me shtëpi tregtarësh e kisha me afreske në kodrën mbi Veliko Tërnovë, ka një emër që në formën e vjetër sllave do të thotë „shqiptarë“. Osmanët e quanin Arnavud köy dhe grekët Arvanitochori, që nënkuptojnë të njëjtën gjë.

Asnjë dokument nuk thotë kush e themeloi. Shënimi i parë për të, në vitet 1540, e quan vendin Yaylak, kullotë verore, me 63 shtëpi. Shpjegimi që Gyuzelev e gjen më të pranueshëm, duke ndjekur osmanistin holandez Machiel Kiel, është se banorët e parë, 100 deri në 200 vetë, ishin shqiptarë të sjellë nga jugu pas fushatës së sulltanit në Shqipëri në vitin 1492. Prova të drejtpërdrejta mungojnë, pranon ai, por tregon emra shqiptarë si Leka, Gjon e Dede në regjistrin e mesit të shekullit XVI, ndonëse në të mbizotërojnë emrat grekoortodoksë e sllavë.

Dëshmitë e mëvonshme tregojnë një fshat grekfolës. Gyuzelev e shpjegon këtë me një valë më të madhe kolonësh në mesin e shekullit XVI, me origjinë të pashënuar por me gjasë kryesisht grekë, që i tejkaluan banorët e parë në numër; me shkollimin grek dhe kishën, shqiptarët u asimiluan. Në vitin 1640 peshkopi Petar Bogdan shënoi se banorët e tij, në rreth 1.000 shtëpi, flisnin greqisht. Një regjistër osman i viteve 1692–93 jep kombësinë e 222 burrave: 197 grekë, 14 vllehë, 4 serbë, 4 shqiptarë, 3 bullgarë dhe një rus. Disa emra vetjakë në të njëjtin regjistër janë shqiptarë, dhe albanologu Kacori, që i studioi, mendoi se një pjesë e tyre janë të tillë „pa dyshim“.

Ajo që mund të thuhet është modeste. Sipas leximit tonë, të huajt i quanin banorët e parë shqiptarë, aq fort sa emri të mbetej në tri gjuhë. Brenda një shekulli e gjysmë fshati ishte grek në gjuhë, kishë e shkollë.

Katër shekuj në 15 data

  1. 1555–56Një regjistër osman shënon një lagje me emra shqiptarë në Çervena Voda, pranë Rusesë.
  2. 1627Mandrica shfaqet në një regjistër tatimor me 18 shtëpi.
  3. 1640Peshkopi Petar Bogdan raporton se katolikët e Kopillovcit ende flasin shqip.
  4. 1811Udhëtari britanik John Galt e shënon Zalafin, në Thrakën Lindore, si fshat shqiptar.
  5. 1886Dhimitër Mole mbërrin në Sofje nga Bukureshti me libra e gazeta shqipe.
  6. 1 janar 1893Punëtorë shqiptarë në Sofje themelojnë shoqërinë Dëshira.
  7. 1897Shtypshkronja Mbrothësia fillon të shtypë almanakun Kalendari Kombiar.
  8. 14 nëntor 1901Numri i parë i gazetës Drita të Shahin Kolonjës.
  9. 1911Fan Noli mban shërbesa shqip në Sofje; fillon të dalë gazeta e Kristo Luarasit Liri e Shqipërisë.
  10. 1913–14Mandrica i kalon Bullgarisë; sipas rrëfimit grek, shumica e familjeve të saj largohen, dhe të parat vendosen pranë Kilkisit në vendin që bëhet Mandres. Në Zalaf vriten 560 vetë, shënon raporti Carnegie.
  11. 1928Shoqëria Dëshira në Sofje ndahet për shkak të mbretit Zog.
  12. 1920–22Pothuajse të gjithë shqiptarët e Thrakës Lindore largohen për në Greqi.
  13. 1945Shoqëritë shqiptare të Sofjes mbyllen.
  14. 1962Universiteti i Sofjes hap një lektorat të shqipes.
  15. 2023Biblioteka Kombëtare në Sofje hap një cep të Shqipërisë.

Si numërohet një komunitet që regjistrimi nuk e shfaq

Askush nuk e di sa shqiptarë jetojnë në Bullgari, dhe arsyeja ia vlen të kuptohet.

Regjistrimi i Bullgarisë pyet për grupin etnik, dhe përgjigjja është vullnetare. Në tabelat që boton Instituti Kombëtar i Statistikës, megjithatë, grupet e vogla bashkohen në „të tjerë“. Në vitin 2021 grupi „të tjerë“ përmbante 79.006 vetë; pasi ishin emërtuar veçmas dhjetë grupe, nga rusët te tatarët, mbetën 44.585, dhe shqiptarët nuk ishin mes të dhjetëve. Tabelat krahasuese të institutit në internet, që shkojnë deri në vitin 1900, tregojnë vetëm bullgarë, turq, romë dhe „të tjerë“. Rezultatet e botuara të regjistrimeve të viteve 1920, 1926, 1946, 1956, 1965 dhe 1992 i emërtonin shqiptarët mes grupeve të numëruara, sipas një studimi për kategoritë e regjistrimit; ato vëllime nuk u konsultuan.

Një numër mund të gjendet. Një dokument i këshillit të qeverisë për çështjet etnike, që përmbledh regjistrimin e vitit 2001, rendit mes „pakicave të vogla tradicionale“ me më pak se një mijë vetë: „Shqiptarë: 278“. Shton se edhe në vitin 1946 kishte pasur dy fshatra shqiptarë në rrethin e Ivajllovgradit.

Shifra të tjera qarkullojnë në internet, mes tyre 220 për regjistrimin e vitit 2011. Ajo nuk shfaqet në tabelat e botuara të institutit të statistikës, dhe dokumenti që citohet zakonisht për të jep në vend të saj 278 për vitin 2001, ndaj nuk përdoret këtu.

Grafik me shtylla i shtatë numërimeve: 813 banorë të lindur në Shqipëri, 567 shtetas shqiptarë, 285 banorë të lindur në Kosovë, 278 vetë që deklaruan përkatësi etnike shqiptare në 2001, 272 shtetas të Kosovës, 34 banorë të Mandricës dhe rreth 20 të rritur aty që flasin ende shqip. Një shënim shton 2.447 shtetas të Maqedonisë së Veriut, pjesa shqiptare e të cilëve nuk regjistrohet.
Çfarë mund të numërohet. Masat mbivendosen dhe përshkruajnë njerëz të ndryshëm, prandaj shtyllat nuk duhen mbledhur me njëri-tjetrin.Zmadho grafikun ↗

Pasaportat numërohen më mirë se identitetet, por edhe numërimet e pasaportave nuk përputhen. Shifrat e Eurostatit për 1 janarin 2025 tregojnë 567 shtetas të Shqipërisë dhe 272 shtetas të Kosovës që jetojnë në Bullgari, dhe 813 banorë të lindur në Shqipëri dhe 285 të lindur në Kosovë, çfarëdo pasaporte që mbajnë tani. Megjithatë natën më parë, më 31 dhjetor 2024, shtetasit e Shqipërisë mbanin 775 leje qëndrimi të vlefshme bullgare dhe shtetasit e Kosovës 386. Qëndrimet e shkurtra nuk e shpjegojnë diferencën: 706 nga lejet shqiptare ishin të vlefshme për një vit ose më shumë. Shifrat vijnë nga vende të ndryshme, lejet nga regjistrat e ministrisë së brendshme dhe banorët nga numërimi statistikor i atyre që jetojnë zakonisht në vend. Një leje mbetet e vlefshme deri sa të skadojë, prandaj disa mbajtës mund të jenë larguar; ky është leximi më i mundshëm, edhe pse asnjëra zyrë nuk e thotë.

Vendlindjet lëvizin në drejtim të kundërt. Banorët e lindur në Shqipëri ishin 1.134 në vitin 2011 dhe 649 në vitin 2023, pastaj 813 në vitin 2025; ata të lindur në Kosovë 443, 206 dhe 285. Në po ato vite lejet e shtetasve të Shqipërisë u rritën nga 130 në fund të vitit 2011 në 797 në fund të vitit 2025, dhe ato të shtetasve të Kosovës nga 47 në 412. Dy seritë përshkruajnë njerëz të ndryshëm: kushdo i lindur në Shqipëri numërohet në të parën, përfshirë bullgarët e lindur aty dhe migrantët që erdhën shumë kohë më parë, ndërsa në të dytën numërohen vetëm shtetasit e huaj të sotëm. Eurostati nuk boton shifra të vendlindjes për vitet 2013 deri 2022, ndaj nuk shihet kur ndodhi rënia. Studentët janë një grup i vogël: në fund të vitit 2025, 61 shtetas të Shqipërisë dhe 34 të Kosovës mbanin leje për shkollim.

Dy grafikë, njëri për Shqipërinë dhe tjetri për Kosovën. Lejet e vlefshme të qëndrimit të shtetasve të Shqipërisë u rritën nga 206 në fund të 2008 në 797 në fund të 2025; 567 shtetas të Shqipërisë jetonin në Bullgari më 1 janar 2025; banorët e lindur në Shqipëri ishin 1.134 në 2011 dhe 813 në 2025. Lejet e shtetasve të Kosovës u rritën nga 26 në 412; 272 shtetas të Kosovës jetonin në Bullgari; banorët e lindur në Kosovë ishin 443 në 2011 dhe 285 në 2025. Eurostati nuk jep shifra të popullsisë për 2013 deri 2022.
Tri masa të të njëjtit grup të vogël, dhe pse nuk mblidhen.Zmadho grafikun ↗

Një fqinj mungon në çdo numërim. Më 1 janar 2025 në Bullgari jetonin 2.447 shtetas të Maqedonisë së Veriut, dhe në fund të vitit 2025 ata mbanin 6.567 leje qëndrimi të vlefshme. Maqedonia e Veriut ka një komunitet të madh shqiptar, të përshkruar në udhërrëfyesin tonë për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, por asnjë statistikë bullgare a evropiane nuk regjistron sa nga këta njerëz janë shqiptarë. Ata nuk mund të numërohen këtu, dhe nuk mund të përjashtohen.

Edhe një grup tjetër duhet mbajtur jashtë shumës. Që nga viti 2015 disa mijëra shtetas të Shqipërisë janë njohur nga shteti bullgar si me origjinë bullgare, hapi i parë drejt një pasaporte bullgare: 8.474 miratime midis vitit 2015 dhe korrikut 2021, sipas të dhënave zyrtare të marra nga gazeta ditore Sega, dhe 2.622 pasaporta të dhëna nga viti 2015 deri në 2020. Ata deklarojnë origjinë bullgare, jo shqiptare, dhe të dhënat nuk thonë se ku jetojnë.

Pra përgjigjja e ndershme ka tri pjesë. Rreth 20 të rritur, sipas numërimit të Radio Bullgarisë në vitin 2025, flasin dialektin e vjetër të Mandricës. Rreth 100 familje me origjinë shqiptare jetonin në Sofje në vitin 1998, sipas një vlerësimi të botuar atë vit. Dhe pak mbi 1.000 vetë që kanë lindur në Shqipëri a në Kosovë, ose mbajnë një nga pasaportat e tyre, jetojnë sot në vend, pranë një numri të panjohur shqiptarësh nga Maqedonia e Veriut.

Komuniteti sot

Asnjë shoqatë e shqiptarëve të sotëm në Bullgari nuk u gjet. Ajo që ekziston ka karakter institucional, dhe pjesa më e madhe ndodhet në Sofje.

Universiteti i Sofjes e mëson shqipen që nga viti 1962. Programi i tij pesëvjeçar i Studimeve Ballkanike i mëson tri gjuhë në mënyrë të barabartë: rumanishten, greqishten dhe shqipen. Rreth 60 studentë në vit studiojnë aty gjuhën, letërsinë dhe historinë shqiptare, tha ambasadori shqiptar në vitin 2023. Gjuhën dhe kulturën shqiptare i mëson Rusana Beyleri, albanologia e departamentit.

Dy ambasadat vendosin kalendarin. Bullgaria dhe Shqipëria kanë marrëdhënie diplomatike që nga viti 1913 dhe ambasada që nga viti 1954. Bullgaria e njohu Kosovën më 20 mars 2008, dhe ambasada e Kosovës në Sofje u hap më 18 janar 2010. Në pritjen e ambasadës shqiptare për ditën kombëtare në nëntor 2024, mes të ftuarve ishin, me fjalët e saj, njerëz „nga komuniteti shqiptar që jeton në Bullgari“. Më 2 prill 2026 ambasada shqiptare dhe universiteti zhvilluan një mbrëmje për 90-vjetorin e lindjes së Ismail Kadaresë, në qytetin ku, theksoi ambasada, ai u përkthye për herë të parë.

Institucioni më i ri është tregtar. Një Dhomë Biznesi Bullgari–Shqipëri u hap në Sofje më 27 janar 2025, nismë e përbashkët e ambasadës shqiptare, sipërmarrësit Ivan Anchev dhe Ervis Talurit, drejtorit të saj ekzekutiv; Arjeta Puca kryeson bordin e saj, njoftoi ambasada. Ambicia e saj, siç e raportoi Radio Bullgaria, është të krijojë „një hapësirë unike që do ta lidhë diasporën me rrënjët e saj“.

Ku të takoheni në Sofje

  • Universiteti. Shqipja mësohet në Fakultetin e Studimeve Sllave të Universitetit të Sofjes, bulevardi Tsar Osvoboditel 15.
  • Biblioteka Kombëtare. Biblioteka në bulevardin Vasil Levski 88 hapi një cep të Shqipërisë në prill 2023, me, sipas fjalëve të ambasadës, më shumë se 550 vëllime në shqip dhe më shumë se 700 për Shqipërinë dhe shqiptarët. Lexuesit mund të regjistrohen nga e hëna në të premte, nga ora 8:30 deri në 19:00. Pyesni në sportel nëse cepi është i ekspozuar.
  • Ditët e ambasadave. Ambasada shqiptare organizon një pritje për ditën kombëtare në nëntor, dhe ambasada e Kosovës shënon ditën e pavarësisë, 17 shkurtin.
  • Vendet e kultit. Asnjë shërbesë e rregullt në shqip, ortodokse, katolike a myslimane, nuk u gjet askund në Bullgari. Myslimanët në Sofje falen në Banya Bashi, që Zyra e Kryemyftiut e ka quajtur xhaminë qendrore të kryeqytetit. Në Mandricë, kisha e Shën Dhimitrit mban liturgjinë të dielave.

Pasaporta, viza dhe ndihmë konsullore

Shtetasit e Shqipërisë merren me ambasadën e tyre në rrugën Aksakov 20, kati 4 (+359 2 943 3857, [email protected]), që i drejton te shërbimi konsullor në internet i Shqipërisë. Shtetasit e Kosovës i drejtohen ambasadës së tyre në rrugën Petar Parchevich 23 (+359 2 983 3999, [email protected]) për pasaporta, letërnjoftime dhe regjistrimin e lindjeve, martesave e vdekjeve. Faqja e saj rendit tarifat, por jep dy shifra të ndryshme për një pasaportë për të rritur, 50 dhe 100 euro, dhe asnjëra ambasadë nuk publikon orar pune, prandaj shkruani ose telefononi më parë.

Si t’i gjeni shqiptarët e tjerë në Bullgari

Në një komunitet kaq të vogël, njerëzit gjejnë njëri-tjetrin përmes ngjarjeve më shumë se përmes lagjeve: një pritje në ambasadë, një mbrëmje letrare në universitet, tubimi i korrikut në Mandricë.

Për ata që kërkojnë një partner që e ndan gjuhën, rrethi në një vend mund të jetë i ngushtë. dua.com përdoret nga shqiptarë në shumë vende, kështu që kërkimi nuk ka pse të ndalet te një kufi. Për Bullgarinë nuk është botuar asnjë shifër e dua.com, prandaj këtu nuk jepet asnjë.

Vizitë në Mandricë

Mandrica është një fshat i banuar, jo një muze. Vizitorët janë të mirëpritur, por shtëpitë janë shtëpi ose rrënoja, dhe të dyja meritojnë kujdes.

  • Si të shkoni. Fshati është 19 kilometra në jug të Ivajllovgradit me rrugë, në provincën e Haskovës. Shoqata thotë se një autobus qarkullon nga Ivajllovgradi tri herë në javë; pyetni komunën për orarin aktual, sepse ky informacion nuk është i datuar.
  • Nga Greqia. Pika kalimi Ivajllovgrad–Kyprinos u hap në vitin 2010, dhe që nga 1 janari 2025 mund të kalohet pa kontroll dokumentesh. Kufizohet për automjete deri në 3 metra gjerësi dhe me ngarkesë deri në 3,5 ton, dhe për autobusë me deri në 50 pasagjerë.
  • Ku të qëndroni. Kompleksi ekologjik Bukor Shtepi në fshat ka dy godina, një restorant dhe një pishinë; kontrolloni datat dhe çmimet me pronarët.
  • Çfarë të shihni. Shtëpitë e larta prej qerpiçi, kisha e Shën Dhimitrit me kambanoren e saj dhe kisha e vogël e varrezave Shën e Diela. Kishat mund të jenë të mbyllura, prandaj pyesni në fshat.
  • Kur të shkoni. Tubimet e shoqatës janë mbajtur në Pashkë dhe në fundjavën e fundit të korrikut. Programi i fundit që ka botuar është për vitin 2022, dhe artikulli më i ri në faqen e saj është i datës 20 maj 2025; shkruajini shoqatës para se të planifikoni sipas një date.
Një kambanore e lartë prej tulle mes shtëpive të vjetra në qendër të Mandricës
Kambanorja prej tulle në qendër të Mandricës, e fotografuar në tetor 2011. Shoqata e vendos kambanoren e Shën Dhimitrit rreth vitit 1860. Foto: Bin im Garten / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0.

Në Sofje nuk u gjet asnjë pllakë apo emër rruge për shtypshkronjën Mbrothësia, për shoqërinë Dëshira apo për njerëzit që i bënë ato. Vizitori do ta gjejë këtë kapitull në biblioteka, jo në gur.

Adresar

Adresat dhe kontaktet u kontrolluan më 17 nëntor 2026 në faqen e vetë çdo organizate ose në një faqe zyrtare. Organizatat e vogla ndryshojnë shpejt; konfirmojini para udhëtimit.

  • Shoqata për Ringjalljen e Fshatit Mandricë: mandritsa.com, në anglisht e bullgarisht; [email protected]. Artikulli më i ri në faqe është i datës 20 maj 2025.
  • Bukor Shtepi, Mandricë: bukorshtepi.com, bujtinë, restorant dhe pishinë; +359 889 359 266; [email protected].
  • Komuna Ivajllovgrad: ivaylovgrad.bg; rruga Bulgaria 49, Ivajllovgrad; +359 3661 4500; ditëve të punës nga ora 8:00 deri në 17:00. Pyesni këtu për autobusin për në Mandricë.
  • Muzeu Historik i Ivajllovgradit: rruga Peyo Yavorov 1; +359 882 296 410; nga e hëna në të premte nga ora 8:00 deri në 17:00, fundjavave nga 9:00 deri në 16:00 (faqja e komunës e 23 korrikut 2026).
  • Ambasada e Shqipërisë në Sofje: ambasadat.gov.al/bulgaria; rruga Aksakov 20, kati 4; +359 2 943 3857; [email protected]. Lajmi më i ri është i datës 17 qershor 2026.
  • Ambasada e Kosovës në Sofje: ambasadat.net/Bullgari; rruga Petar Parchevich 23; +359 2 983 3999; [email protected].
  • Biblioteka Kombëtare „Shën Kirili dhe Shën Metodi“: nationallibrary.bg; bulevardi Vasil Levski 88, Sofje; +359 2 9183 212.
  • Universiteti i Sofjes, Fakulteti i Studimeve Sllave: bulevardi Tsar Osvoboditel 15; programi i Studimeve Ballkanike (në bullgarisht) e mëson shqipen si një nga tri gjuhët e tij.

Si u hulumtua ky udhërrëfyes

Çdo pohim këtu u kontrollua kundrejt një burimi të hapur në nëntor 2026, të listuar në fund të faqes. Për fshatrat u mbështetëm te monografia e Boyan Gyuzelevit e vitit 2004, e ndërtuar mbi regjistra osmanë dhe raporte katolike që nuk i lexuam vetë. Për Sofjen u mbështetëm te Bobev dhe Kacori, te përmbledhja e Olgunit për Nathalie Clayer, te George Gawrych dhe te bibliografia e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Aty ku burimet nuk pajtohen, si për madhësinë e Mandricës, ngjarjet e vitit 1913 dhe origjinën e Arbanasit, versionet jepen krah për krah. Tre studiues që nuk ishin shqiptarë bënë sa kushdo tjetër për ta regjistruar këtë histori: Boyka Sokolova dhe Ludmil Stankov, që e përshkruan dialektin, dhe Boyan Gyuzelev, që i gjurmoi fshatrat.

Të lëna jashtë ose të shënuara si të hapura: shifrat e regjistrimit për shqiptarët para vitit 2001, popullsia e Mandricës midis viteve 1912 dhe 1985, numri i njerëzve me origjinë shqiptare në Sofje sot, pjesa shqiptare mes shtetasve të Maqedonisë së Veriut në Bullgari, dhe data që jepet shpesh për shtypjen e parë të tekstit të himnit. Nuk gjetëm asnjë shoqatë të shqiptarëve të sotëm në Bullgari. Zërat nga Mandrica vijnë nga intervista të botuara nga Radio Bullgaria dhe BTA, dhe asnjë shqiptar i gjallë në Sofje nuk flet ende në këto faqe. Korrigjimet, dokumentet e familjes dhe rrëfimet mirëpriten.

Lexoni më tej te Shqiptarët në Ukrainë, ku dialekti i Devnjës jeton ende, te Shqiptarët në Greqi dhe Shqiptarët në Turqi, ose shfletoni qendrën e komunitetit shqiptar. Për të nisur një bisedë të vetën, njihuni me shqiptarë në dua.com.

Pyetje të shpeshta për shqiptarët në Bullgari

Sa shqiptarë jetojnë në Bullgari?

Nuk ka asnjë total të besueshëm. Tabelat aktuale të regjistrimit të Bullgarisë nuk i shfaqin shqiptarët veçmas; i vetmi numër i shtypur nga një organ shtetëror që mund të gjurmohet është 278 vetë që deklaruan përkatësi etnike shqiptare në vitin 2001. Më 1 janar 2025 Eurostati numëroi 567 shtetas të Shqipërisë, 272 shtetas të Kosovës dhe 813 banorë të lindur në Shqipëri, pranë 2.447 shtetasve të Maqedonisë së Veriut, pjesa shqiptare e të cilëve nuk regjistrohet.

Ku ndodhet fshati shqiptar në Bullgari?

Është Mandrica, në komunën e Ivajllovgradit në provincën e Haskovës, 19 kilometra në jug të Ivajllovgradit dhe rreth dy kilometra nga kufiri grek. Rreth 20 të rritur aty flasin ende një dialekt të vjetër shqip, sipas një raporti të Radio Bullgarisë të vitit 2025, dhe fshati kishte 34 banorë në regjistrimin e vitit 2021.

Nga erdhën shqiptarët e Mandricës?

Nga krahina e Korçës në Shqipërinë juglindore. Tradita vendase përmend tre vëllezër nga Vithkuqi dhe vitin 1636, regjistrat tatimorë osmanë e rendisin fshatin që nga 1627, dhe dialekti i tij është më i afërt me atë të luginës së Devollit. Besohet se shumica e familjeve mbërritën nga fundi i shekullit XVIII.

Çfarë lloj shqipeje flitet në Mandricë?

Një dialekt toskë, ose jugor, nga zona e Korçës e Devollit, i ndarë për shekuj nga pjesa tjetër e gjuhës dhe i formuar nga bullgarishtja, greqishtja dhe turqishtja. Fshatarët që vizituan Vithkuqin i thanë BTA-së në vitin 2026 se kuptuan rreth 80 për qind të asaj që dëgjuan aty.

Pse ishte e rëndësishme Sofja për lëvizjen kombëtare shqiptare?

Sepse aty mund të shtypeshin libra e gazeta shqipe kur nuk mund të shtypeshin lirisht në Perandorinë Osmane. Punëtorët shqiptarë themeluan aty shoqërinë Dëshira më 1 janar 1893, shtypshkronja e saj Mbrothësia e shtypi almanakun Kalendari Kombiar nga viti 1897, dhe deri në vitin 1908 ishin botuar në Bullgari shtatë periodikë në gjuhën shqipe.

A është fshat shqiptar Arbanasi pranë Veliko Tërnovës?

Emri i tij do të thotë shqiptarë, dhe një shpjegim shkencor është se banorët e tij të parë ishin shqiptarë të sjellë aty rreth vitit 1492, por asnjë dokument nuk e provon. Deri në vitin 1640 fshati ishte grekfolës, dhe një regjistër i viteve 1692 deri 1693 rendit 197 grekë dhe vetëm 4 shqiptarë mes 222 burrave kombësinë e të cilëve e regjistron. Origjina e tij mbetet e debatuar.

A kishte fshatra të tjerë shqiptarë në Bullgari?

Po. Regjistrat osmanë, peshkopët dhe udhëtarët kanë shënuar shqiptarë në Kopillovci, Çervena Voda, Poroishte dhe Devnja midis shekujve XVI dhe XIX; të gjithë u asimiluan ose emigruan. Pikërisht matanë kufirit të sotëm, Thraka Lindore kishte fshatra shqiptarë si Zalaf, Altıntaş dhe Sultanköy, banorët e të cilëve u larguan për në Greqi në vitet 1920 deri 1922.

A mund ta vizitoj Mandricën?

Po. Arrihet me rrugë nga Ivajllovgradi, ose nga Greqia përmes pikës së kalimit Ivajllovgrad–Kyprinos, që është e hapur pa kontroll dokumentesh që nga 1 janari 2025. Bujtina Bukor Shtepi ka dhoma, një restorant dhe një pishinë. Shoqata e fshatit nuk ka botuar data ngjarjesh që nga viti 2022, prandaj shkruajini para se të planifikoni sipas festës së Pashkëve ose tubimit të korrikut.

Ku marrin ndihmë konsullore shtetasit e Shqipërisë dhe të Kosovës në Bullgari?

Në ambasadat e tyre në Sofje: ajo e Shqipërisë, në rrugën Aksakov 20, që i drejton shtetasit te shërbimi konsullor në internet i Shqipërisë, dhe ajo e Kosovës, në rrugën Petar Parchevich 23, që lëshon pasaporta e letërnjoftime dhe regjistron lindje, martesa e vdekje. Mbajtësit e pasaportave të Kosovës nuk kanë nevojë për vizë për qëndrime deri në 90 ditë brenda çdo 180 ditëve, dhe Bullgaria zbaton rregullat e plota të Shengenit që nga 1 janari 2025.

Si mund t’i takoj shqiptarët në Bullgari?

Përmes ngjarjeve më shumë se lagjeve: pritjet e ambasadave për ditën kombëtare, mbrëmjet letrare me programin shqip të Universitetit të Sofjes, që u mëson rreth 60 studentëve në vit sipas ambasadorit shqiptar, dhe tubimi veror në Mandricë. Nëse kërkoni një partner, dua.com i lidh shqiptarët përtej kufijve; për Bullgarinë nuk është botuar asnjë shifër e dua.com.

Ky udhërrëfyes ndan atë që është e dokumentuar, atë që debatohet dhe atë që nuk dihet për shqiptarët në Bullgari. Fotografitë tregojnë vendet dhe njerëzit e përmendur dhe mbajnë autorët e licencat e tyre. Shifrat e regjistrimit për shqiptarët para vitit 2001 dhe popullsia e Mandricës midis viteve 1912 dhe 1985 nuk mund të verifikoheshin dhe nuk jepen.

BurimetShiko burimet · 46
  1. Boyan Gyuzelev, Albantsi v Iztochnite Balkani (Shqiptarët në Ballkanin Lindor), Qendra Ndërkombëtare për Studime të Pakicave dhe Marrëdhënie Ndërkulturore (IMIR), Sofje, 2004
  2. Albantsite v Bulgaria (Shqiptarët në Bullgari), pjesë nga libri Albania (1998), Bobi Bobev dhe Thoma Kacori, 1998
  3. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, I.B. Tauris, 2006
  4. Said Olgun, Bir Arnavut Milliyetçisi: Şahin Kolonya (1867–1917), Journal of Ottoman Legacy Studies, 2018
  5. Sokol Memeti, Roli i revistës „Drita“ në zgjimin e vetëdijes kombëtare, Albanologjia, Universiteti i Tetovës, 2023
  6. Hamit Boriçi, Josif Bageri, një legjendë e etnisë shqiptare, Telegrafi
  7. George Kyrias, raporti i Kongresit shqiptar të Manastirit, 1908: lista e delegatëve, Instituti i Studimeve Shqiptare, 1908
  8. Genci Luarasi, për subvencionin austro-hungarez të gazetës Drita dhe të shtypshkronjës Mbrothësia, Tirana Times
  9. Spiro Dine, Valët e detit, Sofje 1908, dhe Mihal Grameno, E puthura, Selanik 1909: faqet e titullit të shtypshkronjës Mbrothësia, Internet Archive, 1908
  10. Rusana Beyleri, Toma Kacori v Bulgaria: posledniyat albanski vazrozhdenets (Thoma Kacori në Bullgari: rilindasi i fundit shqiptar), Universiteti i Sofjes, Fakulteti i Studimeve Sllave
  11. Maria Morozova, huazimi gramatikor në dy dialekte të diasporës historike shqiptare (Mandrica dhe fshatrat e Azovit), në rusisht, Instituti i Studimeve Gjuhësore, Akademia Ruse e Shkencave, 2024
  12. Aleksandr Novik, Albantsy Ukrainy (Shqiptarët e Ukrainës), në rusisht, Instituti i Studimeve Sllave, Akademia Ruse e Shkencave, 2018
  13. Despoina Kotsoglou, tezë master për arvanitasit e Thrakës, në greqisht, Universiteti Demokrit i Thrakës, 2018
  14. Historia, gjuha, pamjet dhe lajmet e fshatit, Shoqata për Ringjalljen e Fshatit Mandricë
  15. Tulla, baltë dhe nostalgji: fshati Mandricë dhe shtëpitë e tij të pazakonta, 4 qershor 2025, Radio Bullgaria (Radioja Kombëtare Bullgare), 2025
  16. Mandrica, i vetmi fshat shqiptar në Bullgari, 23 tetor 2021, Radio Bullgaria (Radioja Kombëtare Bullgare), 2021
  17. Mandritsa: Bulgaria's Only Albanian Village Keeps 390-Year-Old Heritage Alive, 6 gusht 2026, Agjencia Bullgare e Lajmeve (BTA), 2026
  18. Vizitë te komuniteti shqiptar në Bullgari, 25 shtator 2019, Agjencia Kombëtare e Diasporës, Shqipëri, 2019
  19. Komunitetet e pakicave etnike: përmbledhje e regjistrimit të vitit 2001, Këshilli Kombëtar për Bashkëpunim në Çështjet Etnike dhe të Integrimit, Bullgari
  20. Bullgaria: popullsia e vendbanimeve sipas regjistrimeve 1985–2021, përmbledhje jozyrtare e rezultateve të Institutit Kombëtar të Statistikës, pop-stat.mashke.org
  21. Dimitar Arkadiev, mbi mënyrën si regjistrimet bullgare i kanë regjistruar grupet etnike, në bullgarisht, Sociokantiana, Universiteti i Veliko Tërnovës, 2010
  22. Regjistrimi 2021: karakteristikat etnokulturore të popullsisë, Instituti Kombëtar i Statistikës i Bullgarisë, 2022
  23. Popullsia sipas vendbanimit, gjinisë dhe grupit etnik, regjistrimet 1900–2011, Instituti Kombëtar i Statistikës i Bullgarisë
  24. Popullsia më 1 janar sipas shtetësisë (migr_pop1ctz) dhe sipas vendit të lindjes (migr_pop3ctb), Bullgari, Eurostat, 2026
  25. Të gjitha lejet e qëndrimit të vlefshme më 31 dhjetor sipas arsyes dhe shtetësisë (migr_resvalid), Bullgari, Eurostat, 2026
  26. Mbi 8.400 shqiptarë të miratuar për origjinë bullgare, 16 korrik 2021, në bullgarisht, Sega, 2021
  27. Marrëdhëniet dypalëshe, ngjarjet dhe shërbimet konsullore, Ambasada e Shqipërisë në Sofje
  28. Faqja e ambasadës me datat e njohjes dhe të hapjes, Ambasada e Kosovës në Sofje
  29. Programi i Studimeve Ballkanike, në bullgarisht, Universiteti i Sofjes „Shën Klimenti i Ohrit“
  30. Protesta e fermerëve mbyll pikën e kalimit Ivajllovgrad–Kyprinos, 11 korrik 2026, në bullgarisht, Televizioni Kombëtar Bullgar, 2026
  31. Kontakte, kulturë dhe monumente, dhe orari i muzeut e i Vilës Armira (23 korrik 2026), në bullgarisht, Komuna e Ivajllovgradit
  32. Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, f. 134 (Zalouf), Fondacioni Carnegie për Paqen Ndërkombëtare, 1914
  33. Lyubomir Miletich, Razorenieto na trakiyskite bulgari prez 1913 godina (Shkatërrimi i bullgarëve të Thrakës në vitin 1913), kapitulli për Ortaköy, në bullgarisht, Akademia Bullgare e Shkencave, 1918
  34. Maximos Maravelakis dhe Apostolos Vakalopoulos, Mandritsa e Thrakës, ribotuar në vitin 2019, në greqisht, Archeion Politismou, 2019
  35. Ramazan Vozga, Libri shqip 1555–1912 (librat shqip 1555–1912), bibliografi, Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, 2010
  36. Robert Elsie, Fan Noli, pre-eminent and multi-talented figure of Albanian literature, culture, religious life and politics, 13 janar 2016, Dielli, 2016
  37. 11 mars 1911: numri i parë i gazetës Liri e Shqipërisë del në Bullgari, Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë, 1911
  38. Edhe një herë rreth himnit tonë kombëtar, kopje e arkivuar, në shqip, Vasil Tole
  39. Simbolet kombëtare, në shqip, Ambasada e Shqipërisë në Sofje
  40. Dhoma e Biznesit Bullgari–Shqipëri hapet në Sofje, 28 janar 2025, Ambasada e Shqipërisë në Sofje, 2025
  41. Cepi i Shqipërisë në Bibliotekën Kombëtare, 25 prill 2023, në bullgarisht, Biblioteka Kombëtare „Shën Kirili dhe Shën Metodi“, 2023
  42. Bullgaria dhe Rumania hyjnë në zonën Shengen, 3 janar 2025, Komisioni Evropian, 2025
  43. Pyetje të shpeshta: udhëtimi pa vizë në zonën Shengen të BE-së, 15 janar 2024, Zyra e Bashkimit Evropian në Kosovë, 2024
  44. Lajme për xhaminë Banya Bashi, 2016–2019, në bullgarisht, Zyra e Kryemyftiut të Myslimanëve në Bullgari
  45. Fotografi të Mandricës nga Bin im Garten (2011), CC BY-SA 3.0; imazhet e tjera në domen publik, Wikimedia Commons
  46. Konturet e shteteve të përdorura në hartë, domen publik, Natural Earth

Të ngjashme

Shqiptarët në Ukrainë: katër fshatrat dhe gjuha e tyre
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Shqiptarët në Ukrainë

Katër fshatra në stepë, themeluesit e të cilëve u larguan nga Bullgaria para dy shekujsh dhe flasin ende shqip.

Shqiptarët në Greqi: komuniteti, historia dhe lidhjet
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Shqiptarët në Greqi

Vendi ku shkoi një pjesë e madhe e Mandricës dhe një komunitet i madh shqiptar aty pranë.

Shqiptarët në Turqi: Nga tre deri në pesë milionë
  • Komuniteti
  • Udhërrëfyes komuniteti

Shqiptarët në Turqi

Ana tjetër e Thrakës dhe pyetja më e vështirë se si të numërohet një diasporë e vjetër.